FE'L BOSHQARUVI: LINGVISTIK TAHLIL VA SEMANTIK-SINTAKTIK XUSUSIYATLAR

52 FE’L BOSHQARUVI: LINGVISTIK TAHLIL VA SEMANTIK-SINTAKTIK XUSUSIYATLAR Mambetniyazova A., PhD, dotsent,Qoraqalpoq davlat universiteti, DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17712216 Annotatsiya: Mazkur maqolada fe’l boshqaruvi tushunchasi umumiy tilshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Fe’lning sintaktik va semantik boshqaruv xususiyatlari so‘z birikmalari va gap tuzilishida tutgan o‘rni yoritiladi. Boshqaruvning grammatik (kelishiklar orqali) va ma’noviy (semantik rollar orqali) ifodalanishi tahlil qilinib, bu hodisaning valentlik nazariyasi bilan uzviy bog‘liqligi ochib beriladi. Shuningdek, qoraqalpoq, o‘zbek, rus, nemis va ingliz tillaridagi fe’l boshqaruvi tizimi kontrastiv yondashuvda solishtirilib, har bir tilga xos boshqaruv modeli va ifoda vositalari ko‘rsatib o‘tiladi. Maqolada L. Tenyerning aktantlar nazariyasi asosida fe’lning sintaktik valentligiga ham e’tibor qaratiladi. Fe’l boshqaruvi lingvistik tahlil, tarjima va til o‘rgatish jarayonlarida muhim vosita sifatida talqin qilinadi hamda kelgusida uni korpus lingvistikasi va sun’iy intellekt asosida o‘rganish istiqbollari belgilab beriladi. Kalit so‘zlar: fe’l, boshqaruv, valentlik, sintaktik munosabat, semantik munosabat, aktant, to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqaruv, predlogli boshqaruv, til tizimi, grammatika 1. Kirish (Motivatsiya, dolzarblik) Fe’l til strukturasi va grammatik sistemasining markaziy bo‘g‘ini hisoblanadi. Tilshunoslikda fe’lning boshqaruv (valentlik) xususiyatlari so‘z birikmalari va gap tuzilishida alohida ahamiyat kasb etadi. Fe’l qanday ot yoki zamon birligi bilan birikishi, qanday sintaktik pozitsiyada kelishi va qanday semantik munosabat hosil qilishi uning boshqaruv qobiliyatiga bog‘liqdir. Tilshunos olimlar, xususan rus va nemis tilshunoslari (Masalan: V.V.Vinogradov, L.Tenyer, G.Gelman, Y.Trir) boshqaruv masalasini turli aspektlardan o‘rgangan. Ushbu maqolada fe’l boshqaruvi masalasi umumiy tilshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi, shuningdek, turli tillarda fe’l boshqaruvining o‘ziga xos xususiyatlari yoritiladi. 2. Asosiy qism A. Fe’l boshqaruvi tushunchasi • Fe’l boshqaruvi — bu fe’lning boshqa so‘z birliklarini (odatda otlarni) o‘ziga bog‘lab, ularning morfologik shaklini belgilashi. • Sintaktik va semantik boshqaruv farqlari: o Sintaktik boshqaruv – otning grammatik formasini belgilash (masalan: ot kelishigi) o Semantik boshqaruv – fe’l va ot orasidagi ma’no aloqasi 53 Fe’l boshqaruvi — bu fe’lning o‘ziga bog‘liq bo‘lgan boshqa so‘z va so‘z birikmalarining “grammatik shakli (odatda kelishigi)”ni belgilash xususiyatidir. Ya’ni, fe’l boshqa so‘zlarga qanday shaklda bog‘lanishini “boshqaradi”. Bu hodisa, asosan, fe’l + ot (yoki fe’l + zamir) kombinatsiyalarida ko‘zga tashlanadi. Misol: 1. U kitobni o‘qidi. Misolda "o‘qidi" fe’l, "kitob" oti tushum kelishigini “-ni” qo‘shimchasi bilan birikkaanligini bildiradi. Fe’l “o‘qimoq” tushum kelishigidagi so‘zni talab qiladi boshqaruv bor 2. Men do‘stimga sovg‘a berdim. Berilgan miisolda “berdim” - fe’li gapda ikkita otni boshqaradi, “do‘stimga” (yo‘nalish kelishigi), “sovg‘a” (tushum kelishigi), Ba’zi holatda fe’l uch valentli boshqaruvga ham ega ekanligini ko’rishimiz mumkin. Quyidagi jadvalda fe’l boshqaruvning turi bo‘yicha farqlanishi tahlil qilinadi: Turi Tavsifi Misol To‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqaruv Fe’l otni bevosita, hech qanday predlog/predlogsiz, tushum kelishigida bog‘laydi. Kitobni o‘qidi. Bilvosita boshqaruv Fe’l otni boshqa kelishiklar orqali (jo‘nalish, chiqish, joy, egalik va h.k.) bog‘laydi. U maktabga bordi. Predlogli boshqaruv Ko‘proq chet tillar (ingliz, rus, nemis)da: fe’l predlog + ot orqali boshqaradi. He relies on his team (Inglizcha) Semantik jihatidan fe’lning boshqaruv xususiyati nafaqat grammatik, balki ma’noviy bog‘liqlikni ham bildiradi. Ya’ni, fe’l harakati kimga yo‘naltirilgani, nimaga tegishli ekani boshqaruv orqali ayon bo‘ladi. Bu fe’l + ot munosabatining semantik komponentidir. Valentlik bilan aloqasi: Fe’l boshqaruvi bevosita uning valentligi bilan bog‘liq: Valentlik turi Tavsifi Misol 1-valentli Faqat subyektga ega Yomg‘ir yog‘moqda. 2-valentli Subyekt + ob’yekt U kitobni o‘qidi. 3-valentli Subyekt + ob’yekt + U menga xat yubordi. 54 kimgadir (yo‘nalish) Chet tillaridagi o‘xshashliklar (qisqacha): • Ingliz tilida: fe’l boshqaruvi asosan predlog yordamida: depend on, listen to, think about • Rus tilida: fe’l turli kelishiklarni boshqaradi: ждать кого? (kimni – tushum kelishigi) помогать кому? (kimga – yo‘nalish kelishigi) • Nemis tilida: boshqaruv juda qat’iy: warten auf (kutmoq – auf + Akkusativ) helfen bei (yordam bermoq – bei + Dativ) Fe’l boshqaruvi — bu fe’lning boshqa birliklarga qanday sintaktik va morfologik shaklda bog‘lanishini belgilovchi tilshunoslik hodisasi. Boshqaruv tilda gap tuzilishi, semantik aniqlik va valentlik tizimi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Har bir fe’l o‘z boshqaruv modeliga ega bo‘lib, bu model uni tanib olish, tarjima qilish va to‘g‘ri ishlatishda muhim rol o‘ynaydi. Tilshunoslikda fe’l boshqaruvining tiplarini quyidagisha bo’lib ko’rsatishimiz mumkin: • To‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqaruv (akkusativ boshqaruv): "kitobni o‘qidi" • Boshqa kelishiklar orqali boshqaruv: dativ, genitiv, lokativ va h.k. • Predlogli boshqaruv (ayniqsa, nemis, ingliz tillarida dolzarb) Fe’l boshqaruvini qoraqalpoq, o’zbek, rus va nemis tillarda fe’l boshqaruvi tahlil qilganimizda o’lar o’rtasidagi katta farqli jihatlarini ko’rishimiz mumkin. • Qaraqalpaq/O‘zbek tilida: ergashuvchi ot ko‘pincha bevosita ma’lum bir kelishik bilan keladi. • Rus tilida: boshqaruv murakkab, kelishiklar tizimi keng ko’lamda bo’lib, tilda predloglarning ishlatilishi faol bo’ladi. • Nemis tilida boshqa tillardan farqli ravshda fe’l boshqaruv aniq formulaga asoslangan; har bir fe’lning qaysi artikl va predlog bilan bog‘lanishi qat’iy. • Ingliz tilida fe’l boshqaruvi kelishik boshqaruvi faol xususiyatga ega emas, fe’l boshqaruvi asosan predloglar orqali amalga oshiriladi (rely on, listen to, depend on) Fe’lning valentlik nazariyasi haqida gap etilganda L.Tenyerning “actant” nazariyasini keltirib o’tish asosli: “Fe’lning harakat sub’ekti (agent), ob’ekti va boshqa aktantlarga nisbatan valentligini tahlil qiladi. Har bir fe’l ma’lum miqdorda “actant”ga ega: 1-valentli (yomg‘ir yog‘moqda), 2-valentli (kitob o‘qimoqda), 3-valentli (unga sovg‘a berdi) [3]. L.Ten’yerning aktantlar nazariyasi mantiq iskanjasida bo‘lgan tilshunoslikni sezilarli darajada undan tozalash uchun xizmat qilishi shubhasiz, zotan, 55 mazkur nazariyada an’anaviy sintaktik tahlilda qo‘llaniladigan ega, kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi va hol tushunchalaridan foydalanilmaydi. Xususan, A. Nurmonovning fikricha [2], an’anaviy tilshunoslikda gapning sintaktik tahlili uni bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarga ajratish bilan chegaralanadi. Bunday tahlil faqat gapning shakliy tomonini tekshirishga asos bo‘ladi. Mantiqiy tilshunoslikda esa gap elementlarini ega o‘rnida «subyekt», kesim o‘rnida «predikat» kabi lisoniy atamalar yordamida tahlil qilishadi. Lekin bu borada ega bilan subyekt, kesim bilan predikat o‘rtasidagi o‘xshashlik tomonlar hamda ularning bir-biridan farq qilish muammosi anchagina bahslarga yo‘l ochib berishi e’tibordan chetda qoladi. Masalan, rus mantiqiy tilshunoslik vakili F.I. Buslayev shunday fikr bildiradi: «...tilda egaga bosh kelishikda kelgan ot mos keladi... ba’zan esa ega va kesim boshqa so‘z turkumlari bilan ifodalanadi, lekin har holda egani anglatgan so‘z ot ma’nosini, kesimni anglatgan so‘z esa fe’l ma’nosini oladi» [1]. Shunday ekan, gapda ega har doim bosh kelishikda kelib, subyektni ifodalasa, kesim fe’l bilan ifodalanib, predikat bo‘lib kelsa, an’anaviy tilshunoslik bilan mantiqiy tilshunoslikda bir xillik mavjud emasmi? Bosh bo‘laklarni har xil atamalar bilan atashga nima sabab bo‘ladi, degan savol tug‘iladi. Buning farqi shundaki, mantiqiy tilshunoslikda implikatsiya munosabatlari ekstensional, intensionallar va ularning orasidagi bog‘liqlik orqali yondashilsa, an’anaviy grammatikada grammatik kategoriyalar, gapdagi fe’lli va otli qurilmalarning bog‘liqligi bilan sodda gap tahlili aniqlanadi. Fe’l boshqaruvi tilda so‘zlararo munosabatlarni belgilovchi muhim sintaktik mexanizmdir. Har bir fe’l o‘z semantik tabiatiga ko‘ra turli boshqaruv modeliga ega bo‘lib, bu model fe’lning til sistemasidagi o‘rnini belgilaydi. Boshqaruvning to‘g‘ri talqini tilshunoslik tahlillari, tarjima, kompyuter lingvistikasi va didaktik jarayonlar uchun zaruriy hisoblanadi. Kelgusida fe’l boshqaruvini avtomatik tahlil qilish, korpus lingvistikasi asosida modellash va kontrastiv yondashuvlar orqali chuqurroq o‘rganish istiqbollari mavjud. Adabiyotlar 1. Буслаев Ф.И. Историческая грамматика русского языка. - М.: Наука, 1968. -С. 8. 2. Нурмонов А. Тилни системали ўрганиш ва синтаксиснинг айрим мунозарали масалалари // Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкент, 1988. - №5. — Б. 22-23. 3. Теньер Л. Основы структурного синтаксиса. – М.: Прогресс, 1988. – С. 117