PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
148 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
ИЗЗАТ ҚАМҲАВИЙ ҲИКОЯЛАРИДА БАДИИЙ ЖАНРЛАРНИНГ
ИФОДАЛАНИШИ
Нурматова Мастура Маҳмудовна
Ижтимоий ва сиёсий фанлар Институти катта Ўқитувчиси
Отахонова Жамила Акбаралиевна
ИСФИ 4 курс талабаси
Тел :+998933771013
е-mail: mas u a-2020@mail. Ru
Анотация : Ушбу мақолада Миср адабиётининг ҳикоянавислик жанри ҳамда
ушбу жанрда ижод қилаётган ёзувчи ҳамда журналист Иззат Қамҳавийнинг
ҳаёти ва ижоди ҳақида баён этилди. Ёзувчининг биринчи ҳикоялар тўплами
“ نيتلا و بارتلا دلاب يف ثدح” “Тупроқ ва лой диёрида содир бўлди” тўпламидаги
бадиий жанрларнинг ҳикояларда ифодаланиши ва уларнинг бадиий образлари
ифода этилди.
Калитсўзлар:Танқидчи,новелла,ёзувчи,наср,муаммо,ҳикоя,роман,тўплам,қайн
она,келин,қишлоқ,қисмат
Миср бадиий адабиётида 80 –йиллар оҳирида ва ўзига жалб
этувчи,мураккаб,лекин жуда қисқа баъзан бир неча қаторлардангина
иборат ҳикоя бўлиши новелла жанрида ёзилган асарларга Миср
танқидчилари жуда катта эътибор қаратадилар.”Жуда қисқа ҳикоялар
ёки уксуса”деб номланган жанр Миср насрида янги йўналиш
хисобланади.”Жуда қисқа ҳикоялар”да ёзувчи ўзи айтмоқчи бўлган
турли фикрларни жуда қисқа ,лўнда , ўта нозик дид билан уста
фотограф каби аниқ ифода этиб беради.
Шу йўналишда ижод этаётган Муҳаммад Маҳзангий жуда иқтидорли
ёзувчи саналади.Унга бу жанрда ёзилган икки тўплам”Келиб кетувчи”
ва “ Пичоқлар ирғиши” тегишлидир.
Иззат Қамҳавий мисрлик ёзувчи ҳам журналист шу йўналишда
ижод этаётган ёзувчилар сирасига киради.У Миср қишлоқларининг
бирида 1961 йил туғилиб, Қоҳира университетининг журналистика
факультетини тугатган.2012 йил Нажиб Маҳфуз номли медальни “
Бўрилар уйи” романи учун қўлга киритди. Ҳозирда у Қоҳира шаҳрида
истиқомат қилади.Иззат Қамҳавий ёш бўлишига қарамай анча истеъдод
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
149 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
соҳибидир.Унинг биринчи новеллалари тезда эл орасида шуҳрат
қозонди.Иззат Қамҳавий бир неча бор телевизор орқали Мисрда
муаммо бўлиб келаётган саводсизлика қарши чиқишлар қилган.Ҳамда
ана шу муаммоларни ўзининг ҳикояларида ҳам кўтарган.
Ёзувчининг биринчи ҳикоялар тўплами “ نيددتلا و بارددتلا دلاددب يددف ثدددح ”
“Тупроқ ва лой диёрида содир бўлди” номи билан 1992 йил чоп
этилди.Бу тўпламни нашр этишдан мақсад шуки ,инсонлар онгига ва
фаҳмига ижодий таъсир кўрасатиб ,уларнинг идрокини ҳаракатга
келтиришдир.
Мазкур тўплам ўз ичига ўн битта ҳикояни олган.Ҳикоялар
мазмун жиҳатдан бир-биридан бирмунча фарқ қилади.Масалан,” دديةي ادددبا
رددد ر قدددل” “Ҳания хеч қачон нуқсонликка йўл қўймайди” ҳикоясида
,ёзувчи қишлоқ оилалариниг турмуш тарзини ,қайнона –келин
ўртасидаги муносабатларни яққол кўрсатиб берган бўлса, شددد شلا دددعرزم
яъни “Ўрикзор” ҳикоясида ,ёлғонга ,ғиромга илк бор дучор бўлган
дучор бўлган ,беғубор боланинг орзу –умидларининг пой-мол
бўлишини тасвирлаган.
Иззат Қамҳавийнинг ҳикоялари нафақат Мисрда,балки бошқа
араб адибларни бефарқ қолдирмайди.Хусусан Суданлик ёзувчи Сиддиқ
Мухайси у ҳақда шундай дейди:
,دد ,م يدد تر دديح قي ددلا اددشت ر و يح,دد ح و دد ي لا اددشت ر يلاددحا نيددملا و بارددتلا دلاددب يددف ثدددح
i
يفيرلا آرش ل يديجارتلا ق, سنلاا و عزفم ر ب فيرلا
“Тупроқ ва лой диёрида содир бўлди” тўпламида орзулар ҳақиқат,
ҳақиқатлар эса мавҳумликни ўз ичига олиш эҳтимоли борлиги ,қишлоқ
аёлларининг фожеавий хўрланиш ва қишлоқ фожеасини дахшатли
суратда намаён этиш орқали очилади.
Тақризчи Муҳаммад Саъд абу-Жувд қуйидаги фикрни келтиради:
,دددةي يلادددحلاا يدددلولاا دددي ي فلا و يدددلولاا ددد ةلا يددد ع تدددفتلا دددبر رللللل دددل فملا قل,دددع و قددد لا قل,دددع
ريشل,ددب و,ددف لا رددمع نيددملا و بارددتلا دد حار قدد ن ,شت ,ددسب قدد ر ي تددسم ردد ملا ددع,شج و يم دد لا ثا
ii
ني شششلا
“Орзу ва болалик оламиللللل Биринчи фожеа ва биринчи завқу-шовқин
очишдаги тажрибаси,.Бу ерда орзулар оддий бўлишга қарамай ,амалга
ошмайди.Миллий мерос ва оддий инсонлар гуруҳига ёндашиш орқали
биз тупроқ ва лой исини сезамиз”.
Мисрлик адиб Абд ал-Ҳаким Қосим унинг тўпламига қуйидаги
фикрларни тақдим этади:
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
150 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
,دددشب ين,دددتت ا و ادددي يدددةم ي ي دددلا اا رددد ر بدددنا و ددد ب تددد م ,دددناللللليو, ش لا حزدددع يددددلو
iii
ي تلا ي تسر ين,كما ,شنا، غ لا نم ءيش,ن
“Ўғлим Иззат Қамҳавий ...Мен сенинг қиссаларининг шайдосиман.Сен
биласанки,менга унча кўп нарса ёқмайди мени ўзига мафтун этган
нарса бу ҳикояларингини тилидир.Бу эса уни қутлаш имконияти
борлигидан далолат беради.
Иззат Қамҳавий бир неча бор телевизор орқали Мисрда Муаммо бўлиб
келаётган саводсизликка қарши чиқишлар қилган.Ҳамда ана шу
муаммоларни ўзининг ҳикояларида ҳам кўтарган.У айниқса ўзи
туғилиб ўсган қишлоқ муҳитини аниқ равшан тасвирлайди .
Иззат Қамҳавий бу тўпламида Миср қишлоқ аҳолисининг турмуш тарзи
,урф одатларини ёрқин ёритиб беради.Хусусан ,унинг “Ҳания хеч қачон
нуқсонликка йўл қуймайди” тўпламида ҳикоялар қисқа бўлишига
қарамай ,ёзувчи ҳаётнинг кўп жабҳаларини очиб беришга ҳаракат
қилган.Иззат Қамҳавийнинг таъкидлашича бу воқеа дарҳақиқат содир
бўлган.Буни биз ҳикоянинг биринчи жумласидан билиб олишимиз
мумкин.
فدد ةم يمتددسي لا و تمددلال,ب ثدددح ,ددم ا ددي يا يدد ع ح شتدد بددن,و بددةملا، ريدد تل,ب دديةي يددمري اا
i
ل,ح
“Дарҳақиқат бу воқеа содир бўлган булиб ,Ҳанияни ҳеч қандай иш
тутмади деб айблаш адолатли бўлмас эди.Чунки қиз қай аҳволда
бўлмасин у барибир бу дунёни тарк этарди”
Маълумки,қишлоқ ҳаётининг турмуш тарзи жуда оғир.буни биз
нафақат Мисрда балки бошқа юртларда ҳам бу холни учратишимиз
мумкин.Иззат Қамҳавий ҳам асли Миср қишлоқларининиг биридан
бўлгани сабабли ,ана шу ҳаётдаги камчиликларни юзага олиб чиқишга
ҳаракат қилди.Ёзувчи ана шу воқеани шоҳиди бўлгани сабабли , илк
жумлани мазкур гаплар билан бошлаган.Хўш ,воқеа қай йўсинда содир
бўлди?.Ёзувчи тасвирлаётган Ҳания исмли аёл ким ?.Умри хазон
бўлган қизчи.
Бу воқеа Миср қишлоқларининг бирида аянчли қисмат ила содир
бўлди.Ҳикоянинг бош қахрамони бўлиш Ҳания исмли аёл ва бир асли
қишлоқлик аёл бўлиб,бир қиз бир ўғилниг онаси эди .Бироқ тақдир
тақазоси билан уч ёшлик норасида ўғлини ерга кўмди.Қизи эса бу
дунёга ногирон бўлиб келган эди.Оллоҳ Ҳанияни жуда оғир
синовлардан ўтказар эди.
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
151 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
Ёзувчи бу бахтиқаро аёлнинг ҳаётини ўта махзунлик билан
тасвирлайди.
,ددم و ددةج يدد ع در ددر نددل يددتلا ددج, لا ,ددشما ندد ر و يددكمر لازددر لا نددكل يددف فح,ددشل فددح ,ددشل ايددل بددةملا
ا ,يددددلو بدددعد و يب,ددد ا ددد لا دددةم و ، ,دددشما ي,دددع دددةم بدددةفد دددد ف ، ح شتددد بدددةملا اا قدددد تل بدددن,و
ثلاثلا حا ةسلا
“Қизчага бу дунёда яшаш насиб этмади,бироқ Ҳания йиғидан тўхтамай
,доимо “Жаннатини бетини кўрмагур” қайнонаси “Хожа”ни лаънатлар
эди.Қизнинг ўлимига хеч ҳам ишонмасди.Чунки бир йил олдин
онасини,уч хафта муқаддам уч яшар ўғлини дафн этганди.
Юқорида зикр этилган жумлалар шундан далолат берадики, Ҳания
учун бу ҳаётда яшамоқлик ўлим билан баробар бўлган.Чунки тақдир
синовлари унга жуда қаҳрли келди.Бунинг сабаби Ҳания ҳар бир аёл
орзу қилганидек бахтли аёл ҳамда меҳрибон она бўла
олмади.Бахтиқаро бўлишига эса юқорида лаънатлаб кўрсатилган “
Хожа”қайнонаси унга етказган озорлар сабаб бўлди.
Ҳаниянинг қайнонаси “Хожа” асли Миср қишлоқларининг биридан
бўлиб,ўзини ўта ҳурмат қиладиган аёллар сирасига киради.Бироқ ўзини
ҳурмат қилгани билан,оиласининг барча аъзоларига ,хусусан ,келини,
ўғли ,набираларига беҳурматсизлик хисси билан қарарди.Ҳаттоки
келини бўлмиш Ҳаниянинг бошига не кулфатларни ,қаттиқ азобларни
солган.Набираларига эса доимо паст назар билан боқарди.
Эътиборимизни бир сўзга қаратсак “ ددددج, لا” “Ҳожа”-бу исм нақадар
муқаддаслиги барчамизга аёндир.Чунки одатда Ҳаж зиёратини адо
этганларни “Хожа она” деб атайдилар.Ҳаж қилиб ,Оллоҳ олдида
покланганлар эса ҳеч қачон бировларга зиёнлари тегмаслиги зарур.Бу
аёл –чи зиён қилиш у ёқда турсин ,Ҳанияга жуда оғир меҳнатларини
қилдирар ҳамда хунук сўзлар билан таҳқирлар эди.Ҳания эса
қайнонасининг гапларини ичига солиб ,унга чурқ этолмай ,йўқотган
фарзанди ҳамда ногирон қизи учун куярди.Чунки бу дунёда энг яқин
жигарпорасини йўқотиш ,барча аёллар учун фожеа билан
баробардир.Ҳания доимо сабр-косаси тўлган пайтда ,юрги ёзиб ,нола
қиларди.
هل لا بخملا ين,ج اا الله و
i
ه و ش يشر ,م بخب ,ي هي ش ي خ
“Оллоҳ ҳаққи ,гар мен бахтга дучор бўлсам
Унга айтардим бир калом
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
152 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
Эй бахт, оз бўлса ҳам ато этгил менга,Ташлаб кетмагин батамом
Ҳаниянинг бу ички манологи халқ марсияларидан бўлиб ,хеч бир
инсоннинг юрагини тирнамасдан ўтиб кетолмайди.Бахт –бу нақадар
тотли сўз .Бунга ҳар бир инсон эришишни ёшлигидан орзу
қилади.Бахт,мухаббат ,толе каби сўзларнинг барчаси бир –бирига
чамбарчас боғлиқдир.Ҳания ҳам доимо бахт сари интилар,бирор
кимсани чин кўнгилдан севиб қолишни жуда истар эди.Шу ўринда
савол туғилиши мумкин.Ҳаниянинг умр йўлдоши йўқми?.Бор бўлса
улар бир –бирларни севмайдиларми? .Асло,Ҳаниянинг умр йўлдоши
бор .Унинг исми Саъд .Бироқ Саъд иродасизлик туфайли ,онасининг
раъйига қарши чиқолмайди.Онаси нима деса,ўша ишни бажаради.Саъд
ва Ҳания севги –мухаббатга тўла бу ҳаётдан бахри ололмай ,эртаю-кеч
тиним билмай меҳнат қилардилар.Саъд хайдовчи бўлиб ,савдо
марказига одамларни ,онасини , паррандаларни ташир эди.Ҳания эса
эртаю кеч тандир ёнида туриб,нон ёпар ,қайнонаси эса пишган
нонларни савдо марказига сотиш учун олиб борар эди.Ёзувчи қуйидаги
жумлада Ҳаниянинг меҳнат қилиш жараёнини жуда нозик дид билан
тасвирлайди:
اردددلا، ريددددلا ,دددشمزي ددد و ,ددديرا ب دددم كتم ددستلا ر شددد لا دددةبا و ددد يب لا ددددم و در دددتم ,ددششجو
بدد لا ددل بددةشر،نييش م نيخيددسو دديةي تدد قرددتخر رددهن ,ددششل نددكل ا,ددررح, ا,ددةي لا، ير ددش ري,ددمر تبدددم
ددددلا ه,دددف، دددديدج ندددم ي دددج ,يدددد تل هرلاا يددد ع دددحرمشل,ب يددد ع حلالادددش يردددج و ,دددشيةيع ندددم م
ارددف ل هددش تف هددررحاد ددستر و قرددي يددتح ءا ددشلا يددف ددحرمشل,ب نيدد لا برددع نددع ا,ددفكر لا ااددديلا،نيد لا
ii
لو,متي د شع يف ,شجرتل ع,ةلا ف رلاا جرخر ديد لا د ب ج تشلا
“Унинг юзи қурбонликка келтирилган қўйнинг жигари каби қип-
қизилдир.Тўқиз ойлик қизи эса унинг ёнида тақдирга тан берган қария
каби сочлари тўзиган холда ғужанак бўлиб ётар,маъюс нигохи эса эса
Ҳаниянинг юрагига ўткир санчиқ каби ботарди.Қани энди қўлидаги
асбобини ерга отиб юборсаю ,фарзандини бағрига босиб ,унга алалар
айтса ҳамда уни вужудига солиб қайтадан соғлом туғилишини жуда
истар эди.Кўзларидаги ёш эса яноқларининг устига дув –дув оқар
,қўллари эса хамир ҳавода муштлаб ,уни доира шаклига келтириб уни
қизиган тандирда ёпиб ,темир таёқ билан чиқариб ,узун устунга бир
текис қилиб таҳлашдан бушамас эди”.
Мазкур жумлада ёзувчи нафақат Ҳаниянинг машаққатли меҳнатини
балки унинг норасида гўдагининг ташқи қиёфасини ҳам
тасвирлаган.Ҳаниянинг фарзандига нисбатан бўлган меҳр –муҳаббати
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 10, 2025
153 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
чексиздир.Ҳар қандай она учун фарзандан азиз мавжудот бўлмаса керак
бу ёруғ оламда.Ҳания иккала суянчиғидан ҳам айрилди.Энди унга
ҳамдард бўладиган бирор кимса қолмаганди.Одатда аёл кишининг энг
яқин маслакдоши бу унинг умр йўлдошидир.Бироқ Ханияга бу бахт
насиб этмади.
Хулоса ўрнида Иззат Қамҳавийнинг “Тупроқ ва лой диёрида
содир бўлди” китобида орзулар дунёси ва болалик дунёси ,биринчи
экстазия,биринчи маҳрум бўлиш учун очиқлик тажрибаси,содда
бўлишига қарамай,бу ерда имконсиз тушлар ,азобланган инсонлар
хаёти гавдалантирилди.У оддий ҳикояларда қишлоқ хаётини ва ундаги
содда инсонларнинг ички кечинмаларини яққол ўқувчига ифода этган.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. ص (نيملا و بارتلا يف ثدح-ح,م لا د, راد1992 )
2.Х.А .Р .Гибб “Арабская летература”1946 .Москва
3.Ф.Штинский “Арабская летература” 1970.Москва
4. شملا بي ا م(
ص (- يبد,را جا س ف, ثلا ر ئيي2000
5. ياور( ر, لا–)ني لا راد يلوا م
6.Р.Ходжаева “Замонавий араб адабиёти” 2000.Тошкент
i
Тўпламнинг орқа ғилофида берилган
ii
“ نيملا و بارتلا دلاب يف ثدح” тўплам оҳирида берилган
iii
Тўплам орқа ғилофида берилган.
i
65 صً لنيملا و بارتلا دلاب يف ثدح
65 ص نيملاو بارتلا دلاب يف ثدح
i
66 ص نيملا و بارتلا دلاب يف ثدح
ii
66 نيملا و بارتلا دلاب يف ثدح
