114
MILLIY MÁDENIYATTA GASTRONOMIYALÍQ FRAZEOLOGIZMLERDIŃ
KONCEPTUAL TIYKARLARÍ
Allambe geno a G., PhD, docen ,
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i,
Usmano a A., magis an ,
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712582
Anno aciya. Maqalamızdıń baslı maqse i- qa aqalpaq milliy mádeniya ında gas onomiyalıq
azeologizmle diń koncep ual iyka la ın anıqlaw, ola a qalı xalıq men ali e in, milliy sanasın hám
seman ika-p agma ikalıq qásiye le in úsindi iw.
Tayanısh sózle : Gas onomiyalıq azeologizmle , koncep , milliy mádeniya , sim ol, kogni i
ling is ika,
Qa aqalpaq xalqınıń milliy mádeniya ı ási den-ási ge ó ip kiya ı ǵan bay a ıyx
hám u mıs áji iybele inen iba a . Til bolsa - sol mádeniya ıń aynası, onda sol xalıq ıń
dúnya qa ası, hám u mısqa iyisli ná sele óz o nın abadı. F azeologizmle ildiń
ob azlı qa lamın qu aydı, ola a qalı xalıq milliy qádi iya la ın, kúndelikli ómi in, diniy-
á biyalıq kóz qa asla ın me a o alıq súw e lewle a qalı ańla adı. Gas onomiyalıq
azeologizmle bolsa, xalıq ıń óz u mısındaǵı azıq-awqa , das u xan hám awqa lanıw
mádeniya ına baylanıslı il bi likle i esaplanadı. Ola da nan, sú , shay, qazan, das u xan
sıyaqlı bi likle a qalı be eke, bi lik, saqawa , miy im, miymandoslıq koncep le i o ın
aladı.
Maqalamızdıń baslı maqse i - qa aqalpaq milliy mádeniya ında gas onomiyalıq
azeologizmle diń koncep ual iyka la ın anıqlaw, ola a qalı xalıq men ali e in, milliy
sanasın hám seman ika-p agma ikalıq qásiye le in úsindi iw. Koncep e mini il
biliminde eski hám sonıń menen bi ge jańa úsinik sıpa ında qollanılıp, ol
S.A.Askoldo ıń 1928-jılı jazılǵan "Концепт и слово"[1] a lı maqalasında kóbi ek
sózge baylanıslı qollanadı. XX ási diń o ala ına kelip bolsa "koncep " il biliminde
e min sıpa ında qollanıla basladı. “Koncep ” a aması ling is ika, kogni i ling is ika
hám mádeniya ilimle inde jiyi qollanılıp kelmek e. Koncep - sóz yamasa azeologizm
a qalı xalıq ondaǵı ob az, sim ollıq bi lik, milliy men al bi lik sıpa ında úsindi iledi.
Jáhán il biliminde ling okul u ologiya hám koncep maqshqalala ınıń eo iyalıq
alqılawı boyınsha a nawlı ize lewle ó ken ási diń 70-80-jılla ında baslanǵan edi. Bul
másele boyınsha sı el hám us il biliminde bi qansha jumısla ja a ılǵan. Máselen,
L.Ba salou[2], R.Jekendo [3], R.Jekebson[4], R.Langake [5], E.Rosh[6],
E.Kub yako a[7], G.Kolshanskiy[8], V.Ka asik[9], G.Pochepso [10],
115
Yu.S epano [11], S.Te -Minaso a[12] sıyaqlı ilimpazla dıń ilimiy jumısla ı il
biliminde konsep mashqalasın sáwlelendi iwde úlken áhmiye ke iye.
Kogni i ling is ika eo iyasında koncep - il hám sana o asındaǵı baylanıslı
úsinik. Mısalı, nan sózi ómi menen baylanısqan koncep sıpa ında, sú - páklik hám
ana muhabba ı koncep i sıpa ında qabıl e iledi. Be ilgen maǵlıwma iyka ında
maqalamızda qa aqalpaq ilindegi gas onomiyalıq azeologizmle diń koncep ual
iyka la ın analizlep ó emiz.
Qa aqalpaq hám ózbek xalıqla ında nan eń qádi li aǵam esaplanadı. Das u xan
basına awqa an bu ın dáslep nan qoyıladı, jáne de ullılıq ıń, oqshılıq ıń sim olı
esaplanǵanlıq an há e nannıń usaǵın je ge aslaw jaqsılıqqa bolmay uǵının, obalı
u ıwınan qo qadı, kiyesi ba degen isenimle ba . Basqa xalıqla dan pa ıqlı ú de
qa aqalpaqla dıń ú p- áde dás ú le iniń bi i “nan awız iyiw”. Bul dás ú
qa aqalpaqla dan basqa hesh bi xalıq a ushı aspaydı. Gas onomiyalıq azeologizmde
“nan” koncep i xalıq sanasında ómi , ızq, be eke sim olı sıpa ında qabıllanadı. Bunnan
basqa “sú ” koncep in alıp qa ayıq. Sú koncep i qa aqalpaq ilinde ana miy imine,
páklikke baylanıslı:
• “Sú in aqlaw” - anaǵa hú me , pe zen lik pa ızın o ınlaw.
• “Sú i awzınan ke pegen” - páklik, jaslıq, balalıq.
Sú koncep i - meh , páklik, i ishilik kózi jáne hadallıq belgisi esaplanadı.
Tú kiy xalıqla da sú penen nan xalıq ıń jasaw kózi, i ishilik sim olı esaplanadı.
“Shay” koncep in bolsa qa aqalpaq milliy mádeniya ında miymandoslıq penen
ikkeley baylanısqan.
• “Bi kese shay ús inde áńgimelesiw” - shın kewillilik penen sáwbe , doslıq ı
ańla adı.
Shay koncep i - shın kewillik, miymandoslıq, bi lik jáne a ıwlıq ı bildi edi.
Kelgen miymanǵa kúlimsi ep bi kese shay uza ıw xalqımızdıń qanshelli aq kóki ek,
sada, kewlinde ki i joq xalıq sıpa ında súw e leydi. Kelgen qonaqqa asıǵıs bolsa da bi
kese shay usınıw ú kiy xalıqla dıń milliy dás ú i esaplanadı.
Qazan hám das u xan koncep i xalıq ıń bi ligi hám saqawa sim olı sıpa ında:
• “Qazansız úy” - qashshaq, , saqawa sız shańa aq.
• “Bi das u xanda o ı ıw” - bi lik, awızbi shilik iń ańla ılıwı. Bunday bi likle
milliy mádeniya a molshılıq hám bi lik iń sim ollıq sáwleleniwshisi. Bul
azeologizmle diń seman ikalıq á eple i xalıq ıń u mıs áji iybesinen kelip shıqqan.
Sóylewde bunday azeologizmle ob azlılıq, milliylik hám ildiń ási liligin
a ı adı. Mısalı, “Bi das u xanda o ı ıw” sózin emes bi lik iń kúshli ob az ańla ıwı
esaplanadı.
116
Juwmaqlap ay qanda, qa aqalpaq milliy mádeniya ında gas onomiyalıq
azeologizmle xalıq hám onıń ózlik belgisi sıpa ında o nın apqan. Ola a qalı xalıq ıń
be eke, bi lik, miy im, miymandoslıq sıyaqlı qádi iya la dıń koncep ual mazmunın
kó iw múmkin. Nan, sú , shay, qazan hám das u xan sıyaqlı bi likle kúndelik u mıs
bóleginen she ke shıqqan me a o alıq sim olǵa aylandı. Bul bi likle milliy sana menen
men ali e iń úp amı ın kó iwge imkan be edi. Demek, gas onomiyalıq
azeologizmle – il hám mádeniya kesilisken o ada u ıwshı, milliy dúnyaqa asın
ańla ıwshı ádebiy hám uwxıy qádi iya la dı áwlad an áwladqa je kiziwshı kúshli qu al
esaplanadı.
Paydalanilǵan ádebiya la
1. Аскольдов С.А. Концепт и слово // Русская словесность. От теории словесности к структуре
текста: Антология. – М.: Аcademia, 1997, -279 с.
2. Ba salou L. W. F ames, concep s, and concep ual ields// F ames, ields, and con as s. -Hillsdale:
1992. -P.21-74.;
3. Jackendo R. Wha is a concep ?//F ames, ields and con as s. New Essays in seman ics and
lexical o ganiza ion. -Hillsdale: 1992. –P. 191-209.;
4. Jakabson.R.O. Language in Li e a u e.- London: Ha a d Uni e si y P ess, 1987. -548 p.;
5. Langacke R.W. Concep , Image, and Symbol: he cogni i e basis o g amma . –Be lin, New
Yo k:Mou on de G uy e , 1991. -395 p.;
6. Rosh.E. Cogni i e Rep esen a ion o Seman ics Ca ego ies//Jou nal o Exp imen al Psychology.
1975. -Vol.104. –P. 192-233.;
7. Кубрякова Е.С. Языковое сознание и языковая картина мира // филология и культура.
Материалы 2-й междунар. конф. Ч.З. – Тамбов.: Изд-во.Тамб. ун-та, 1999. C.6-13.;
8. Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и языке.-М.: Наука, 1990.-108 с.;
9. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс.- Волгоград.:Перемена, 2002.-
477 с.;
10. Почепцов O.Г. Языковая ментальность: Способ представления мира // Вопр. языкознания.
1990. № 6. C.110-112.;
11. Степанов Ю.С. Язык и ментальность. – СПБ.: “Петербурское введение”. 2004. -64 с.;
12. Тер-Минасова С.Г. Язык и межкультурная коммуникация.-М.: Слово, 2008.-264 с.;.
13. Пахратдинов Қ, Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги: -Нөкис:
“Qa aqalpaqs an”, 2018. -160б.
