117
NEMIS TILIDAGI AKKUZATIV KELISHIGI VA QORAQALPOQ TILIDAGI
TABÍS KELISHIKLARI
Abisho a G.M., PhD,
Qo aqalpoq da la uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712653
Anno aciya. Nemis a qo aqalpoq illa ida, ula ning u li illa oilasiga mansub bo‘lishiga
qa amasdan, o la da kelishikla ning ma judligi ipologik qiyoslanayo gan illa o asidagi o‘xshashlik
bo‘lsa, ula ning son jiha idan a qlanishi ha bi ining o‘ziga xos bo‘lgan xususiya idan kelib
chiqadigan nomu anosiblik bo‘lib hisoblanadi. Ushbu maqolada nemis ilidagi akkuza i a
qo aqalpoq ilidagi abıs kelishikla ining qiyosiy ipologiyasi o’ ganilgan. Unda akkuza i a abıs
kelishikla ining o’xshash a o’ziga xos jiha la i solish i ilib, nemis ilidagi misolla qo aqalpoq ilida
aqqoslab ko’ sa ilgan.
Kali so’zla : Qa dosh a qa dosh bo‘lmagan illa , nemis a qo aqalpoq illa i, qiyosiy
ipologiya, akkuza i kelishigi, abıs kelishigi.
Аннотация. В немецком и каракалпакском языках, несмотря на принадлежность к
разным языковым семьям, наличие винительного падежа у существительных является
сходством между типологически сопоставляемыми языками, в то время как их
количественное различие – дисбалансом, обусловленным спецификой каждого из них. В данной
статье изучается сопоставительная типология винительного падежа в немецком языке и
табысного падежа в каракалпакском языке. Сравниваются сходные и специфические аспекты
винительного и табысного падежей, а также сравниваются примеры из немецкого и
каракалпакского языков.
Ключевые слова: Родственные и неродственные языки, немецкий и каракалпакский
языки, сопоставительная типология, винительный падеж, табысный падеж.
Abs ac . In Ge man and Ka akalpak, despi e belonging o di e en language amilies, he
p esence o he accusa i e case in nouns is a simila i y be ween ypologically compa able languages,
while hei quan i a i e di e ence is an imbalance caused by he speci ics o each o hem. This a icle
examines he compa a i e ypology o he accusa i e case in Ge man and he abys case in
Ka akalpak. Simila and speci ic aspec s o he accusa i e and abys cases a e compa ed, as well as
examples om Ge man and Ka akalpak.
Keywo ds: Rela ed and un ela ed languages, Ge man and Ka akalpak languages, compa a i e
ypology, accusa i e case, abys case
Tilshunoslikning ba cha sohasi qiyosiy me odga suyanadi a shu asosda
o‘ ganiladi. Aksa iya holla da mu axassisla qiyosiy me odni il o‘ ganish a il
ma e ialla ini adqiq qilish uchun uni e sal usul deb hisoblaydila . Haqiqa dan ham, bu
ik isbo alab qilmaydigan aniq isbo ekanligi o‘z-o‘zidan ko‘ inib u ibdi. Sababi
qiyosiy me od aqa gina naza iy emas, balki amaliy ahamiya ga ham egadi . Me odis la
(uslubiya chila ) a a jimonla uchun uning amaliy ahamiya i beqiyosdi .
Qa dosh bo‘lmagan illa uzilishini bi -bi i bilan qiyoslab o‘ ganishning
kengayib bo ish sababla ini p o esso R.Yu.Ba suk besh a omil bilan bog‘lasa [1],
118
p o esso J.B. Bo‘ ono sakkiz a omilini asos qilib ko‘ sa adi [2]. Ushbu omilla
ik la ining o‘xshash amonla i shundaki, ula ning ikkalasida ham oxi gi o ınla da
xo ijiy illa ni o‘ ganishga bo‘lgan qiziqishning o ib bo ayo ganligiga alohida e’ ibo
be iladi a asosiy omilla dan bi i deb ko‘ sa iladi.
Ling is ika sohasida ikki yoki undan o iq illa ni o‘ ganishga oid (ingliz a
o‘zbek, ingliz, o‘zbek a us, ingliz a us, ingliz a qo aqolpoq, nemis a qo aqalpoq,
ansuz, o‘zbek a us hamda boshqala ) ilmiy ishla ma jud. Ha xil oilaga mansub
illa ni, shu jumladan, nemis a qo aqalpoq illa ini qiyosiy o‘ ganishning naza iy
ahamiya i: “qiyoslanayo gan illa izimini chuqu anglab ye ish, qiyoslanayo gan
illa ga oid bilimla ning o ishi hisoblanib, gipo e ik uni e siyala ning o‘g‘ i
ekanligini isbo lashdan ibo a di ”
Nemis a qo aqalpoq illa i o asida ma‘lum bi mush a aklik bo‘lmasa ham ula ni
qiyosiy o‘ ganish ham naza iy, ham amaliy ahamiya ga ega. Chunki, mazku illa
us ida qiyosiy ipologik adqiqo la juda kam. Ayniqsa bu ik illa ning g amma ik
qu ilishida asosiy o‘ inla dan bi ini egallaydigan o ka ego iyasiga ham egishlidi .
Qo aqalpoq ilida kelishikla ka ego iyasi o‘g‘ isida e’ ibo ga loyiq adqiqo la
yu gizilgan. Qo aqalpoq ilshunos olimla idan bi i A.Qidi boe 1944 yili o‘zining
nomzodlik disse a siyasini qo aqalpoq ilida kelishik ka ego iyasiga bag‘ishlagan.
Ilmiy izlanishla ining na ijasida, olim qo aqalpoq g amma ikasida ol i a emas, balki
ye i kelishik ma jud ekanligiga ishon i ishga ha aka qilgan. Ye inchi kelishikni
yo damchi (kómekles) deb a ab, uning g amma ik shaklla i si a ida menen, benen,
penen (qálem menen, a penen, joldas penen) yo damchi so‘zla ini ko‘ sa adi.
Yuqo ida ay ib o‘ ilganidek, nemis ilidagi ins umen alis , shuningdek,
qo aqalpoq ilidagi, A.Qidi boe ko‘ sa ganidek, ko‘makdosh (kompleks) kelishikla i
shakli a unk siyala i amonidan bi -bi iga juda o‘xshash. Demak, yuqo ida
ay ilganla ga xulosa si a ida shuni ay ish joizki, hozi gi zamon nemis ilida o‘ a,
qo aqalpoq ilida esa ol i a kelishik ma jud [3]
Ula qo‘yidagila :
Nemis ilida
Qo aqalpoq ilida
1.Nomina i - Nomina i .
I. G amma ik kelishikla .
1. A aw - (bosh) kelishigi
2. Geni i - Geni i .
2. Iyelik - (qa a qich) kelishigi.
3. Da i - Da i .
3. Tabıs - ( ushum) kelishigi.
4. Akkusa i - Akkuza i .
II. Makon kelishikla i
1. Ba ıs - (yo‘nalish) kelishigi.
2. Shıǵıs - (chiqish) kelishigi.
3. O ın - (o‘ in-pay ) kelishigi.
Akkuza i – Wen all nemis ilida, ya’ni o‘ inchi kelishik bo‘lsa, qo aqalpoq
ilidagi analogi – abıs kelishigi ham shunday o‘ inni egallaydi.
119
Tabıs kelishigidagi o la hozi gi qo aqalpoq ilida kuyidagi holla da qo‘llaniladi:
1. Tabıs kelishigidagi o la o‘zining aniqlo chisiga ega bo‘lganda, a iksli
qo‘llaniladi. Masalan: Sen ana a ı ákelip shanaǵa jek. (K.Sul ano ).
2. Tabıs kelishigidagi o egalik a iksini olgan bo‘lsa, ilmiy ma’nola da a iks
bilan bog‘liq bo‘lgani uchun buni mo ologik ak o deb yu i adi.
Gúnamdı keshi ińle , ólsem xanla qábi is anına je leńle -dep ó inish qıladı (T.
Qayıpbe geno «Qa aqalpaqnama»)
Siz qolıńızǵa sumkańızdı alıńız. Al, jaqpasa zo lama, súygenin apsın.
(О.Ayjano «A al qushaǵında»)
3. Inson yoki jonli joni o la ning ana a’zola ini bildi u chi so‘zla abıs
kelishigida kelsa, unda ham o la egalik a iksini qabul qilgan bo‘lishi mumkin: Ola
je ip ekew a a bi ǵazdıń kózle in shaq ı. (T.Qayıpbe geno «Qa aqalpaqnama»).
Qazan balıq dep azannan be li basımızdı sen - aq qa ı dıń ǵoy. Ne ay adı eken dep
awzımdı ashıp o ı man-aw júdá. (О.Ayjano «A al qushaǵında»)
4. Tabıs kelishigidagi o bilan kesim ( eyl) o asida boshqa so‘zla kelganda:
- Bá i bi , biziń awı jaslıǵımız adamla dı baxı lı qılǵanı ushın hesh eńege
ókinbeymiz, - dey uǵın edi.
5. O lashgan boshqa so‘z u kumla i abıs kelishigida kelsa:
- Ullı xanımız, qulaq salsańız bi baqlawımdı ay ıp ke eyin. (T.Qayıpbe geno
«Qa aqalpaqnama»)
6. O‘zakdosh so‘zla ak o lanib, ula dan ikkinchisi osi asiz o‘ldi u chi bo‘lib
kelsa, o‘sha abıs kelishigining a iksini qabul qiladi: Balıqshı balıqshını
Tabıs kelishigi doim belgisiz ishla iladigan kons uk siyala u g‘un
bog‘lanmala ga, azeologik bi likla ga o‘g‘ i keladi: a qoyıw, nan jew, sóz salıw, dálil
kel i iw, qas qaǵıw, kóz jumıw, awız bas ı ıw, shay ishiw, duz a ıw, ele on qu dı ıw,
pal ashıw, leksiya oqıw, daw sheshiw, so aw be iw, za so aw, namıs e iw, jol be iw, jol
kó se iw, wáde e iw, an ishiw.
Masalan: Oyda joq je den E naza ú gelip sóz so adı – da: Bekimbe oǵan sóz
be di. (О.Ayjano «A al qushaǵında»).
P o esso O.Moskalskaya akkuza i obyek ini ikki u ga bo‘lib qa aydi.
1. Tashqi yoki a’si e u chi ob’ek (lo incha «a ice e» – bi o ga yoki bi o
na saga a’si ko‘ sa ish): das B o schneiden, einen B ie e hal en, einen B ie lesen
kabila . Ma’no o enkasi i odolanishi uchun ha aka shu p edme da, shu p edme
bo‘ylab amalga oshadi, ammo p edme bu ha aka ga obe bo‘lmagan, ya’ni mus aqil
holda ma jud bo‘ladi.
120
2. Ikki yoki hosil qilu chi ob’ek (lo incha e ice e – hosil qilu chi, paydo
qilu chi, ishlab chiqa u chi kabi ma’nola ni angla adi): einen B ie sch eiben, ein
Hochhaus bauen kabila .
E a ein, den Hu in de Hand – Ol ki ip keldi, shlyapası qolında. E wand e
sich um die Hand in de Tü klinke – Ol oylanıp qa adı, qolı qapınıń u qıshında.
E.Schendels absolyu akkuza i ning uch a modelini ko’ sa adi [4]. Ula
quyidagila :
1. Akkuza i dagi o +p edlog bilan kelgan o (ko‘pincha da i da) (SAK + P +
Sd): Sie be ach e e ihn ge üh , T änen in die Augen. Hayal oǵan ási lenip qa adı,
kózle inde jas.
2. Akkuza i dagi o + si a (si a dosh II) (SAK + Adj / Pa II) E s and o uns,
weiβlich e s aub das Gesich und die Lippen on de ewigen Hi ze issig und wund.
Ol biziń aldımızda u dı da, júzi appaq shań, e inle i bolsa udayı ıssıdan ja ılıp hám
qanap ke ken.
Yuqo ida be ilgan nemischa gapla ni biz iloji bo icha s uk u asini
o‘zga i masdan qo aqalpoqchaga a jima qilishga ha aka qildik.
S uk u aning qo aqalpoq ilidagi a ian i abıs emas a aw kelishigida kelgan.
Bunday gapla qo aqalpoq ilida ko‘pincha boshqacha s uk u ada uchi aydi: Hayal
oǵan ási lenip, kózle inde jas penen qa adı.
Qo aqalpoq ilida abıs kelishigiga bunday xususiya xos emas. Gapla da
so‘zla ining sin ak ik unk siyala i o‘zga ib ke adi. Nemis ilida a aw kelishikda kelgan
olmosh (shuningdek o ham bo‘lishi mumkin), iyelik kelishigida, akkuza i da kelgan
so‘z ham a aw kelishigida keladi. Gapla da ma’no o‘laligicha saqlangan, bi oq
gapla ning uzilishi, ula dagi ha bi so‘zning gapdagi ma’nosi qiyoslanayo gan illa
o asidagi a qlanishga sabab bo‘ladi.
Xullas, nemis ilidagi akkuza i qo aqalpoq ilidagi abıs kelishikla i o asida
ipologik uxshashlikla , ha bi ilning o‘z xususiya idan kelib chiqadigan a qlanishla i
ma jud.
Adabiyo la
1. Барсук Р.Ю. Основные проблемы обучения иностранным языком в национальной школе. –
Баку, 1970.
2. Буронов Ж.Б. Инглиз ва ўзбек тилларининг қиёсий грамматикаси. – Тошкент: Ўқитувчи,
1973.
3. Қыдырбаев А. Ҳәзирги қарақалпақ тилинде сеплик категориясы: Филол. илим. кан... дисс. –
Нөкис, 1944. – 130 б.
4. Schendels E. Deu sche G amma ik. – Moskau, 1988.
5. Schmid W. G undlagen de deu schen amma ik. Eine Ein üh ung in die unk ionale Sp achleh e.
– Be lin, 1967.
