MILLIY MÁDENIYATTA GASTRONOMIYALÍQ FRAZEOLOGIZMLERDIŃ KONCEPTUAL TIYKARLARÍ

114 MILLIY MÁDENIYATTA GASTRONOMIYALÍQ FRAZEOLOGIZMLERDIŃ KONCEPTUAL TIYKARLARÍ Allambergenova G., PhD, docent, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Usmanova A., magistrant, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17712582 Annotaciya. Maqalamızdıń baslı maqsetiqaraqalpaq milliy mádeniyatında gastronomiyalıq frazeologizmlerdiń konceptual tiykarların anıqlaw, olar arqalı xalıq mentalitetin, milliy sanasın hám semantika-pragmatikalıq qásiyetlerin túsindiriw. Tayanısh sózler: Gastronomiyalıq frazeologizmler, koncept, milliy mádeniyat, simvol, kognitiv lingvistika, Qaraqalpaq xalqınıń milliy mádeniyatı ásirden-ásirge ótip kiyatırǵan bay tarıyx hám turmıs tájiriybelerinen ibarat. Til bolsa - sol mádeniyattıń aynası, onda sol xalıqtıń dúnya qarası, hám turmısqa tiyisli nárseler óz ornın tabadı. Frazeologizmler tildiń obrazlı qatlamın quraydı, olar arqalı xalıq milliy qádiriyatların, kúndelikli ómirin, diniytárbiyalıq kóz qarasların metaforalıq súwretlewler arqalı ańlatadı. Gastronomiyalıq frazeologizmler bolsa, xalıqtıń óz turmısındaǵı azıq-awqat, dasturxan hám awqatlanıw mádeniyatına baylanıslı til birlikleri esaplanadı. Olarda nan, sút, shay, qazan, dasturxan sıyaqlı birlikler arqalı bereke, birlik, saqawat, miyrim, miymandoslıq konceptleri orın aladı. Maqalamızdıń baslı maqseti - qaraqalpaq milliy mádeniyatında gastronomiyalıq frazeologizmlerdiń konceptual tiykarların anıqlaw, olar arqalı xalıq mentalitetin, milliy sanasın hám semantika-pragmatikalıq qásiyetlerin túsindiriw. Koncept termini til biliminde eski hám sonıń menen birge jańa túsinik sıpatında qollanılıp, ol S.A.Askoldovtıń 1928-jılı jazılǵan "Концепт и слово"[1] atlı maqalasında kóbirek sózge baylanıslı qollanadı. XX ásirdiń ortalarına kelip bolsa "koncept" til biliminde termin sıpatında qollanıla basladı. “Koncept” ataması lingvistika, kognitiv lingvistika hám mádeniyat ilimlerinde jiyi qollanılıp kelmekte. Koncept - sóz yamasa frazeologizm arqalı xalıq ondaǵı obraz, simvollıq birlik, milliy mental birlik sıpatında túsindiriledi. Jáhán til biliminde lingvokulturologiya hám koncept maqshqalalarınıń teoriyalıq talqılawı boyınsha arnawlı izertlewler ótken ásirdiń 70-80-jıllarında baslanǵan edi. Bul másele boyınsha sırt el hám rus til biliminde bir qansha jumıslar jaratılǵan. Máselen, L.Barsalou[2], R.Jekendof[3], R.Jekebson[4], R.Langaker[5], E.Rosh[6], E.Kubryakova[7], G.Kolshanskiy[8], V.Karasik[9], G.Pochepsov[10], 115 Yu.Stepanov[11], S.Ter-Minasova[12] sıyaqlı ilimpazlardıń ilimiy jumısları til biliminde konsept mashqalasın sáwlelendiriwde úlken áhmiyetke iye. Kognitiv lingvistika teoriyasında koncept - til hám sana ortasındaǵı baylanıslı túsinik. Mısalı, nan sózi ómir menen baylanısqan koncept sıpatında, sút - páklik hám ana muhabbatı koncepti sıpatında qabıl etiledi. Berilgen maǵlıwmat tiykarında maqalamızda qaraqalpaq tilindegi gastronomiyalıq frazeologizmlerdiń konceptual tiykarların analizlep ótemiz. Qaraqalpaq hám ózbek xalıqlarında nan eń qádirli taǵam esaplanadı. Dasturxan basına awqattan burın dáslep nan qoyıladı, jáne de ullılıqtıń, toqshılıqtıń simvolı esaplanǵanlıqtan hátte nannıń usaǵın jerge taslaw jaqsılıqqa bolmaytuǵının, obalı urıwınan qorqadı, kiyesi bar degen isenimler bar. Basqa xalıqlardan parıqlı túrde qaraqalpaqlardıń úrpádet dástúrleriniń biri “nan awız tiyiw”. Bul dástúr qaraqalpaqlardan basqa hesh bir xalıqta ushıraspaydı. Gastronomiyalıq frazeologizmde “nan” koncepti xalıq sanasında ómir, rızq, bereke simvolı sıpatında qabıllanadı. Bunnan basqa “sút” konceptin alıp qarayıq. Sút koncepti qaraqalpaq tilinde ana miyrimine, páklikke baylanıslı: • “Sútin aqlaw” - anaǵa húrmet, perzentlik parızın orınlaw. • “Súti awzınan ketpegen” - páklik, jaslıq, balalıq. Sút koncepti - mehr, páklik, tirishilik kózi jáne hadallıq belgisi esaplanadı. Túrkiy xalıqlarda sút penen nan xalıqtıń jasaw kózi, tirishilik simvolı esaplanadı. “Shay” konceptin bolsa qaraqalpaq milliy mádeniyatında miymandoslıq penen tikkeley baylanısqan. • “Bir kese shay ústinde áńgimelesiw” - shın kewillilik penen sáwbet, doslıqtı ańlatadı. Shay koncepti - shın kewillik, miymandoslıq, birlik jáne tatıwlıqtı bildiredi. Kelgen miymanǵa kúlimsirep bir kese shay uzatıw xalqımızdıń qanshelli aq kókirek, sada, kewlinde kiri joq xalıq sıpatında súwretleydi. Kelgen qonaqqa asıǵıs bolsa da bir kese shay usınıw túrkiy xalıqlardıń milliy dástúri esaplanadı. Qazan hám dasturxan koncepti xalıqtıń birligi hám saqawat simvolı sıpatında: • “Qazansız úy” - qashshaq, , saqawatsız shańaraq. • “Bir dasturxanda otırıw” - birlik, awızbirshiliktiń ańlatılıwı. Bunday birlikler milliy mádeniyatta molshılıq hám birliktiń simvollıq sáwleleniwshisi. Bul frazeologizmlerdiń semantikalıq tárepleri xalıqtıń turmıs tájiriybesinen kelip shıqqan. Sóylewde bunday frazeologizmler obrazlılıq, milliylik hám tildiń tásirliligin arttıradı. Mısalı, “Bir dasturxanda otırıw” sózin emes birliktiń kúshli obraz ańlatıwı esaplanadı. 116 Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq milliy mádeniyatında gastronomiyalıq frazeologizmler xalıq hám onıń ózlik belgisi sıpatında ornın tapqan. Olar arqalı xalıqtıń bereke, birlik, miyrim, miymandoslıq sıyaqlı qádiriyatlardıń konceptual mazmunın kóriw múmkin. Nan, sút, shay, qazan hám dasturxan sıyaqlı birlikler kúndelik turmıs bóleginen shetke shıqqan metaforalıq simvolǵa aylandı. Bul birlikler milliy sana menen mentalitettiń túp tamırın kóriwge imkan beredi. Demek, gastronomiyalıq frazeologizmler – til hám mádeniyat kesilisken ortada turıwshı, milliy dúnyaqarasın ańlatıwshı ádebiy hám ruwxıy qádiriyatlardı áwladtan áwladqa jetkiziwshı kúshli qural esaplanadı. Paydalanilǵan ádebiyatlar 1. Аскольдов С.А. Концепт и слово // Русская словесность. От теории словесности к структуре текста: Антология. – М.: Аcademia, 1997, -279 с. 2. Barsalou L. W. Frames, concepts, and conceptual fields// Frames, fields, and contrasts. -Hillsdale: 1992. -P.21-74.; 3. Jackendoff R. What is a concept?//Frames, fields and contrasts. New Essays in semantics and lexical organization. -Hillsdale: 1992. –P. 191-209.; 4. Jakabson.R.O. Language in Literature.- London: Harvard University Press, 1987. -548 p.; 5. Langacker R.W. Concept, Image, and Symbol: the cognitive basis of grammar. –Berlin, New York:Mouton de Gruyter, 1991. -395 p.; 6. Rosh.E. Cognitive Representation of Semantics Categories//Journal of Exprimental Psychology. 1975. -Vol.104. –P. 192-233.; 7. Кубрякова Е.С. Языковое сознание и языковая картина мира // филология и культура. Материалы 2-й междунар. конф. Ч.З. – Тамбов.: Изд-во.Тамб. ун-та, 1999. C.6-13.; 8. Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и языке.-М.: Наука, 1990.-108 с.; 9. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс.- Волгоград.:Перемена, 2002.- 477 с.; 10. Почепцов O.Г. Языковая ментальность: Способ представления мира // Вопр. языкознания. 1990. № 6. C.110-112.; 11. Степанов Ю.С. Язык и ментальность. – СПБ.: “Петербурское введение”. 2004. -64 с.; 12. Тер-Минасова С.Г. Язык и межкультурная коммуникация.-М.: Слово, 2008.-264 с.;. 13. Пахратдинов Қ, Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги: -Нөкис: “Qaraqalpaqstan”, 2018. -160б.