78
SÓYLEW MÁDENIYATINDA RITORIKALIQ QARATPA AǴZALARDIŃ
ORNI HÁM ÁHMIYETI
Sey jano J.E.,
p o esso , Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712344
Ano a siya. Ushbu maqolada i o ik undalmala ing nu q madaniya i a disku sdagi o‘ ni,
unksiyala i hamda uslubiy azi ala i yo i ilgan. Undalmala — bu inglo chining e’ ibo ini o u chi,
ma nning a’si chanligini oshi u chi muhim s ilis ik osi a hisoblanadi. Maqolada ula ning i o ik
uslubdagi eksp essi lik a emosional yukni oshi ishdagi oli, shuningdek, ingliz, o‘zbek a qo aqalpoq
illa idagi madaniy a kommunika i xususiya la i aqqoslab o‘ ganilgan.
Tayanch so’zla : Ri o ik undalmala , nu q madaniya i, disku s, s ilis ik osi a, emosionallik,
eksp essi lik, kommunika i lik, madaniy kon eks , p agma ik ahlil, il a’si i.
Anno a ion. This a icle explo es he ole, unc ions, and s ylis ic signi icance o he o ical
add ess o ms in speech cul u e and discou se. Add ess o ms se e as impo an s ylis ic de ices ha
a ac he lis ene ’s a en ion and enhance he emo ional and pe suasi e impac o speech. The a icle
examines hei exp essi e and emo ional unc ions wi hin he o ical discou se and compa es hei
usage ac oss English, Uzbek, and Ka akalpak languages in e ms o cul u al and communica i e
con ex s.
Keywo ds: Rhe o ical add ess o ms, speech cul u e, discou se, s ylis ic de ice, emo ionali y,
exp essi eness, communica i e unc ion, cul u al con ex , p agma ic analysis, language in luence.
Házi gi kúnniń jedel hám sanlı dúnyasında ná iyjeli sóylesiw qábiliye i jánede
áhmiye li bolıp qaldı. Sóylew mádeniya ı hám i o ika bul a awda abısqa e isiw ushın
zá ú . Sebebi, sóylew mádeniya ı adamla dıń sóylesiw p ocesinde óz a a úsiniwin hám
ási sheńligin a ı ıw ushın áhmiye li ol oynaydı. Ri o ika sóylew mádeniya ınıń
iyka ǵı elemen le inen bi i bolıp, onda ási sheńlik iyka ǵı alabı esaplanadı.
Sóylew mádeniya ı h ám i o ikanıń áhmiye liligi ola dıń u aqlı awajlanıp
ba ıwınada baylanıslı. Jańa media qu alla ı, i ual baylanıs hám global baylanısla
i o ika hám sóylew mádeniya ınıń jańa qı la ın ashıp be mek e. Sóylew mádeniya ı
hám i o ika búgingi kúnniń eń áhmiye li kónlikpele inen bi i esaplanadı. Ola u mıs ıń
ú li a awla ında áhmiye li ol a qa adı hám jámiye e ná iyjeli baylanısla dı
ámiyinlewge já dem be edi. Bul iyka lawshı sóylew mádeniya ı hám i o ikanıń
ak uallıǵın keńi ek úsiniwge já dem be edi.
Rus ilshi alımı A.N. Vasile a sóylew mádeniya ı awajlanıwınıń jańa ási iniń
baslanıwın unkcional s a is ika payda bolıwı menen baylanıs ı adı hám sóylew
mádeniya ın á iyiplew ushın áhmiye li ólshemle uslublıq hám kommunika i
maqse ke muwapıqlıq bolıp qala uǵınlıǵın a ap ó edi [1.280]. Ilimpaz, sonday-aq,
«Zamanagóy ilim ba ǵan sayın pá li il no mala ı a awınan unkcional hám
79
kommunika i op imallıq a awına ó ke ip, i iba dı unkcional aspek ke qa a paq a» dep
esaplaydı [1.40].
Sóylew mádeniya ında há qıylı il elemen le i, sonıń ishinde, qa a pa aǵzala óz
o nına iye. Qa a pa aǵzala sóylewdiń eksp essi lik hám emocionallıq komponen le i
bolıp, ola sezimle di, jaǵdayla dı hám qa nasıqla dı bildi iw ushın qollanıladı. Qa a pa
aǵzala áde e mú ája le de, diologla da kóp ushı asadı.
Qa a pa aǵzala i o ikalıq disku s ada áhmiye li o ınǵa iye. Ola sóylewdiń
emocional hám eksp essi komponen le in bayı adı, qa nasıq ıń ná iyjeliligin ası adı
hám sóylewdiń mazmunın anıq hám janlı kó se edi. Qa a pa aǵzala ıńlawshıla dıń
diqqa ın a ıw hám sezimle in bildi iwdiń áhmiye li qu alı bolip xizme e edi. Bul
monog a iyada qa a pa aǵzala diń i o ikalıq disku s a ize leniwi hám ola dıń iyka ǵı
kommunika i lik unkciyala ı allanadı.
Ri o ikalıq qa a pa aǵzala – bul s illik igu a bolıp, shá li xa ak e ge iye
mú ája i anla adı hám i o ikalıq usılla dan bi i. Onda iyka ǵı oldi eks emes, al
mú ája ıń in onaciyası a qa adı. Ri o ikalıq qa a pa aǵzala áde e dialogla da kóp
ushı asadı hám onıń baslı maqse i – belgili shaxs yaki za qa múnásibe bildi iw, oǵan
ózgeshelik be iw hám de sózdiń kó kemligin kúshey iw bolıp abıladı. Ri o ikalıq
qa a pa aǵzala hesh qashan juwap alap e peydi hám onda so aw mazmunı bolmaydı.
Ri o ikalıq qa a pa aǵzala , ap i o ikalıq so aw sıyaqlı, sóylewdiń a ımlılıǵın
a ı ıwshı ózine án sóylew qu alla ı bolıp abıladı. Bul usılla dıń ózine án á epi
ola dıń shá liliginde bolıp, yaǵnıy so aw yamasa dawıs in onaciyası alap e ilmey uǵın
jaǵdayla da qollanılıwı ańla panı ay ıqsha a ap kó se iwshi mániske iye e edi hám bul
a qalı sóylewdiń ási sheńligi jáne de a adı[3].
Ri o ikalıq qa a pa aǵzala – bul dıqqa ı a ıwshı, eks iń kúshli ási in
a ı ıwshı yamasa áhmiye li ideyala dı a ap ó iwshi kó gizbeli me odikalıq qu al bolıp
esaplanadı[4].
Ri o ikalıq qa a pa aǵzala – bul shá li ózgeshelikke iye bolgan mú ája en iba a
s ilis ikalıq usıl. Bunday usılda iyka ǵı oldi eks emes, al in onaciya oynaydı.
Ri o ikalıq qa a pa aǵzala kóbinese monologla da qollanıladı hám belgili shaxs yamasa
za qa qa nas bildi iw, onı á iyiplew, sonday-aq, sózdiń ási sheńligin a ı ıw
wazıypasın a qa adı. Ol juwap alıwdı náze de u paydı hám so awdı óz ishine almaydı.
Ri o ikalıq so aw yaki i o ikalıq qa a pa aǵzala sıyaqlı, i o ikalıq qa a pa aǵzala
sózge kóbi ek ási sheńlik be e uǵın ózine án sin aksislik dúzilis – aylanba o ma bolip
abıladı. Onıń pa ıqlawshı ózgesheligi shá lilik, yaǵnıy so aw yamasa in onaciyanıń
ózine án ási shenlik be ip, ay ılǵan gáp iń mánisin a ap ó edi [3].
Ri o ikalıq qa a pa aǵzala – bul shıǵıp sóylewde ad esan qa s illik maqse e
mú ája e iwdi náze de u adı. Onıń iyka ǵı wazıypası – ıńlawshı yamasa oqıwshınıń
80
dıqqa ın a ıw, ná iyjeli baylanıs ı o na ıwǵa xızme e edi. Ri o ikalıq qa a pa aǵzala
monologla , qosıqla , publicis ika hám sheshenlik sózle de keńnen qollanıladı. Ola
sóylewdiń mádeniy, sociallıq hám p agma ikalıq kon eks ine baylanıslı ú li kó inisle de
payda boladı.
Disku si analiz i o ikalıq qa a pa aǵzala dıń kon eks egi wazıypasın, ola dıń
ıńlawshıǵa ási in hám mádeniy ózgeshelikle in úy eniwge já dem be edi. Van Deyk iń
piki inshe, disku s sóylewdiń sin aksislik dúzilisi, leksikalıq ańlawı hám i o ikalıq
usılla ın sociallıq-mádeniy kon eks penen baylanıs ı ıp alqılanadı [2.27].
Ri o ikalıq qa a pa aǵzala disku s a ómendegi wazıypala dı a qa ıwı múmkin:
i iba dı qa a ıw;
eksp essi ási ;
sociallıq-mádeniy iden iklik i kúshey iw.
Ri o ikalıq qa a pa aǵzala kóbinese sóylew usılında, kó kem shıǵa mala , siyasiy
sózle , media qa ım-qa nas a júz be edi. Mısalı, William Shekspi diń «Yuliy Ceza »
shıǵa masınan alınǵan úzindige mú ája e emiz: “F iends, Romans, coun ymen, lend
me you ea s!” («Dosla , Rimlile , wa anlasla , magan qulaq salıń!»). Shıǵa mada
qollanılǵan qa a pa aǵzala An oniydiń sózinde ıńlawshıla dıń dıqqa ın a ıw hám
ola dıń wa ansúyiwshilik sezimle in oya ıw ushın qollanılǵan. “F iends, Romans,
coun ymen” azası sociallıq bi lik i a ap ó edi, “lend me you ea s” al me a o alıq
ú de dıqqa ı alap e edi. Disku si kon eks e bul mú ája p agma ikalıq maqse ke –
ıńlawshıla dı Ceza dıń ólimine múnásibe bildi iwge iy e melewge xızme e edi.
An oniydiń mú ája ı ıńlawshıla dı bi les i iw hám ola dıń piki in ózge iwge qa a ılǵan.
Ózbek ilinde Alishe Nawayınıń «Xamsa» shiga masında “Ey ko’ngil, o’zingni
bilgil, sen kimsan?” úzindisinde «Hay a ul-ab o » baǵda lamasındaǵı piki lewle diń
bi bólegi sıpa ında «ko’ngil» (jú ek)ge qa a ılǵan. Ol i o ikalıq so aw o masında
bolıp, ózine án e leksi eakciyanı oya ıwǵa qa a ılǵan. Disku si lik jaq an, mú ája
oqıwshını óz ishki dúnyasın alqılawǵa iy e meleydi hám su izm dás ú le ine án uwxıy
izleniwle di a ap ó edi. Mádeniy kon eks e «ko’ngil» ózbek ilindegi kúshli hám
iloso iyalıq mánile diń sim olı sıpa ında alqılanadı. Nawayınıń «ko’ngil»ge mú ája i
óz-ózin ańlaw hám e leksiyaǵa iy e meleydi, bul ózbek ádebiya ınıń su izmlik
dás ú le ine án.
Qa aqalpaq ilinde Be daq ıń qosıǵına mú ája e emiz: «Ey, Ámiw, sen nege
aǵasań bulı lı?» Bul qa a pa aǵzala Ámiwdá yaǵa – qa aqalpaq xalqı ushın muqaddes
hám mádeniy ımsal bolǵan dá yaǵa qa a ılǵan. Ri o ikalıq qa a pa aǵzala ábiya
penen baylanıs ı ańla adı hám qosıq a ókinish, áshwish keypiya ın bildi edi.
Disku si lik alqılawda bul mú ája ekologiyalıq mashqalala ǵa sil eme e ip,
ıńlawshıla da uwxıy hám sociallıq juwapke shilik sezimin oya ıwǵa xızme e edi.
81
Mádeniy kon eks e Ámiwdá yaǵa mú ája qa aqalpaq xalqınıń ábiya penen ıǵız
baylanıslılıǵın kó se edi. Be daq ıń Ámiwge mú ája ı xalıq ıń ábiya qa múnásibe in
bildi edi.
Kó ip u ǵanımızday, i o ikalıq qa a pa aǵzala kóbinese p agma ikalıq
maqse le ge (úgi -násiya law, siyasiy ási ) xızme e edi. Ri o ikalıq qa a pa aǵzala
disku si analizde sóylewdiń ási sheńligin hám kó kemligin a ı ıwshı áhmiye li qu al
sıpa ında kó inedi. Inglis, ózbek hám qa aqalpaq ille indegi mısalla bul qa a pa
aǵzala dıń mádeniy hám p agma ikalıq ayı mashılıqla ın kó se i. Inglis ilinde ola
isendi iw hám siyasiy ási ge xızme e se, ózbek ilinde uwxıy- iloso iyalıq mánile ge
iye, al qa aqalpaq ilinde ábiya hám sociallıq juwapke shilik penen baylanıslı.
Solay e ip, i o ika – bul sheshenlik óne i, yaǵnıy sóziniń gózzallıǵı hám
ási sheńligin a ı ıwǵa xızme e iwshi pán bolıp, ol disku s penen úzliksiz baylanıslı.
Disku s bolsa il qu alla ı a qalı baylanıs ı shólkemles i iw hám eks sipa ında
úsiniledi. Ri o ikalıq qa a pa aǵzala disku slıq allawda áhmiye li o ın u adı, sebebi
ola sóylewdiń eksp essi ligi, emocionallıǵı hám maqse ke baǵda lanǵanlıǵı bolıp
esaplanadı.
Paydalanilǵan ádebiya la
1. Васильева, А. Н. (1990). Основы культуры речи. Москва.
2. Van Dijk, T. A. (1993). Eli e discou se and acism. USA.
3. Wikipedia. (n.d.). [Васильева А. Н. haqida maqola]. Re ie ed Oc obe 2, 2025, om
h ps:// u.wikipedia.o g/wiki
4. 1C Repe i o . (n.d.). Риторическое обращение. Re ie ed Oc obe 2, 2025, om
h ps:// epe i o .1c. u/ ussian/ i o icheskoe-ob ashchenie/
