INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
61 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
SINTAKTIK BIRLIKLARNING ILOVALI ELEMENT SIFATIDA BAJARIB
KELADIGAN FUNKSIYALARI
Mualli : SamDChTI ayanch dok o an i To’lako a Dilba Elmu ado na
Elek on manzil: [email p o ec ed]
Tele on aqam: +998975784335
Anno a siya:
Ushbu maqolada sin aksisning muhim ka ego iyala idan bi i bo‘lgan ilo a
kons uk siyala ining uzilishi, seman ik a s ilis ik xususiya la i ahlil qilinadi. Ilo a
hodisasining sin ak ik bi likla mazmunini kengay i ish, aniqlash i ish a bosh gapga
qo‘shimcha axbo o ki i ishdagi o‘ ni yo i iladi. Tadqiqo da omida aniqlo chi,
o‘ldi u chi a hol kabi ikkinchi da ajali gap bo‘lakla ining ilo a si a ida qo‘llanish
xususiya la i ko‘ ib chiqiladi. P edlogli o la bilan i odalangan ilo ali hol
kons uk siyala ining ma nning seman ik qa lamini boyi ishdagi unksional yuklamasi
misolla asosida ochib be iladi. Ilo a hodisasining nu qning eksp essi ligi,
emo sionalligi a kommunika i qiyma ini oshi ishdagi oli ilmiy asosda sha hlanadi.
Kali soʻzla : sin aksis, ilo a kons uk siyasi, ilo ali elemen , asosiy i oda, aniqlo chi,
o‘ldi u chi, hol, p edlogli o , seman ik kengayish.
Abs ac :
This a icle examines he s uc u e, seman ic ea u es, and s ylis ic unc ions o
apposi i e cons uc ions as one o he essen ial ca ego ies o syn ax. I highligh s he
ole o apposi ion in expanding, cla i ying, and supplemen ing he meaning o syn ac ic
uni s. The s udy analyzes he use o seconda y sen ence pa s—a ibu es, objec s, and
ad e bials—as apposi ional componen s wi hin di e en syn ac ic s uc u es. Special
a en ion is gi en o ad e bial apposi ions exp essed by p eposi ional nouns and hei
con ibu ion o en iching he seman ic laye o he ex . The pape p o ides examples
illus a ing he communica i e, exp essi e, and explana o y unc ions o apposi i e
elemen s and discusses hei signi icance in enhancing he emo ional and s ylis ic alue
o speech.
Key wo ds: syn ax, apposi i e cons uc ion, apposi ional elemen , main exp ession,
a ibu e, objec , ad e bial modi ie , p eposi ional noun, seman ic expansion.
Аннотация:
В данной статье анализируется структура, семантические и стилистические
особенности присоединительных конструкций, являющихся одной из важных
категорий синтаксиса. Освещается роль явления присоединения в расширении,
уточнении содержания синтаксических единиц и введении дополнительной
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
62 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
информации в главное предложение. В ходе исследования рассматриваются
особенности использования второстепенных членов предложения, таких как
определение, дополнение и обстоятельство, в качестве приложения.
Функциональная нагрузка присоединительных конструкций обстоятельств,
выраженных предлогами, в обогащении семантического слоя текста
раскрывается на основе примеров. Роль явления приложения в повышении
экспрессивности, эмоциональности и коммуникативной ценности речи
интерпретируется на научной основе.
Ключевые слова: синтаксис, присоединительная конструкция, приложенный
элемент, основное высказывание, определение, дополнение, обстоятельство,
существительное с предлогом, семантическое расширение.
Tilshunoslikning eng muhim a moqla idan bi i bo‘lgan sin aksis so‘z bi ikmasi a
gapla ning uzilishi, ula ning o‘za o munosaba i hamda mazmunni i odalashdagi
azi asini o‘ ganadi. Sin ak ik bi likla – so‘z bi ikmasi, gap, qo‘shma gap a ma n –
il izimining yuqo i pog‘onasini ashkil e adi. Ushbu bi likla ning shakllanishi a
nu qdagi o‘za o bog‘lanishi ja ayonida u li yo damchi osi ala , xususan, ilo a
kons uk siyala i muhim ol o‘ynaydi.
Ilo a hodisasi ilda izoh, aniqlik, qo‘shimcha ma’no be ish, shuningdek, nu qning
i oda iyligini oshi ish osi asi si a ida xizma qiladi. Shu sababli ilo a
kons uk siyala ini ahlil qilish na aqa sin ak ik, balki seman ik a s ilis ik jiha dan
ham ahamiya lidi . Sin ak ik bi likla a kibida ilo ali elemen la ning paydo bo‘lishi
ula ning g amma ik uzilishini mu akkablash i adi, shu bilan bi ga, mazmuniy
qa lamini ham boyi adi.
Ilo a hodisasi, mohiya e’ ibo i bilan, gapning o‘ziga xos nos anda uzilish
shaklla idan bi i bo‘lib, bunda sin ak ik bi likla dan bi i mus aqil kommunika i
ma’noga ega a zda aj alib chiqadi. Boshqacha ay ganda, ilo a – bu gap uzish
amoyilining shunday shakli ekanki, unda asosiy i oda a kibidagi bi bo‘lak seman ik
jiha dan mus aqil ma’no yuklab, qo‘shimcha izoh yoki aniqlik be adi.
Sin ak ik sa hda ilo ani gapning g amma ik uzilishi a seman ik mazmunini
boyi u chi, ula ni gapdan ashqa ida sin ak ik kuchay i ish uslubla idan bi i si a ida
ko‘ ish mumkin. Til ma e ialla ini ahlil qilish shuni ko‘ sa adiki, ilo ali komponen
si a ida u li sin ak ik bi likla – aniqlo chi, o‘ldi u chi a hol kabi ikkinchi da ajali
gap bo‘lakla i – aol ish i ok e adi a ula u li g amma ik azi ala ni baja adi [2; 124-
b.].
Ayniqsa, ilo a azi asidagi aniqlo chila pos p edika i (asosiy kesimdan keyin
kelu chi) xa ak e ga ega bo‘lib, gapning mazmuniy kengayishini a’minlaydi. Ula
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
63 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
ilo a kons uk siyala iga sin ak ik is iqbolning o‘ziga xos ohangini olib ki adi, bu un
gapga emo sionallik a eksp essi lik bag‘ishlaydi. Bunday aniqlo chila
aniqlanayo gan o bilan bi qa o da emas, balki undan so‘ng kelib, unga qo‘shimcha
yoki okkazional belgi, si a , izohni be adi. Shu a zda ula sin ak ik jiha dan aj algan
bo‘lsa-da, seman ik aloqani saqlab qoladi a gapning umumiy mazmuniy yaxli ligini
buzmaydi.
Shu bilan bi ga, bi iku chi ilo ala aniqlanayo gan so‘z bilan leksik jiha dan o‘xshash
bo‘lishi ham, o‘xshash bo‘lmasligi ham mumkin. Bu hola da ilo a komponen i u gan
so‘zga seman ik jiha dan bog‘lanadi hamda uning ma’nosini o‘ldi adi, kengay i adi
yoki aniqlash i adi. Na ijada ilo a aqa g amma ik jiha dan emas, balki mazmuniy
nuq ayi naza dan ham asosiy i oda bilan chamba chas aloqada bo‘ladi. Leksik ak o
shaklidagi ilo ala esa nu qda emo sionallik, eksp essi lik a s iliza siyani (ya’ni,
ma’lum bi uslubga mos ohangni) kuchay i ish osi asi si a ida xizma qiladi [4; 182–
183-b.]. Ula ma nda qo‘shimcha axbo o yuklaydi, asosiy gap bilan bog‘lanishning
seman ik ko‘p igini hosil qiladi a nu qning a’si chanligini oshi adi. Shu sababli
bunday u dagi ilo ala , ayniqsa, badiiy a publi sis ik uslubda muhim kommunika i -
es e ik azi ani baja adi.
Til ma e ialla ini ahlil qilish shuni ko‘ sa diki, ilo a komponen i ilo a si a ida eng
ko‘p uch aydigan sin ak ik bi likla dan bi idi . Bunday ez- ez ak o lanish ilo a a
bi ikish hodisala ining o‘xshashligini ushun i ishga yo dam be adi. Haqiqa an ham
ilo a osi asi yo damida p edme aniqlanadi a a si lanadi, ma jud bo‘lgan
ye ishmayo gan ma’lumo qo‘shimcha a zda be ilib, gap mazmuni aniqlanadi,
a’kidlanadi a o‘ldi iladi.
Shunday qilib, ilo a hodisala i seman ik jiha dan o‘xshashlik ko‘ sa adi: ula bosh
gapning mazmunini kengay i adi, aniqlash i adi a a si laydi. Ayniqsa, ilo a
o‘ldi u chi azi asida ishlaganda, u bosh gapning kesimi osi asiz o‘ldi u chili
o‘ imli e’l bilan i odalangan bo‘lsa, ilo a komponen i p edloqli o‘ldi u chi bilan
i odalanishi mumkin. Bu esa gapning seman ik boyligini oshi adi a ye ishmayo gan
ma’lumo ni aniqlash imkonini be adi.
Ilo ali o‘ldi u chi qo‘shimcha a aniqlash ma’nosiga ega bo‘lib, shuningdek, ilo ali
komponen a kibidagi axbo o ni aj a ib ko‘ sa ish a a’kidlash osi asi si a ida
xizma qiladi. Gapning asosiy kesimida ko‘pincha e’l kesimla ning mazmuni
ushuna siz yoki ye a li ma’lumo ga ega bo‘lmagan holla da ilo ali komponen la
oldingi gap mazmunini ushun i ish a aniqlash i ishda muhim ol o‘ynaydi.
Illyus a i ma e ialni ahlil qilganda, ilo ali komponen o‘ldi u chi si a ida nisba an
kam uch aydi. Bu hola uning unksional yo‘nalishiga – ya’ni aj alish, o‘ldi ish a
bosh gap mazmunini ushun i ish azi asiga bog‘liq. To‘ldi u chi elemen , gapning
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
64 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
doimiy bo‘lakla i kabi, e’l alen ligiga bog‘liq bo‘lib, akul a i bo‘lakla dan a qli
o‘la oq kam qo‘llaniladi. Shu sababli ilo ali o‘ldi u chining nu qiy yuzaga chiqishi
boshqa sin ak ik bi likla ga nisba an cheklangan, lekin uning ma judligi gap
mazmunini o‘ldi ish a aniqlik ki i ishda ka a ahamiya ga ega [3; 155-b.].
Tahlil qilinayo gan il ma e ialida p edloqli o la bilan i odalangan hol gu uhi ilo a
kons uk siyasining asosiy komponen i si a ida keng qo‘llaniladi. Ushbu gu uh
quyidagi unksiyala ni baja adi:
a) Ha aka yoki oqeaning joyini aniqlash:
I couldn’ app oach he lib a y a ha hou . No oday! (H. James, The Tu n o he
Sc ew, 112 p.)
b) Ha aka ni baja ish usulini de allash i ish:
She comple ed he ask. In e e y possible manne . (R. Kipling, The Jungle Book, 58
p.)
) Ha aka yoki oqeaning yuz be ish hola ini a’kidlash:
He didn’ unde s and how o p oceed. Unde such ci cums ances. (E. Hemingway, A
Fa ewell o A ms, 204 p.)
g) Ha aka , hola yoki belgini aniqlash:
Tom couldn’ comp ehend wha i mean o ac wi hou guidance. Ne e ! (F. Sco
Fi zge ald, The G ea Ga sby, 167 p.)
Shu a zda, p edloqli o la bilan i odalangan ilo a kons uk siyala i gap mazmunini
aniqlash i ish, a’kidlash a o‘ldi ishda muhim osi a bo‘lib xizma qiladi.
Shunday qilib, ilo ali hol bosh gapdagi ye ishmaydigan axbo o ni aj a ib ko‘ sa ish,
aniqlash i ish a o‘ldi ish azi asini baja adi. Ilo a hodisasi o‘ziga xos shaklda
ma nda yuzaga kelishi mumkin, ba’zi holla da esa uni nu q uni e salligi jiha idan ham
qa ash lozim. Ilo a gap uzishning o mal-s uk u a in ona sion-seman ik
aspek la ining nisbiy mus aqilligini, shuningdek, il a nu q bi likla ining
assimme iyasini aniq ko‘ sa adi. Sin aksisning elemen i si a ida ilo a hodisasi bosh
gapning seman ik bo‘linish osi asi si a ida qa aladi. Ilo a komponen la gap
mazmunida lo‘gik u g‘uni be adi a ema ik elemen la olini baja adi, shuningdek,
nu qning a’si chanligi a eksp essi ligini oshi ish osi asi hamdi . Bosh gapning
s uk u asi soddalash i ilgan holda, ilo a komponen ma n uzishning o‘ziga xos usuli
si a ida namoyon bo‘ladi.
Kommunka i a eksp essi ( a’si chan) unksiyasi u ayli ilo a komponen i nu qning
u li uslubla ida qo‘llanilishi mumkin. Shu bilan bi ga, ilo a hodisasi bosh gapning
alohida komponen la ini il no mala i a aniq shakllangan gap bo‘lakla i si a ida
ya a ishda noan’ana iy oqiba la ga olib keladigan s uk u xilma-xillikni yuzaga
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS
Volume 02, Issue 10, 2025
65 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS uni e salcon e ence.us
chiqa adi. Ilo a komponen la gapning sin ak ik a unksional is iqbolini i odalashda
muhim osi a hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Арнольд И. В. Стилистика современного английского языkа. – М., 1990.
300 с.
2. Бегматов М. Тўлдирyвчи билан ифодаланган иловали элементларнинг
фyнkциялари. Филол. фан. ном. дисс... – Самарқанд, 1999. – 145 б.
3. Mаmаsоliе I.U. S uс u аl-sеmаn iс соmрliса iоn о sреесh in gе mаn wi h
hера iсiра iоn о соnnес ing s uс u еs // Вестниk таджиксkого национального
yниверситета. Серия филологических наyк, №4. ISSN 2413-516Х. –Дyшанбе,
2022. –С. 152-157.
