95
“BAXÍT” KONSEPTINIŃ QARAQALPAQ KÓRKEM SHÍǴARMALARDAǴÍ
ANALIZI
Paluano a M.P.,
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712434
Anno asiya: Ma’lumki, muayyan bi jamiya ning madaniya i, ma’na iya i a a ixi uning
adabiyo ida namoyon bo’ladi. Maqolamizda bax uyg’usiga oid qa o badiiy asa la da misolla
ma jud, ula da ushbu konsep ni aks e i u chi me a o a, epi e , o’xsha ish, me onimiya, mubolag’a,
oksimo on kabila dan keng oydalanilganini ko’ ishimiz mumkin.
Kali so’zla : bax , uyg’u, muhabba , omad, ishonch, meh , munosaba .
Аннотация: известно, что культура, духовность и история определенного общества
находит отражение в его литературе. В нашей статье приведены примеры ряда
художественных произведений о чувстве счастья, в которых мы можем видеть широкое
использование метафор, эпитетов, сравнений, метонимий, преувеличений, оксюморонов и т.
д., отражающих это понятие.
Ключевые слова: счастье, эмоция, любовь, удача, доверие, привязанность, отношение.
Abs ac : I is known ha he cul u e, spi i uali y and his o y o a ce ain socie y a e e lec ed
in i s li e a u e. Ou a icle p o ides examples o a numbe o wo ks o a abou he eeling o
happiness, in which we can see he widesp ead use o me apho s, epi he s, compa isons, me onymies,
exagge a ions, oxymo ons, e c., e lec ing his concep .
Key wo ds: happiness, emo ion, lo e, luck, us , a ec ion, a i ude.
Málim bolġanınday, baxı sezimi qa aqalpaq men ali e inde ba ıs an pa ıqlı ú de
ómendegi jaǵdayla da kó inedi. Baxı - meniń bul dúnyaǵa kelgenim. Baxı bul - a a-
anamnıń ba ekenligi. Baxı bul - musılman bolǵanımız. Baxı bul - jaqsı adamla dıń
diyda ı. “Baxı ” úsinigin adam óziniń sanası, oy-piki iniń awajlanıwına qa ap baxı ı
há ná seden kó edi. Hayalla iyka ınan shańa aǵınıń ınısh- a ıwlıǵı, ómi lik joldasınıń
oǵan mehi -muhabba lı bolıp, pe zen le iniń bá kamal bolıwın, qızla bolsa há
á epleme ózine say adamdı ushı a ıwdı baxı dep esaplaydı. Baxı ı baylıq penen ólshep
bola ma? Baylıq baxı kó se kishi emes. Máselen, dó e iwshile ózle iniń bax ın oylaġan
oyındaġı dó e pele di ja a ıwda dep biledi. Ola há eki asxanala daǵı qaldıq awqa la dı
jep kún kó gen bolsa da, ózin baxı lı dep esaplagan. Ózine oq bolıw baxı lı seziw ushın
azǵana ak o bolıwı múmkin. Adamnıń mú ájlikle iniń eń bolmasa o asha dá ejede
qanaa landı ılıwı da baxı lı bolıw ushın iyka ja a adı. Geyde hámmesi je e li adamla
da ózin baxı sız sezinedi. Adamla ózle in baxı lı seziwi ushin ne islewi ke ek? Bul
dúnyaǵa insan bolıp keliwdiń ózi baxı , onnan insan bolıp ke iw onnan da úlken baxı .
Tilekke qa sı, baxı ıń qádi ine há dayım je e be meymiz. Azanda u ıp quyash nu ın
kó iwdiń ózi úlken baxı . Gáp onı sezinip, dúnya jemisle inen lázze lene alıwda.
96
Baxı ıń dawamlılıǵı qansha? Ómi lik dep qa aw nadu ıs. Tek kásip en abılǵan baxı
ǵana ómi lik bolıwı múmkin.
Álemniń ling is ikalıq kó inisi insannıń dúnya haqqındaǵı bilim hám kóz-
qa asla ınıń ildegi sáwleleniwi bolıp abıladı. Bizge málim bolġanınday, belgili bi
jámiye iń mádeniya ı, mánawiya ı hám a iyxı onıń ádebiya ında kó inedi.
Maqalaımızda baxı sezimi menen baylanıslı bi qa a kó kem shıǵa mala da mısalla
analiz e iledi. Ola da usı koncep i sáwlelendi iwshi me a o a, epi e , eńew, me onimiya,
ası ıp sóylew, oksimo on sıyaqlı s ilis ikalıq súw e lew qu alla ınan paydalanılǵanın
kó iwimiz múmkin. “Baxı ” degende biz shańa aq ıń ınıshlıǵın, uwǵan-
uwısqanla dıń, dosla dıń quwanıshlı júzle in, a a-ananıń pe zen kamalınan júzindegi
qanaa lanıwshılıǵın kóz aldımızġa kel i emiz. Dúnyadaǵı eń baxı lı insanla bolsa
balala . Ola dıń bul dúnyadan ǵam- áshwishi joq. Baxı lısız ba? - dep so aw be se, -
Awa, baxı lıman, Allahım meni ja a qanınan, ó múshemniń salama lıǵınan, a a-anam,
dos-ya anla ım ba lıǵınan baxı lıman” - dep juwap be emen. Bu ınla ı baxı degende
je ip bolmay uǵın bi mánzildi úsine uǵın edim. Házi bolsa ómi de á man e ip, e isken
ba lıq mánzille imdi baxı dep bilemen.
“Baxı ”qa e isiw yaki “baxı ”lı bolıw bul adamza ıń payda bolıwınan baslap-aq
niye i bolıp kelgen. Qádim dáwi le de jasaǵan a a-babala ımız “baxı ” degende nele di
a zıw e kenin biz ómendegi a iyxıy shıǵa mala dan aılawımız mǵmkin. Mısalı, uzaq
jılla dawamında a a-mákan e ip o ı ǵan je le in basıp alǵan, el-xalq ıń ba múlkin a ıp
alǵan, há qıylı jawge shilik waqıyala yaki el basına kelgen “ ilsiz jaw” bolǵan ábiya
apa shılıqla ı sebepli búlginshilikke ushı aǵan músiybe le i Jiyen jı awdıń “Posqan el”,
“Ullı aw” poemala ında, Ajiniyazdıń “Boza aw”, Be daq ıń “Amangeldi”, “Aydos
biy”, “E naza biy”, K.Mambe o ıń “Posqan el” (Topalań), M.Nızano ıń “Al ın o da
hám Noǵay o da (Mańǵı o da) qıssası” a lı shıǵa mala ında sáwlelendi ilgen.
V.M.Ji munskiydıń “Тюкрский героический эпос”, B.T.G eko hám
L.Yu.Yakubo skiyle diń “Золотоя орда и её падание”, P.P.I ano ıń “Очерк истори
каракалпаков”, K.Mambe o ıń “Áyemgi qa aqalpaq ádebiya ı”, S.Baxadı o anıń
“Áziz qa aqalpaq hayalla ı. Apala ımız-Sa ısha ayım, Xansha Súyinbbiyke, Jupa ana
haqqında” hám P.Nu jano ıń “Qa aqalpaq ádebiya ında Súyinbiyke ob azı” a lı ilimiy
miyne le inde xalıq ıń ishki ala-awızlıq hám sı qı jawge shilik sebepli kó gen bas
keshi mele indegi baxı lı u mısqa degen ın ılıwshılıqla i súw e lengen.
Mańǵı Yusup mı zanıń qızı,
Qız emes aspanda janǵan juldızı,
Súyinbiyke sulıw mindi ax qa,
Je ke iw ushın xalqın baxı qa,
A belinde oynap, qılısh se megen,
97
Kem emes ózi de mıńsan e le den
Mısalda, el-xalqınıń jaqsı kúnle ge e isiwi, baxı lı u mıs keshi iwi ushın e jú ek
ba ı la ınıń dushpanla ǵa qa sı gú es alıp ba ıwı jı lanǵan.
Joqa ıda kel i ilgen piki le den kelip shıǵıp, qa aqalpaq naqıl-maqalla ındaǵı
“baxı ” koncep in kogni i lik náze de analiz e kenimizde, bul a ama qa aqalpaq
úsindi me sózlikle inde ómendegishe á iyplengen: Baxı ( áǵdi , nesiybe, úles) 1.
sociallıq úsinik e bolıp, adam óz miyne i ná iyjesinde ómi de qolǵa ki gizgen
abısla ınan olıq qanaa lanıwı, kún-kó isinen kewli oqlıǵı, oylaǵan maqse ine e isiwi,
a zıw-niye le inıń ámelge asıwı menenn payda bola uǵın uwxıy ádep-ik amlıq úsinik;
2. Ómi den ( u mıs) olıq qanaa lanıwshılıq hám a mansızlıq jaǵdayı; Miyne - baxı
kel i e (Qq naqıl-maqalı). Ana-je demine, mehi ine oyıp jasawdan a ıq baxı ba
ma? (E kin Qa aqalpaqs an); 3. áwme ; peshana, iǵbal. Insannıń óz áǵdi i, ómi
jolınan kewli olıp qanaa lanıwı. Ne qılsam da, alabım kelispedi, meniń mına eki elli
peshanama ne boǵan (T.Q.). Mine usı qızla qa a ında maǵan da o ın ba , - dep oyladı
Jumagúl. – Bax ımdı bi sınap kó eyin (T.Q.). Hámme gáp peshanada, aqsi … Talayı
kelispese, baxı ı qaydan keledi!
Joqa ıda kel i ilgen piki le den juwmaq kel i ip ay a uǵın bolsaq, allawla
ná iyjesine bola, baxı yad olıq leksemasınıń sinonimlik mánisle i salıs ı ılıp a ı ǵan
nemis hám qa aqalpaq ille dinde seman ikalıq jaq an óziniń bay ek i alen le ine iye:
oh/ eudig - qanaa lanıw, glücklich - áǵdi , Zu iedenhei - qanaa lanıw. Eki ilde
Glück/baxı úsiniginiń bi -bi ine koncep ual jaq an jaqınlıǵı sonıń menen belgilenedi,
bul sinonimlik qa a la dıń mánisle i pa emiologiyada adek a jaǵdayda sáwleleniwin
ámiyinleydi.
Ádebiya la
1. Абдиназимов Ш.Н. Лингвофольклористика – новая направления в каракалпакском
языкознании// Tilla ni óqi ish me odikasi sohasidagi zamona iy ilshunoslik a
adabiyo shunoslikning dolza b masalala i” espublika ilmiy-amaliy anjuman. Sama qand, 2025-yil
11-12-ma
2. Тilshunoslik naza iyasiga ki ish 2-nash .–Т.Sha q, 2010.-150 b.
3. Mambe o K. “Posqan el” omanı 1988. - 50-92b.
4. Nızano M. Al ın o da hám Noǵay o da (Mańǵı o da) qıssası. Amuda ya” ju nalı, 2024 j.№4 sanı
5. Baxadı o a S. Áziz qa aqalpaq hayalla ı. Apala ımız-Sa ısha ayım, Xansha Súyinbbiyke, Jupa
ana. Amuda ya” ju nalı, 2024 j.№4 sanı
6. Nu jano P. “Qa aqalpaq ádebiya ında Súyinbiyke ob azı” Amuda ya” ju nalı, 2024 j.№4 sanı
7. Qa aqalpaq iliniń úsindi me sózligi Nókis: Qa aqalpaqs an, 1988. – 67.
