52
FE’L BOSHQARUVI: LINGVISTIK TAHLIL VA SEMANTIK-SINTAKTIK
XUSUSIYATLAR
Mambe niyazo a A.,
PhD, do sen ,Qo aqalpoq da la uni e si e i,
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712216
Anno a siya: Mazku maqolada e’l boshqa u i ushunchasi umumiy ilshunoslik nuq ayi
naza idan ahlil qilinadi. Fe’lning sin ak ik a seman ik boshqa u xususiya la i so‘z bi ikmala i a
gap uzilishida u gan o‘ ni yo i iladi. Boshqa u ning g amma ik (kelishikla o qali) a ma’no iy
(seman ik olla o qali) i odalanishi ahlil qilinib, bu hodisaning alen lik naza iyasi bilan uz iy
bog‘liqligi ochib be iladi. Shuningdek, qo aqalpoq, o‘zbek, us, nemis a ingliz illa idagi e’l
boshqa u i izimi kon as i yondashu da solish i ilib, ha bi ilga xos boshqa u modeli a i oda
osi ala i ko‘ sa ib o‘ iladi. Maqolada L. Tenye ning ak an la naza iyasi asosida e’lning sin ak ik
alen ligiga ham e’ ibo qa a iladi. Fe’l boshqa u i ling is ik ahlil, a jima a il o‘ ga ish
ja ayonla ida muhim osi a si a ida alqin qilinadi hamda kelgusida uni ko pus ling is ikasi a sun’iy
in ellek asosida o‘ ganish is iqbolla i belgilab be iladi.
Kali so‘zla : e’l, boshqa u , alen lik, sin ak ik munosaba , seman ik munosaba , ak an ,
o‘g‘ idan- o‘g‘ i boshqa u , p edlogli boshqa u , il izimi, g amma ika
1. Ki ish (Mo i a siya, dolza blik)
Fe’l il s uk u asi a g amma ik sis emasining ma kaziy bo‘g‘ini hisoblanadi.
Tilshunoslikda e’lning boshqa u ( alen lik) xususiya la i so‘z bi ikmala i a gap
uzilishida alohida ahamiya kasb e adi. Fe’l qanday o yoki zamon bi ligi bilan
bi ikishi, qanday sin ak ik pozi siyada kelishi a qanday seman ik munosaba hosil
qilishi uning boshqa u qobiliya iga bog‘liqdi .
Tilshunos olimla , xususan us a nemis ilshunosla i (Masalan: V.V.Vinog ado ,
L.Tenye , G.Gelman, Y.T i ) boshqa u masalasini u li aspek la dan o‘ gangan. Ushbu
maqolada e’l boshqa u i masalasi umumiy ilshunoslik nuq ayi naza idan ahlil
qilinadi, shuningdek, u li illa da e’l boshqa u ining o‘ziga xos xususiya la i
yo i iladi.
2. Asosiy qism
A. Fe’l boshqa u i ushunchasi
• Fe’l boshqa u i — bu e’lning boshqa so‘z bi likla ini (oda da
o la ni) o‘ziga bog‘lab, ula ning mo ologik shaklini belgilashi.
• Sin ak ik a seman ik boshqa u a qla i:
o Sin ak ik boshqa u – o ning g amma ik o masini belgilash
(masalan: o kelishigi)
o Seman ik boshqa u – e’l a o o asidagi ma’no aloqasi
53
Fe’l boshqa u i — bu e’lning o‘ziga bog‘liq bo‘lgan boshqa so‘z a so‘z
bi ikmala ining “g amma ik shakli (oda da kelishigi)”ni belgilash xususiya idi . Ya’ni,
e’l boshqa so‘zla ga qanday shaklda bog‘lanishini “boshqa adi”.
Bu hodisa, asosan, e’l + o (yoki e’l + zami ) kombina siyala ida ko‘zga
ashlanadi.
Misol:
1. U ki obni o‘qidi.
Misolda "o‘qidi" e’l, "ki ob" o i ushum kelishigini “-ni” qo‘shimchasi bilan
bi ikkaanligini bildi adi. Fe’l “o‘qimoq” ushum kelishigidagi so‘zni alab qiladi
boshqa u bo
2. Men do‘s imga so g‘a be dim.
Be ilgan miisolda “be dim” - e’li gapda ikki a o ni boshqa adi, “do‘s imga”
(yo‘nalish kelishigi), “so g‘a” ( ushum kelishigi), Ba’zi hola da e’l uch alen li
boshqa u ga ham ega ekanligini ko’ ishimiz mumkin.
Quyidagi jad alda e’l boshqa u ning u i bo‘yicha a qlanishi ahlil qilinadi:
Tu i
Ta si i
Misol
To‘g‘ idan- o‘g‘ i
boshqa u
Fe’l o ni be osi a, hech
qanday p edlog/p edlogsiz,
ushum kelishigida
bog‘laydi.
Ki obni o‘qidi.
Bil osi a boshqa u
Fe’l o ni boshqa kelishikla
o qali (jo‘nalish, chiqish, joy,
egalik a h.k.) bog‘laydi.
U mak abga bo di.
P edlogli boshqa u
Ko‘p oq che illa (ingliz,
us, nemis)da: e’l p edlog +
o o qali boshqa adi.
He elies on his eam
(Inglizcha)
Seman ik jiha idan e’lning boshqa u xususiya i na aqa g amma ik, balki
ma’no iy bog‘liqlikni ham bildi adi. Ya’ni, e’l ha aka i kimga yo‘nal i ilgani, nimaga
egishli ekani boshqa u o qali ayon bo‘ladi. Bu e’l + o munosaba ining seman ik
komponen idi .
Valen lik bilan aloqasi:
Fe’l boshqa u i be osi a uning alen ligi bilan bog‘liq:
Valen lik u i
Ta si i
Misol
1- alen li
Faqa subyek ga ega
Yomg‘i yog‘moqda.
2- alen li
Subyek + ob’yek
U ki obni o‘qidi.
3- alen li
Subyek + ob’yek +
U menga xa yubo di.
54
kimgadi (yo‘nalish)
Che illa idagi o‘xshashlikla (qisqacha):
• Ingliz ilida: e’l boshqa u i asosan p edlog yo damida:
depend on, lis en o, hink abou
• Rus ilida: e’l u li kelishikla ni boshqa adi:
ждать кого? (kimni – ushum kelishigi)
помогать кому? (kimga – yo‘nalish kelishigi)
• Nemis ilida: boshqa u juda qa ’iy:
wa en au (ku moq – au + Akkusa i )
hel en bei (yo dam be moq – bei + Da i )
Fe’l boshqa u i — bu e’lning boshqa bi likla ga qanday sin ak ik a mo ologik
shaklda bog‘lanishini belgilo chi ilshunoslik hodisasi. Boshqa u ilda gap uzilishi,
seman ik aniqlik a alen lik izimi uchun asos bo‘lib xizma qiladi. Ha bi e’l o‘z
boshqa u modeliga ega bo‘lib, bu model uni anib olish, a jima qilish a o‘g‘ i
ishla ishda muhim ol o‘ynaydi.
Tilshunoslikda e’l boshqa u ining ipla ini quyidagisha bo’lib ko’ sa ishimiz
mumkin:
• To‘g‘ idan- o‘g‘ i boshqa u (akkusa i boshqa u ): "ki obni o‘qidi"
• Boshqa kelishikla o qali boshqa u : da i , geni i , loka i a h.k.
• P edlogli boshqa u (ayniqsa, nemis, ingliz illa ida dolza b)
Fe’l boshqa u ini qo aqalpoq, o’zbek, us a nemis illa da e’l boshqa u i ahlil
qilganimizda o’la o’ asidagi ka a a qli jiha la ini ko’ ishimiz mumkin.
• Qa aqalpaq/O‘zbek ilida: e gashu chi o ko‘pincha be osi a ma’lum bi
kelishik bilan keladi.
• Rus ilida: boshqa u mu akkab, kelishikla izimi keng ko’lamda bo’lib, ilda
p edlogla ning ishla ilishi aol bo’ladi.
• Nemis ilida boshqa illa dan a qli a shda e’l boshqa u aniq o mulaga
asoslangan; ha bi e’lning qaysi a ikl a p edlog bilan bog‘lanishi qa ’iy.
• Ingliz ilida e’l boshqa u i kelishik boshqa u i aol xususiya ga ega emas, e’l
boshqa u i asosan p edlogla o qali amalga oshi iladi ( ely on, lis en o, depend on)
Fe’lning alen lik naza iyasi haqida gap e ilganda L.Tenye ning “ac an ”
naza iyasini kel i ib o’ ish asosli: “Fe’lning ha aka sub’ek i (agen ), ob’ek i a boshqa
ak an la ga nisba an alen ligini ahlil qiladi. Ha bi e’l ma’lum miqdo da “ac an ”ga
ega: 1- alen li (yomg‘i yog‘moqda), 2- alen li (ki ob o‘qimoqda), 3- alen li (unga
so g‘a be di) [3]. L.Ten’ye ning ak an la naza iyasi man iq iskanjasida bo‘lgan
ilshunoslikni sezila li da ajada undan ozalash uchun xizma qilishi shubhasiz, zo an,
55
mazku naza iyada an’ana iy sin ak ik ahlilda qo‘llaniladigan ega, kesim, aniqlo chi,
o‘ldi u chi a hol ushunchala idan oydalanilmaydi.
Xususan, A. Nu mono ning ik icha [2], an’ana iy ilshunoslikda gapning
sin ak ik ahlili uni bosh a ikkinchi da ajali bo‘lakla ga aj a ish bilan chega alanadi.
Bunday ahlil aqa gapning shakliy omonini ekshi ishga asos bo‘ladi. Man iqiy
ilshunoslikda esa gap elemen la ini ega o‘ nida «subyek », kesim o‘ nida «p edika »
kabi lisoniy a amala yo damida ahlil qilishadi. Lekin bu bo ada ega bilan subyek ,
kesim bilan p edika o‘ asidagi o‘xshashlik omonla hamda ula ning bi -bi idan a q
qilish muammosi anchagina bahsla ga yo‘l ochib be ishi e’ ibo dan che da qoladi.
Masalan, us man iqiy ilshunoslik akili F.I. Buslaye shunday ik bildi adi: «... ilda
egaga bosh kelishikda kelgan o mos keladi... ba’zan esa ega a kesim boshqa so‘z
u kumla i bilan i odalanadi, lekin ha holda egani angla gan so‘z o ma’nosini, kesimni
angla gan so‘z esa e’l ma’nosini oladi» [1]. Shunday ekan, gapda ega ha doim bosh
kelishikda kelib, subyek ni i odalasa, kesim e’l bilan i odalanib, p edika bo‘lib kelsa,
an’ana iy ilshunoslik bilan man iqiy ilshunoslikda bi xillik ma jud emasmi? Bosh
bo‘lakla ni ha xil a amala bilan a ashga nima sabab bo‘ladi, degan sa ol ug‘iladi.
Buning a qi shundaki, man iqiy ilshunoslikda implika siya munosaba la i eks ensional,
in ensionalla a ula ning o asidagi bog‘liqlik o qali yondashilsa, an’ana iy
g amma ikada g amma ik ka ego iyala , gapdagi e’lli a o li qu ilmala ning bog‘liqligi
bilan sodda gap ahlili aniqlanadi.
Fe’l boshqa u i ilda so‘zla a o munosaba la ni belgilo chi muhim sin ak ik
mexanizmdi . Ha bi e’l o‘z seman ik abia iga ko‘ a u li boshqa u modeliga ega
bo‘lib, bu model e’lning il sis emasidagi o‘ nini belgilaydi. Boshqa u ning o‘g‘ i
alqini ilshunoslik ahlilla i, a jima, kompyu e ling is ikasi a didak ik ja ayonla
uchun za u iy hisoblanadi.
Kelgusida e’l boshqa u ini a oma ik ahlil qilish, ko pus ling is ikasi asosida
modellash a kon as i yondashu la o qali chuqu oq o‘ ganish is iqbolla i ma jud.
Adabiyo la
1. Буслаев Ф.И. Историческая грамматика русского языка. - М.: Наука, 1968. -С. 8.
2. Нурмонов А. Тилни системали ўрганиш ва синтаксиснинг айрим мунозарали масалалари //
Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкент, 1988. - №5. — Б. 22-23.
3. Теньер Л. Основы структурного синтаксиса. – М.: Прогресс, 1988. – С. 117
