THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
92
SVETOFORLARNI AQLLI BOSHQARUVGA O'TKAZISH
1Bo‘ ono Sh.E., 1Ganiye A.G., 1Abduazizo B.A.
1Toshken shah idagi Bela us-О‘zbekis on qо‘shma a moqla a o amaliy exnik k ali ika siyala
ins i u i, Toshken , O‘zbekis on
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712695
Anno a siya. S e o o ni sinx onlash pa ame la i o oz be ish o qali, mumkin bo'lgan
a ian la dan eng ommabopini anlab aniqlanadi. Raqamli aj ibala shuni ko' sa adiki, akli
e ilayo gan me odologiya u li xil CAV bozo ulushla i bilan signaliza siya qilingan
cho ahala da ha aka ni sama ali boshqa ish imkonini be adi..
Kali so‘zla : s e o o , oq angli s e o o , yо‘l kesishmai, ha aka , xa sizlik, anspo .
Abs ac . T a ic ligh synch oniza ion pa ame e s a e de e mined h ough a o e, selec ing
he mos popula o he possible op ions. Nume ical expe imen s demons a e ha he p oposed
me hodology enables e ec i e ehicle a ic managemen a signalized in e sec ions wi h a ying
CAV ma ke sha es.
Key wo ds: a ic ligh , whi e a ic ligh , in e sec ion, oad a ic, sa e y, anspo ..
Аннотация. Параметры синхронизации сигналов светофоров формируются путем
голосования, в ходе которого выбираются наиболее популярные из возможных вариантов.
Численные эксперименты показывают, что предлагаемая методология позволяет
эффективно управлять движением транспортных средств на регулируемых перекрёстках
при различных долях рынка CAV.
Ключевые слова: светофор, белый светофор, перекресток, дорожное движение,
безопасность, транспорт..
S e o o da qizil ang o'x ash, yashil ang esa yu ishni bildi adi. Ammo Shimoliy Ka olina
sh a uni e si e ining anspo muhandisla i endi a onom a o anspo osi ala iga anspo
oqimini boshqa ishga yo dam be adigan a inson haydo chila iga nima bo'layo ganini bilish
imkonini be adigan "oq chi oq" ni akli qilmoqdala . Hisoblash simulya siyala ida yangi
yondashu cho ahala bo'ylab sayoha aq ini sezila li da ajada yaxshilaydi a yoqilg'i sa ini
kamay i adi.
"Biz "oq aza" deb a aydigan anspo cho ahala i uchun akli qilayo gan ushbu
kon sep siya a onom anspo osi ala ining (AV) hisoblash qu a iga a'si qiladi."Oq aza
kon sep siyasi yangi s e o o ni ham o'z ichiga oladi, shuning uchun inson haydo chila i nima
qilishla i ke akligini bilishadi. Qizil chi oqla hali ham o'x ashni angla adi. Yashil chi oqla hali
ham yu ishni bildi adi. Oq chi oqla esa haydo chila ga shunchaki oldla idagi mashinani kuza ib
bo ishla ini ay adi."
Oq aza kon sep siyasi AVla ning bi -bi i bilan a anspo signalini boshqa u chi
kompyu e bilan simsiz aloqa qilish imkoniya iga asoslanadi. Ye a licha AV kesishgan joyga
yaqinlashganda, bu oq chi oqni aollash i adi. Oq yo ug'lik - bu cho ahada ha aka ni yanada
sama ali oq qilish uchun AVla ha aka la ini mu o iqlash i ganligi haqidagi signaldi . Bi o kishi
boshqa ayo gan ha qanday a oma lash i ilmagan anspo osi ala idan oldindagi anspo
osi asini kuza ib bo ish alab qilinadi: aga ula ning oldidagi mashina o'x asa, ula o'x aydi; aga
ula ning oldidagi mashina cho ahadan o' sa, ula cho ahadan o' adila .
Cho ahaga yaqinlashayo gan juda ko'p anspo osi ala ini AV emas, balki haydo chila
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
93
boshqa sa, s e o o an'ana iy yashil-sa iq-qizil bo`ladi.
A omobilla ga anspo oqimini boshqa ishning bi qismini be ish mobil boshqa u
pa adigmasi deb a aladigan nisba an yangi g'oyadi ". "U AV bilan bog'liq ha qanday s sena iyda
ha aka ni mu o iqlash i ish uchun ishla ilishi mumkin. Lekin biz cho ahala da oq yo ug'lik
kon sep siyasini ki i ish muhim deb o'ylaymiz, chunki u inson haydo chila iga nima
bo'layo ganini ay ib be adi, ula cho ahaga yaqinlashganda nima qilishla i ke akligini bilishla i
uchun. Tushuna li bo'lishi uchun, "oq chi oq" angining ahamiya i yo'q. Muhimi, haydo chila
omonidan aniq iden i ika siya qilinadigan signal bo'lishidi ." Tadqiqo chila bi inchi ma a 2020-
yilda “oq aza” yo‘l kesishmasi kon sep siyasini aqdim e ishdi.
Bi oq, bu das labki kon sep siya ma kazlash i ilgan hisoblash yondashu iga ayangan,
s e o o ni boshqa adigan kompyu e ba cha yaqinlashib kelayo gan AV la dan ma'lumo olish,
ke akli hisob-ki obla ni amalga oshi ish a keyin AV la ga cho ahada qanday ha aka qilish
ke akligini ay ib be ish uchun ja obga edi. Biz bu kon sep siyani akomillash i dik a
aqsimlangan hisoblashla ga ayanadigan oq aza kon sep siyasi as i langan - a ik oqimini
belgilash uchun ba cha AVla ning hisoblash esu sla idan sama ali oydalanish". Bu ham
sama ali oq, ham aloqadagi nosozlikla qu boni bo'lish eh imoli kam oq. Masalan, aga s e o o
bilan aloqada uzilish yoki aq o alig'i bo'lsa, aqsimlangan hisoblash yondashu i ba ibi anspo
oqimini muammosiz boshqa a oladi.
Ta qalgan hisoblash oq azasi kon sep siyasining ishlashini ekshi ish uchun adqiqo chila
mik oskopik a ik simulya o la idan oydalanishdi. Ushbu simulya o la mu akkab hisoblash
modella i bo'lib, ula shaxsiy anspo osi ala ining xa i-ha aka la igacha haqiqiy dunyo
a igini ak o lash uchun mo'ljallangan. Ushbu simulya o la dan oydalanib, adqiqo chila oq
azali a oq azasiz cho ahala da ha aka lanish ha aka ini, shuningdek, ish i ok e gan AVla soni
bu xa i-ha aka la ga qanday a'si qilishini solish i ishga mu a aq bo'lishdi.
Simulya siyala bizga bi nech a na sala ni ay ib be adi. Bi inchidan, AV oq aza
ma judligidan qa 'i naza , anspo oqimini yaxshilaydi. Ikkinchidan, aga AV ma jud bo'lsa, oq
aza anspo oqimini yanada yaxshilaydi. Bu yonilg'i sa ini ham kamay i adi, chunki o'x ash a
ke ish ha aka i kam oq. Uchinchidan, AVla dan ashkil opgan oq azali cho ahadagi i bandlik
ulushi qanchalik yuqo i bo'lsa, anspo cho ahadan ez oq o' adi a yoqilg'i sa i shunchalik
yaxshi bo'ladi. Oq azali cho ahadagi a ikning a igi 10-30% AVla dan ashkil opganida,
simulya siyala anspo oqimida nisba an kichik yaxshilanishla bo ligini aniqladi. Ammo oq
azala kesishmala ida AVla ning ulushi oshgani sayin, oyda ham oshdi. Ya'ni, oq azali
cho ahadagi anspo osi ala ining a igi 10 oizi a onom bo'lsa ham, siz hali ham kam oq
kechikishla ni ko' asiz. Masalan, 10% a onom a onom bo'lsa, kechikishla 3% ga kamayganini
ko' asiz. 30% a onom bo'lsa, kechikishla 10,7% ga kamayadi.
Tadqiqo chila AVla e aga yangi aqsimlangan hisoblash usulini qo‘llashga ayyo
emasligini a hukuma la yaqin kelajakda ha bi cho ahada mu laqo yangi s e o o la ni
o‘ na moqchi emasligini an olishadi. Bi oq, oq aza kon sep siyasining u li elemen la i ma jud,
ula aqa cho ahala da a ma jud AV-la da kichik o'zga ishla bilan qabul qilinishi mumkin. Biz
ushbu yondashu ni muayyan joyla da sinab ko' ish imkoniya la i ma jud deb o'ylaymiz.
Masalan, po la ijo iy anspo osi ala i a igining yuqo i hajmini ko' adi, ula uchun
anspo oqimi ayniqsa muhimdi . Tijo a anspo osi ala i a onom anspo osi ala ini qabul
qilishning yuqo i su 'a la iga ega ko' inadi, shuning uchun po a igiga a ijo a anspo iga
oyda kel i ishi mumkin bo'lgan ushbu sha oi da pilo loyihani amalga oshi ish imkoniya i bo'lishi
mumkin. Ushbu adqiqo a omobil da ajasini aqdim e adi signaliza siya qilingan cho ahala
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
94
o qali ulangan a oma lash i ilgan anspo osi ala i (CAV) a ulangan inson boshqa iladigan
anspo osi ala i (CHV) a alash ha aka oqimini boshqa ish uchun aqsimlangan
mu o iqlash i ish s a egiyasi. Biz CAV-la dan yangi jo iy qilingan “oq aza”da mobil anspo
boshqa u chisi si a ida oydalanamiz, bu aq da CAVS CHVla gu uhiga ahba lik qilish
huquqini kelishib oladi, CHVla esa ula ning be osi a oldingi a omobilini kuza ishi ke ak. Oq
aza pas CAV ki ish ezligida aollash i ilmaydi, bu e da anspo osi ala i yashil signalla ni
ku ishla i ke ak. Biz ushbu muammoni aqsimlangan a alash bu un sonli chiziqli bo'lmagan das u
si a ida shakllan i dik a ba cha anspo osi ala i o' asida ula ning aek o iyala i a signal aq
pa ame la i bo'yicha kelishu ni shakllan i ish me odologiyasini ishlab chiqdik. T aek o iyala
bo'yicha kelishu i e a i ja ayon o qali e ishiladi, bunda boshqa anspo osi ala ining umumiy
aek o iyasidan qochish ke ak.
Signal aq pa ame la i bo'yicha shakllanadi o oz be ish ja ayoni o qali, bu ye da eng ko'p
o oz be ilgan mumkin bo'lgan signal aq i pa ame la i anlanadi. Raqamli aj ibala shuni
ko' sa adiki, akli e ilayo gan me odologiya u li CAV bozo ulushla i os ida signaliza siya
qilingan cho ahala da a omobil ha aka ini sama ali boshqa ishi mumkin. Ki i ilgan oq aza
es la imizdagi u li CAV bozo ulushla i os ida koope a i aek o iya a signalni
op imallash i ish bilan solish i ganda umumiy kechikishni 3,2% dan 94,06% gacha kamay i adi.
Bundan ashqa i, bizning aqamli na ijala imiz shuni ko' sa adiki, a siya e ilgan exnika umumiy
kechikishla ni 40,2% dan 98,9% gacha qisqa i adi, bu esa yo'l ha aka i signalini
op imallash i ishning zamona iy das u iy a'mino idan olingan o'liq ishga ushi ilgan signal
nazo a i bilan solish i ganda.
REFERENCES
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining Qa o i ”A omobil yo‘lla ida inson xa sizligini
ishonchli a’minlash a o‘lim hola la ini keskin kamay i ish cho a- adbi la i
o‘g‘ isida”.04.04.2022
2. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining “Yoʻl ha aka i xa sizligi oʻgʻ isida”gi
172-sonli qa o i.2022-yilning 12-ap elida
3. S e o o la ni “aqlli” boshqa u ga o` kazish. Bo` ono Sh.E., Djabbo o O.Sh.Ehmi zaye
Sh.Sh., G`aniye A.G`. № DGU 53247. Talabnoma aqami DT 202506662. (2025)
4. www.unice .uz
