92
ИНГЛИЗ ВА ЎЗБЕК АВТОМОБИЛСОЗЛИККА ОИД ЛЕКСИК
БИРЛИКЛАРИНИНГ ИЛМИЙ-НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ
Базарбаев А.,
таянч докторант, Қорақалпоқ давлат университети
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712418
Аннотация: Ушбу мақолада ўзбек автомобилсозликка оид лексик бирликларининг тил
муайян яхлит тузилишга, шаклга эга бўлган ижтимоий алоқа воситаси, унинг таркибий
қисмини, яъни асосини эса лексик бирлик ташкил этиши кўриб чиқилди. Лексик бирликнинг
моҳиятини тушуниш унинг барча хусусиятларини ўрганишни, билишни англатади.
Таянч сўзлар: Автомобилсозлик, ономасиология, лексик бирликлар, тилшунослик, илмий-
назарий ёндашув, лексик тизими.
Замонавий тилшунослик қолган фан ва илм сатҳларига нисбатан анча жадал
суъратда ўсиб бормоқда десак, муболаға бўлмайди. Бунинг боисини ҳар қандай
фан тармоғини тил билан узвий боғлиқ эканлиги билан асослаш мумкин.
Жумладан, муайян сатҳда яратилган янги предмет, нарса ёки буюм номинацияси
илк яратилиши билан лисоний жараёнларни бошдан кечиради. Чунки, унинг ўзига
хос хусусиятидан келиб чиқиб номлаш керак. Номланиш билан боғлиқ жараёнлар
тилшуносликнинг лексик сатҳи бўлмиш ономасиология бўлимида ўрганилади.
Бироқ, лексик бирликларнинг вужудга келиши, ясалиши, шаклланишига доир
илмий-назарий масалалар лексика бўлимида, лексика эса лексикология,
семасиология ва ономасиология каби фанлар таркибида ўрганилади.
Замонавий тилшунослик соҳасида лексик бирликлар тадқиқоти билан
боғлиқ илмий-назарий ёндашув ва уларни ўрганишнинг долзарблиги, уларни
қўллаш масаласини ўрганишнинг етишмаслиги билан боғлиқ лисоний жараён
ҳисобланади. Тадқиқотлардан маълумки, тил муайян яхлит тузилишга, шаклга эга
бўлган ижтимоий алоқа воситаси, унинг таркибий қисмини, яъни асосини эса
лексик бирлик ташкил этади. Лексик бирликнинг моҳиятини тушуниш унинг
барча хусусиятларини ўрганишни, билишни англатади.
Тилшунослик соҳасида лексика термини қадимги юнонча lexis сўзидан
кириб келган бўлиб, маъно жиҳатдан сўзга оид, луғавий деган тушунчаларни
ифодалайди. Замонавий тилшуносликда лексика - тил сатҳида жамланган барча
сўзлар ва иборалар йиғиндиси, тилнинг луғат таркиби ҳисобланади. Лексика
маълум лисоний қонун-қоидага, мезонларга бўйсунувчи изчил ва мураккаб тизим
ҳисобланади. Бунинг асосий сабаби яна бир лисоний жараён билан боғлиқ, яъни
тил сатҳининг динамик тўхтовсиз тарзда ўзгариб туришидадир. Бу борада,
А.М.Кузнецов: “Ҳар қандай тирик тилнинг луғати доимий равишда ўзгариб
93
туради - неологизмлар тилга доимий равишда кириб боради ва эскирган сўзлар
аста-секин йўқолади.” [2]. Табиийки, мазкур ҳодисанинг назарий ва амалий
жараёни шундан иборатки, маълум тил луғат таркибида янги сўзларнинг пайдо
бўлиши ва лисоний мезонлар асосида такомиллашиши, мавжуд сўзлардан
айримларининг эскириб, истеъмолдан чиқиши, лексик маъносини ўзгартириб,
янги маъно касб этиши каби жараёнларда кўринади. Шундай экан, ҳар қандай тил
лексикаси замон ва макон каби ижтимоий ҳодисалар билан узвий боғланган ҳолда
бойиб боради.
Лексик бирликларни тадқиқ этиш ғарб тилшунос олимлари учун ҳам, шарқ
халқлари мутаффаккир олимлари учун ҳам ўзига хос аҳамиятли ҳисобланган.
Ксю Шен (Xu Shen) милодий 58 - 138 йилларда яшаб ижод қилган, Шарқий
Хан сулоласининг хитойлик хаттоти, филологи, сиёсатчиси ва ёзувчиси бўлган. У
ўз ҳаёти давомида “Беш классика”нинг кўзга кўринган олими сифатида эътироф
этилган. Ксю “Шуовен Жиези” (Shuowen Jiezi) асарининг муаллифи бўлиб, у
хитойча белгиларнинг биринчи тўлиқ луғати ҳисобланади. Олимнинг бу
маънавий нодир мероси хитой белгиларининг ривожланиши ва тарихий
қўлланилиши ҳақида маълумот беришда давом этмоқда [3,81]. Олим лексик
бирликлар борасида бир қанча қимматли фикрларни айтиб ўтган. Жумладан:
“Функция кўрсаткичлари, шакллари аниқ объектларга асосланмаган ҳолда рамзий
ҳисобланади” [4]. Тилшунос олимнинг ушбу фикрлари, гарчи хитой тилига
қаратилган бўлсада, лексик бирликларнинг ҳам мазкур назарий фикр ва
тамойилга бўйсуниши кузатилиши билан изоҳланади.
Ғарб халқлари олимлари мисолида Элий Донат (Aelius Dona us)ни
келтиришимиз мумкин. Тилшунос қадимги Рим грамматисти бўлиб, милодий
тўртинчи асрда яшаб ижод қилган. Олим ўзининг Кичик грамматика (A s mino )
ва Катта грамматика (A s majo ) асарлари билан машҳур. У ўз асарларида сўзга
катта эътибор бериб, лисоний алоқанинг равшанлиги ва аниқлигини таъминлаш
учун сўзни ва унинг маъносини контекстда тўғри ишлатилишига боғлиқ
эканлигини таъкидлаган. Бундан ташқари, сўзга тузилиши, келиб чиқиши ва
маъноси нуқтаи назаридан ҳам ёндашган. Ўз асарларида сўзнинг ахлоқий ва
маданий жиҳатларига, шунингдек, одамларнинг фикрлари ва ўзаро
муносабатларини шакллантиришдаги ролига эътибор қаратган тилшунос
сифатида бугунги кунгача ўрганиб келинмоқда [1,306].
Шундай экан, тил лексик бирликларини ўрганишга бўлган илмий-назарий
ёндашувлар тобора долзарб тамойиллар билан мунтазам янгиланиб бораётганлиги
сабабли вақт ўтиши билан унинг тадқиқига бағишланган назарий ва илмий
хулосалар кенгайиб бормоқда. Ўтган асрда барча халқлар тиллари ҳам шиддат
94
билан ўсиб, ривожланди. Шу маънода инглиз ва ўзбек умумадабий лексикаси ҳам
шулар қаторидан муносиб ўрин олди. Икки тилнинг лексикасига байналмилал ёки
интернационал сўзларнинг кенг оқими кириб келди. Қолаверса, кундалик,
хафталик ва вақт талаб қилувчи ижобий кашфиётлар натижасида фан ва турли
соҳалар лексик тизими ҳам тўхтовсиз ўсишига сабаб бўлмоқда.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Донат., Краткая наука о частях речи / Пер. М. С. Петровой. // Диалог со временем. 1/99. М.,
ИВИ РАН. 1999. -С. 306-334.
2. 2.Кузнецов А.М. Лексика // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н.
Ярцева. -М.: Советская энциклопедия, 1990.
3. 3.Yong H., Jing P., Chinese Lexicog aphy//A His o y om 1046 BC o AD 1911. Cahie s de
Linguis ique - Asie O ien ale Année 2010. pp. 81-94.
4. 4.Lewis M.E., W i ing and Au ho i y in Ea ly China. Albany: S a e Uni e si y o New Yo k P ess.
1999. ISBN 0791441148.
