"BAXÍT" KONSEPTINIŃ QARAQALPAQ KÓRKEM SHÍǴARMALARDAǴÍ ANALIZI

95 “BAXÍT” KONSEPTINIŃ QARAQALPAQ KÓRKEM SHÍǴARMALARDAǴÍ ANALIZI Paluanova M.P., Qaraqalpaq mámleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17712434 Annotasiya: Ma’lumki, muayyan bir jamiyatning madaniyati, ma’naviyati va tarixi uning adabiyotida namoyon bo’ladi. Maqolamizda baxt tuyg’usiga oid qator badiiy asarlarda misollar mavjud, ularda ushbu konseptni aks ettiruvchi metafora, epitet, o’xshatish, metonimiya, mubolag’a, oksimoron kabilardan keng foydalanilganini ko’rishimiz mumkin. Kalit so’zlar: baxt, tuyg’u, muhabbat, omad, ishonch, mehr, munosabat. Аннотация: известно, что культура, духовность и история определенного общества находит отражение в его литературе. В нашей статье приведены примеры ряда художественных произведений о чувстве счастья, в которых мы можем видеть широкое использование метафор, эпитетов, сравнений, метонимий, преувеличений, оксюморонов и т. д., отражающих это понятие. Ключевые слова: счастье, эмоция, любовь, удача, доверие, привязанность, отношение. Abstract: It is known that the culture, spirituality and history of a certain society are reflected in its literature. Our article provides examples of a number of works of art about the feeling of happiness, in which we can see the widespread use of metaphors, epithets, comparisons, metonymies, exaggerations, oxymorons, etc., reflecting this concept. Key words: happiness, emotion, love, luck, trust, affection, attitude. Málim bolġanınday, baxıt sezimi qaraqalpaq mentalitetinde batıstan parıqlı túrde tómendegi jaǵdaylarda kórinedi. Baxıt - meniń bul dúnyaǵa kelgenim. Baxıt bul - ataanamnıń bar ekenligi. Baxıt bul - musılman bolǵanımız. Baxıt bul - jaqsı adamlardıń diydarı. “Baxıt” túsinigin adam óziniń sanası, oy-pikiriniń rawajlanıwına qarap baxıttı hár nárseden kóredi. Hayallar tiykarınan shańaraǵınıń tınısh-tatıwlıǵı, ómirlik joldasınıń oǵan mehir-muhabbatlı bolıp, perzentleriniń bárkamal bolıwın, qızlar bolsa hár tárepleme ózine say adamdı ushıratıwdı baxıt dep esaplaydı. Baxıttı baylıq penen ólshep bola ma? Baylıq baxıt kórsetkishi emes. Máselen, dóretiwshiler ózleriniń baxtın oylaġan oyındaġı dóretpelerdi jaratıwda dep biledi. Olar hátteki asxanalardaǵı qaldıq awqatlardı jep kún kórgen bolsa da, ózin baxıtlı dep esaplagan. Ózine toq bolıw baxıtlı seziw ushın azǵana faktor bolıwı múmkin. Adamnıń mútájlikleriniń eń bolmasa ortasha dárejede qanaatlandırılıwı da baxıtlı bolıw ushın tiykar jaratadı. Geyde hámmesi jeterli adamlar da ózin baxıtsız sezinedi. Adamlar ózlerin baxıtlı seziwi ushin ne islewi kerek? Bul dúnyaǵa insan bolıp keliwdiń ózi baxıt, onnan insan bolıp ketiw onnan da úlken baxıt. Tilekke qarsı, baxıttıń qádirine hár dayım jete bermeymiz. Azanda turıp quyash nurın kóriwdiń ózi úlken baxıt. Gáp onı sezinip, dúnya jemislerinen lázzetlene alıwda. 96 Baxıttıń dawamlılıǵı qansha? Ómirlik dep qaraw nadurıs. Tek kásipten tabılǵan baxıt ǵana ómirlik bolıwı múmkin. Álemniń lingvistikalıq kórinisi insannıń dúnya haqqındaǵı bilim hám kózqaraslarınıń tildegi sáwleleniwi bolıp tabıladı. Bizge málim bolġanınday, belgili bir jámiyettiń mádeniyatı, mánawiyatı hám tariyxı onıń ádebiyatında kórinedi. Maqalaımızda baxıt sezimi menen baylanıslı bir qatar kórkem shıǵarmalarda mısallar analiz etiledi. Olarda usı koncepti sáwlelendiriwshi metafora, epitet, teńew, metonimiya, asırıp sóylew, oksimoron sıyaqlı stilistikalıq súwretlew qurallarınan paydalanılǵanın kóriwimiz múmkin. “Baxıt” degende biz shańaraqtıń tınıshlıǵın, tuwǵantuwısqanlardıń, doslardıń quwanıshlı júzlerin, ata-ananıń perzent kamalınan júzindegi qanaatlanıwshılıǵın kóz aldımızġa keltiremiz. Dúnyadaǵı eń baxıtlı insanlar bolsa balalar. Olardıń bul dúnyadan ǵam-táshwishi joq. Baxıtlısız ba? - dep soraw berse, - Awa, baxıtlıman, Allahım meni jaratqanınan, tórt múshemniń salamatlıǵınan, ata-anam, dos-yaranlarım barlıǵınan baxıtlıman” - dep juwap beremen. Burınları baxıt degende jetip bolmaytuǵın bir mánzildi túsinetuǵın edim. Házir bolsa ómirde árman etip, erisken barlıq mánzillerimdi baxıt dep bilemen. “Baxıt”qa erisiw yaki “baxıt”lı bolıw bul adamzattıń payda bolıwınan baslap-aq niyeti bolıp kelgen. Qádim dáwirlerde jasaǵan ata-babalarımız “baxıt” degende nelerdi arzıw etkenin biz tómendegi tariyxıy shıǵarmalardan aılawımız mǵmkin. Mısalı, uzaq jıllar dawamında ata-mákan etip otırǵan jerlerin basıp alǵan, el-xalqtıń bar múlkin tartıp alǵan, hár qıylı jawgershilik waqıyalar yaki el basına kelgen “tilsiz jaw” bolǵan tábiyat apatshılıqları sebepli búlginshilikke ushıraǵan músiybetleri Jiyen jırawdıń “Posqan el”, “Ullı taw” poemalarında, Ajiniyazdıń “Bozataw”, Berdaqtıń “Amangeldi”, “Aydos biy”, “Ernazar biy”, K.Mambetovtıń “Posqan el” (Topalań), M.Nızanovtıń “Altın orda hám Noǵay orda (Mańǵıt orda) qıssası” atlı shıǵarmalarında sáwlelendirilgen. V.M.Jirmunskiydıń “Тюкрский героический эпос”, B.T.Grekov hám L.Yu.Yakubovskiylerdiń “Золотоя орда и её падание”, P.P.Ivanovtıń “Очерк истори каракалпаков”, K.Mambetovtıń “Áyemgi qaraqalpaq ádebiyatı”, S.Baxadırovanıń “Áziz qaraqalpaq hayalları. Apalarımız-Sarısha ayım, Xansha Súyinbbiyke, Jupar ana haqqında” hám P.Nurjanovtıń “Qaraqalpaq ádebiyatında Súyinbiyke obrazı” atlı ilimiy miynetlerinde xalıqtıń ishki ala-awızlıq hám sırtqı jawgershilik sebepli kórgen bas keshirmelerindegi baxıtlı turmısqa degen ıntılıwshılıqlari súwretlengen. Mańǵıt Yusup mırzanıń qızı, Qız emes aspanda janǵan juldızı, Súyinbiyke sulıw mindi taxtqa, Jetkeriw ushın xalqın baxıtqa, At belinde oynap, qılısh sermegen, 97 Kem emes ózi de mıńsan erlerden Mısalda, el-xalqınıń jaqsı kúnlerge erisiwi, baxıtlı turmıs keshiriwi ushın er júrek batırlarınıń dushpanlarǵa qarsı gúres alıp barıwı jırlanǵan. Joqarıda keltirilgen pikirlerden kelip shıǵıp, qaraqalpaq naqıl-maqallarındaǵı “baxıt” konceptin kognitivlik názerde analiz etkenimizde, bul atama qaraqalpaq túsindirme sózliklerinde tómendegishe táriyplengen: Baxıt (táǵdir, nesiybe, úles) 1. sociallıq túsinikte bolıp, adam óz miyneti nátiyjesinde ómirde qolǵa kirgizgen tabıslarınan tolıq qanaatlanıwı, kún-kórisinen kewli toqlıǵı, oylaǵan maqsetine erisiwi, arzıw-niyetlerinıń ámelge asıwı menenn payda bolatuǵın ruwxıy ádep-ikramlıq túsinik; 2. Ómirden (turmıs) tolıq qanaatlanıwshılıq hám armansızlıq jaǵdayı; Miynet - baxıt keltirer (Qq naqıl-maqalı). Ana-jer demine, mehirine toyıp jasawdan artıq baxıt bar ma? (Erkin Qaraqalpaqstan); 3. áwmet; peshana, iǵbal. Insannıń óz táǵdiri, ómir jolınan kewli tolıp qanaatlanıwı. Ne qılsam da, talabım kelispedi, meniń mına eki elli peshanama ne boǵan (T.Q.). Mine usı qızlar qatarında maǵan da orın bar, - dep oyladı Jumagúl. – Baxtımdı bir sınap kóreyin (T.Q.). Hámme gáp peshanada, taqsir… Talayı kelispese, baxıtı qaydan keledi! Joqarıda keltirilgen pikirlerden juwmaq keltirip aytatuǵın bolsaq, tallawlar nátiyjesine bola, baxıt yadrolıq leksemasınıń sinonimlik mánisleri salıstırılıp atırǵan nemis hám qaraqalpaq tillerdinde semantikalıq jaqtan óziniń bay ekvivalentlerine iye: froh/ freudig - qanaatlanıw, glücklich - táǵdir, Zufriedenheit - qanaatlanıw. Eki tilde Glück/baxıt túsiniginiń bir-birine konceptual jaqtan jaqınlıǵı sonıń menen belgilenedi, bul sinonimlik qatarlardıń mánisleri paremiologiyada adekvat jaǵdayda sáwleleniwin támiyinleydi. Ádebiyatlar 1. Абдиназимов Ш.Н. Лингвофольклористика – новая направления в каракалпакском языкознании// Tillarni óqitish metodikasi sohasidagi zamonaviy tilshunoslik va adabiyotshunoslikning dolzarb masalalari” respublika ilmiy-amaliy anjuman. Samarqand, 2025-yil 11-12-mart 2. Тilshunoslik nazariyasiga kirish 2-nashr.–Т.Sharq, 2010.-150 b. 3. Mambetov K. “Posqan el” romanı 1988. - 50-92b. 4. Nızanov M. Altın orda hám Noǵay orda (Mańǵıt orda) qıssası. Amudarya” jurnalı, 2024 j.№4 sanı 5. Baxadırova S. Áziz qaraqalpaq hayalları. Apalarımız-Sarısha ayım, Xansha Súyinbbiyke, Jupar ana. Amudarya” jurnalı, 2024 j.№4 sanı 6. Nurjanov P. “Qaraqalpaq ádebiyatında Súyinbiyke obrazı” Amudarya” jurnalı, 2024 j.№4 sanı 7. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. – 67.