28
LINGVISTIKALÍQ KARTINADA ZOOMORF METAFORALARÍNÍŃ
SÁWLELENIWI
Esemu a o a G.R.,
Nókis Inno acion Texnologiyala Uni e si e i
Kalimbe o Sh.M., PhD,
Qa aqalpaq ma’mleke lik uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712033
Bizge belgili, zoomo me a o a me a o alıq kóshi iwdiń ná iyjesi bolıp, onda
haywannıń qásiye le i adamǵa yamasa za qa be iledi hám sonıń menen onıń qásiye le i
yamasa há eke le i haywanla dıń a ı menen á iyiplenedi [1:132].
Bi neshe ille salıs ı malı alqılanǵanda há qıylı mádeniya la daǵı bi dey
zoome a o ala pú killey há qıylı qásie hám sıpa la dı xa ak e lewi múmkin ekenligi
seziledi. Sebebi, há bi ábiyiy ildiń dúnyanı qabıl e iw hám koncep uallas ı ıwdıń
ózine án usılı ba . Onda bildi ilip a ı ǵan mánile ba lıq il iele i ushın májbú iy
sıpa ında júklene uǵın qanday da bi bi den-bi kóz-qa asla sis emasına aylanadı.
Dúnyanıń ling is ikalıq kó inisin (DLK) úy eniw usı kóz-qa asla sis emasın
olıǵı aq kó ip shıǵıw, anıqlaw imkaniya ın be edi. milliy mádeniya , men ali e hám
dúnyaqa as ıń ózine án ózgeshelikle i sonday-aq, ilde bildi ilgen subyek i úsinikle di
ajı a ıw [2:77].
DLKnıń iyka ǵı elemen le i ildiń ob azlı hám a alıwshı qu alla ı bolganlıǵı
sebepli zoomo me a o anı payda e edionı úy eniwdiń ná iyjeli qu alı sıpa ında qa aw
múmkin. Házi gi waqı a ilshi ilimpazla á epinen zoome a o anıń xalıq oy-piki i hám
mádeniya ı menen ıǵız baylanıslılıǵı dálillengen. Haywan a la ı adamnıń minez-qulqı,
ózgeshelikle i hám áde le in súw e ley uǵın kóplegen me a o ala ushın iyka bolıp
xızme e ken, bi aq bi qıylı qubılısla hám ózgeshelikle di súw e lew ushın há qıylı il
iele i há qıylı janıza la dıń ob azla ınan paydalanıwı múmkin [3:310]. Bul úy enilip
a ı ǵan eginle diń DLKdaǵı ayı mashılıqla ın kó se edi. Zoomo me a o ala dı
qa aǵanda biz il hám mádeniya ıń awajlanıwı dáwi inde sóylewshiniń zoome a o a
ushın a amala ı iyka bolǵan haywanla ǵa bolǵan múnásibe in hám ola menen
baylanıslı bolǵan associaciyala dı ajı a ıp kó se iwimiz múmkin. Sol sebepli
zoome a o ala dı analizlew biz qa ap a ı gan xalıq ıń milliy xa ak e i hám piki lew
usılın e eńi ek úsiniw imkaniya ın be edi [4:401].
Solay e ip, qa aqalpaq hám inglis ille indegi zoomo me a o ala dı salıs ı ıp,
ola dıń qollanılıw ózgeshelikle in, sonday-aq, bul ille de sóylewshile a asındaǵı
DLKdaǵı ayı mashılıq ı kó iw múmkin. Mısal e inde "The black sheep" (sózbe-sóz -
29
qa a qoy) - «Pe son who is unlike o he membe s o a amily, g oup, o o ganiza ion
o en iewed un a o ably by hem» [5:270]. I iba be iwimiz múmkin, bul sózle
unamsız emo siyalıq boyawǵa iye. Qa aqalpaq ilinde "unamsız ú de ajı alıp u ıw"
degen mánis i ańla a uǵın zoome a o a ba , bi aq ol basqa haywan ob azına iyka lanadı
hám basqa eń - "ala ǵa ǵa" menen baylanısadı. "Sheep" ob azı jáne de alqılanıp, inglis
ilinde aq eń menen baylanıslı "Whi e sheep" (sózbe-sóz - aq qoy) me a o ası ba
ekenligi, ol "Black sheep" úsinigine an onim bolıp, unamlı emocionallıq boyawǵa iye
ekenligi anıqlandı. Joqa ıda kel i ilgen mısalla da eńdi ańlaw eńniń ózi menen
baylanıslı bolıwına emes, al be ilgen haywanla a asında onıń payda bolıw jiyiligine
baylanıslı ekenligin ay ıp ó iw ke ek.
Inglis ilindegi "sheep" sózi menen baylanıslı joqa ıda kó se ilgen
zoome a o ala dan ısqa ı ómendegi ańla pala dı da analizlew ushın ajı a ıp alıw
múmkin: "Ac (beha e) like sheep." ózin qoyday u ıw. Qoy úsinigi inglis ilinde
kóbinshe unamsız mánis ka inanı sawlelendi edi. Lekin, qa aqalpaq ilinde qoy juas
haywan e inde ilge alınadı mısalı: qoyday juas, qoy awzınan shóp almay uǵın.
Joqa ıdaǵıla dan inglis ilindegi "sheep" ob azı menen hám unamlı, hám unamsız
emocionallıq boyawǵa iye bolǵan me a o ala baylanısqan, degen juwmaqqa keliw
múmkin.
Joqa ıda kel i ilgen mısalla qa aqalpaq hám inglis ille indegi me a o a hám
me a o alıq sóz dizbekle iniń milliy-mádeniy ózgesheligin sáwlelendi edi, sonday-aq
usı ille de sóylewshile diń il ka inası dúnyasınıń bólekle in salıs ı ıwǵa imkaniya
be edi.
Paydalanǵan ádebiya la :
1. Академический словарь русской фразеологии / под ред. А. Н. Баранова и Д. О.
Добровольского. – 2-е изд., испр. и доп. – М.: ЛЕКСРУС, 2015. – 1168 с.
2. Дормидонтова, О. А. Сопоставительный анализ французских и русских зооморфных
метафор: лингвокультурологический аспект / О.А. Дормидонтова // Актуальные вопросы
лингводидактики и межкультурной коммуникации. – 2017. – Вып. 1. – С. 309-313.
3. Чудинов, А. П. Метафорическая мозаика в современной политической коммуникации / А.
П. Чудинов. – Екатеринбург: Изд-во УрГУ, 2004. – С. 130-132.
4. Qalende o M. Qa aqalpaq iliniń úsindi me sózligi. Tó omlıq. 3- . K-N. – Nókis:
Qa aqalpaqs an, 1982. – 328 b.
5. Camb idge In e na ional Dic iona y o English Idioms. – Camb idge Uni e si y P ess, 1998. – 608
p.
