THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
95
ARXIV HUJJATLARI TURLARI VA ULARNING
RAQAMLASHTIRISH JARAYONI
Daule o Adilbek Yusupbaye ich
Al aganus Uni e si y
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712803
Anno a siya. Mazku ishda a xi hujja la ining u la i hamda ula ni aqamlash i ish
ja ayonining asosiy bosqichla i yo i ilgan. Raqamli exnologiyala ni jo iy e ish na ijasida
hujja la ni elek on shaklga o‘ kazish, ula ni izimli saqlash a izlash imkoniya la i sezila li
da ajada kengaymoqda. Tadqiqo da hujja la ni anlash, skane lash, op ik belgila ni anish
yo damida ma nga aylan i ish, me ama’lumo la bilan a si lash a elek on bazala da saqlash
ja ayonla i ahlil qilinadi. Shuningdek, aqamlash i ish ja ayonining hujja la ni saqlash si a i,
ula dan oydalanish qulayligi a a xi boshqa u ini akomillash i ishdagi o‘ ni ko‘ sa ib o‘ iladi.
Raqamlash i ish a xi ma e ialla ining xa sizligini a’minlaydi, ula ni izlash a ahlil qilish
imkonini kengay i adi hamda madaniy a a ixiy me osni uzoq mudda saqlashga xizma qiladi.
Kali so‘zla : a xi hujja la i, aqamlash i ish, elek on a xi , me ama’lumo , op ik
belgila ni anish, axbo o izimi.
Аннотация. В данной работе рассмотрены виды архивных документов, а также
основные этапы процесса их оцифровки. Внедрение цифровых технологий значительно
расширяет возможности перевода документов в электронную форму, их системного
хранения и поиска. В исследовании анализируются процессы отбора документов,
сканирования, преобразования изображений в текст с помощью оптического
распознавания символов, описания с использованием метаданных и хранения в электронных
базах данных. Кроме того, показана роль процесса оцифровки в повышении качества
сохранности документов, удобства их использования и совершенствования архивного
управления. Оцифровка обеспечивает безопасность архивных материалов, расширяет
возможности их поиска и анализа, а также способствует долгосрочному сохранению
культурного и исторического наследия.
Ключевые слова: архивные документы, оцифровка, электронный архив,
метаданные, оптическое распознавание символов, информационная система.
Ki ish
Raqamli exnologiyala i ojlanishi na ijasida hujja shunoslik a a xi shunoslik sohala i
bu unlay yangi bosqichga ko‘ a ildi. Hozi gi da da dunyo miqyosida hujja la ni saqlash,
izimlash i ish a ula dan oydalanish ja ayonla i obo a elek on shaklga o‘ moqda. An’ana iy
qog‘oz a xi la as a-sekin aqamli a xi izimla i bilan almashinib, ma’lumo la ni yanada
ishonchli, qulay a uzoq mudda li saqlash imkonini be moqda. Bu ja ayonning asosiy maqsadi −
a ixiy, huquqiy, ma’mu iy a ilmiy qiyma ga ega bo‘lgan hujja la ni aqamli muhi da saqlash,
ula ni yo‘qolish yoki buzilishdan himoya qilish, oydalanu chila uchun esa ula ga ezko ki ish
a ishla ish imkoniya ini ya a ishdan ibo a di . Raqamlash i ish ja ayoni hujja la ning axbo o
qiyma ini saqlab qolish, ula ni ahlil qilish a izlashni soddalash i ish o qali a xi ishini sama ali
boshqa ish imkonini be adi.
A xi hujja la ini aqamli shaklga o‘ kazish izimi na aqa saqlash si a ini oshi adi, balki
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
96
oydalanu chila uchun qulay qidi u a ahlil muhi ini ya a adi. Bunday izimla zamona iy
das u iy osi ala , me ama’lumo la bazala i a elek on saqlash o ma la i yo damida ashkil
e ilib, hujja la ni ez opish a ahlil qilish ja ayonini sezila li da ajada yengillash i adi.
Shuningdek, aqamlash i ish ishla i da la boshqa u i, ilmiy adqiqo la , a’lim ja ayoni a
madaniy me osni as ab-a aylashda muhim ahamiya kasb e adi. Bu ja ayon na ijasida
ya a ilayo gan elek on a xi la mamlaka ning a ixiy xo i asini saqlash, milliy madaniy
boylikla ni kelajak a lodla ga ye kazish hamda xalqa o axbo o almashu ini i ojlan i ishda
muhim o‘ in u adi.
Adabiyo la ahlili
Raqamli ans o ma siya ja ayoni a xi ishining zamona iy yo‘nalishla idan bi i bo‘lib, u
hujja la bilan ishlash sama ado ligini oshi ish, ma’lumo la ning ishonchliligini a’minlash a
ula ni keng ommaga qulay a zda aqdim e ishga xizma qiladi. Hozi gi kunda a xi ma e ialla ini
aqamli shaklga o‘ kazish na aqa exnik ja ayon, balki ilmiy a ashkiliy yondashu ni ham o‘z
ichiga oladi.
Raqamlash i ish a xi hujja la i bilan ishlashda na aqa saqlash qulayligini, balki ula ga
ezko ki ish, ula ni baholash a ilmiy adqiqo la da oydalanish imkoniya la ini ham kengay i adi.
Shu sababli, zamona iy a xi izimla i uchun aqamlash i ish ja ayoni us u o yo‘nalishla dan bi i
hisoblanadi[1]. Ta ixiy hujja la ni qay a ishlash oda da bi nech a ke ma-ke bosqichla da amalga
oshi iladi. Tas i olishdan so‘ng, hujja as i i oldindan qay a ishlanadi a qo‘lyozma ma nni
anish yoki op ik belgila ni anish ja ayoni baja iladi. Ushbu bosqich na ijasida hujja ma nining
aqamli ansk ipsiyasi ya a iladi[2].
Raqamli hujja la ni saqlash zamona iy ashkilo la uchun s a egik ahamiya kasb e adi. U na aqa
exnologik in a uzilmani, balki huquqiy me’yo la ni, ashkilo madaniya ini a axbo o
xa sizligini uyg‘unlash i ishni alab qiladi[3]. Raqamli a xi la da ma jud ka alogla ko‘pincha
seman ik yo liqla ga ayanadi, bi oq bu yondashu oydalanu chila ning izlash imkoniya la ini
cheklaydi, chunki ula oldindan belgilangan ka ego iyala doi asida ik lashga majbu bo‘ladi[4].
Raqamli aylla o‘ziga xos xususiya la ga ega: ula oson nusxalanadi, lekin bi xil da ajada oson
yo‘qoladi. Saqlash joyla i ko‘p bo‘lishi mumkin, ammo exnologik o‘zga ishla yoki inson xa ola i
u ayli ma’lumo la ga ki ish imkoni yo‘qoladi[5].
Shunday qilib, a xi hujja la ini aqamlash i ish ja ayoni exnik, ashkiliy a in ellek ual
yondashu la ni bi lash i gan kompleks izim si a ida qa aladi. U na aqa a ixiy a ma’mu iy
hujja la ni himoya qilishga, balki ula ni global axbo o makoniga ki i ish, ilmiy izlanishla ni
yengillash i ish a madaniy me osni uzoq mudda li saqlashga xizma qiladi. Shu jiha dan,
aqamlash i ish hozi gi da a xi shunosligining asosiy s a egik yo‘nalishla idan bi i si a ida
e’ i o e iladi.
A xi hujja la ining mohiya i a u la i
A xi hujja la i jamiya ning ij imoiy, siyosiy, iq isodiy a madaniy hayo ini aks e i u chi
eng muhim axbo o manbala idan bi idi . Ula ashkilo , muassasa yoki shaxs aoliya i da omida
ya a ilgan hamda a ixiy a huquqiy ahamiya kasb e u chi ma’lumo la ni o‘zida
mujassamlash i adi. A xi hujja la ining asosiy azi asi − o‘ gan da oqeala ini ishonchli a zda
hujja lash i ish, ula ni keyingi a lodla uchun saqlab qolish a ilmiy adqiqo la da oydalanish
imkonini ya a ishdi .
Zamona iy axbo o muhi ida a xi hujja la ini o‘g‘ i aniqlash, ula ni u la ga aj a ish a
mazmuniga ko‘ a a si lash a xi ishini sama ali ashkil e ishning muhim sha idi . Chunki ha bi
hujja u i o‘zining axbo o qiyma i, ashqi shakli, ya a ilish usuli a saqlanish mudda i bilan
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
97
a qlanadi. Shu bois, ula ni izimli a zda asni lash a xi ondla ining yaxli ligini saqlash, hujja la
o‘ asidagi man iqiy bog‘liqlikni aniqlash hamda aqamlash i ish ja ayonini ejalash i ishda
muhim ol o‘ynaydi.
A xi shunoslik naza iyasida hujja la mazmuniga a ula ning oydalanish maqsadiga ko‘ a bi
necha asosiy gu uhla ga aj a iladi. Quyida a xi hujja la ining u la i, ula ning a si i hamda
amaliy misolla i kel i iladi.
1-jad al. A xi hujja la i u la i a ula ning a si i
№
Hujja u i
Ta si
Misolla
1
Huquqiy-no ma i
hujja la
Rasmiy boshqa u qa o la i,
buy uqla , a moyishla
Buy uqla , qa o la ,
yig‘ilish bayonnomala i
2
Ilmiy- exnik hujja la
Ilmiy na ijala , loyihala , ahliliy
hisobo la
Hisobo la , adqiqo
na ijala i
3
Shaxsiy hujja la
Shaxsiy yozishmala , a jimai
hol, kundalikla
Xa la , a jimai hol,
a obiog a iya
4
Tas i iy hujja la
Tas i , chizma, o o yoki ideo
ma e ialla
Fo osu a , diag amma,
xa i a
5
O ozli hujja la
Eshi iladigan yozu la , nu qla
Audioyozu , in e yu,
a xi adio aylla i
6
Ka og a ik hujja la
Geog a ik yoki exnik
ma’lumo la ni as i lo chi
hujja la .
Xa i ala , geodezik
chizmala , GIS aylla
7
S a is ik hujja la
Sonli ma’lumo la ni aks
e i u chi hisobo la a ahliliy
jad alla .
Da la s a is ika
hisobo la i, demog a ik
jad al, so siologik
so‘ o la na ijala i.
Yuqo idagi 1-jad alda a xi hujja la ining u la i, ula ning a si i a misolla i kel i ilgan
bo‘lib, bu asni hujja la ni mazmuni a shakliga ko‘ a a qlash imkonini be adi. Ushbu hujja la ni
elek on shaklga o‘ kazish a ula ni izimli qay a ishlash ja ayoni esa 1- asmda bosqichma-bosqich
i odalangan. Raqamlash i ish a xi hujja la ini zamona iy axbo o muhi iga in eg a siya qilish
imkonini be adi. U hujja la ni izimli saqlash, izlash a ahlil qilish ja ayonla ini soddalash i adi.
A xi hujja la ining elek on bazasini ya a ish ula ning xa sizligi, uzoq mudda li saqlanishi a
oydalanu chila uchun qulay oydalanishni a’minlaydi[6].
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
98
1- asm. A xi hujja la ini aqamlash i ish ja ayonining bosqichla i
Raqamlash i ish ja ayoni a xi ishini zamona iy bosqichga olib chiqib, hujja la bilan
ishlash si a ini ubdan yaxshilaydi. Ushbu ke ma-ke likda ha bi bosqich o‘za o uz iy bog‘liq
bo‘lib, hujja la ning bu ligini saqlash, ula ni aniq a si lash a oydalanu chi uchun qulay shaklda
aqdim e ish imkonini be adi. Tayyo lo a skane lash bosqichla i hujja la ni aqamli muhi ga
o‘ kazish uchun zamin ya a adi, op ik belgila ni anish ja ayoni esa ula ni mashina o‘qiydigan
ma nga aylan i adi. Keyingi bosqichla da me ama’lumo la ni shakllan i ish a indeksa siya
ma’lumo la ning izimli a ibda saqlanishi hamda ezko qidi u imkoniya ini a’minlaydi.
Raqamlash i ish, shuningdek, a xi hujja la ining jismoniy nusxala iga bo‘lgan eh iyojni
kamay i adi, bu esa ula ning saqlanish mudda ini uzay i adi a abiiy yemi ilish xa ini
kamay i adi. Elek on shaklga o‘ kazilgan ma e ialla dan is algan joyda a aq da oydalanish
imkoniya i oydalanu chila ga qulaylik ya a adi. Raqamli o ma dagi hujja la ezko izlash a
ahlil qilish imkoniya la i bilan bi qa o da, me ama’lumo la izimi o qali mazmuni, mualli i a
ya a ilgan sanasi bo‘yicha o‘liq a si lanadi. Yakuniy bosqichda aqamli hujja la zaxi a
se e la da yoki bulu li izimla da saqlanib, ula ning xa sizligi a uzoq mudda li oydalanish
ka ola lanadi.
Xulosa
Raqamlash i ish ja ayoni a xi ma e ialla ini saqlash, ula ni qay a ishlash a ula dan
sama ali oydalanishni a’minlo chi ishonchli mexanizm si a ida qa aladi. Bu ja ayon
hujja la ning aqa aqamli nusxala ini ya a ish bilan cheklanmay, balki ula ni izimli a zda
a si lash, a iblash a uzoq mudda li saqlash uchun zamona iy yondashu ni jo iy e adi.
Raqamlash i ish a xi shunoslik sohasida axbo o exnologiyala ining keng a biq e ilishiga,
hujja la ning bu unligi a xa sizligini a’minlashga, shuningdek, oydalanu chila ga qulay,
ezko a ishonchli axbo o muhi i ya a ishga xizma qiladi. Shu bois, u na aqa exnologik
ja ayon, balki a xi boshqa u ining s a egik yo‘nalishiga aylangan bo‘lib, zamona iy aqamli
boshqa u madaniya ining shakllanishida muhim omil hisoblanadi.
THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF
INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”,
NOVEMBER 20, 2025
99
Foydalanilgan adabiyo la
1. Opgenha en, L. (2022). A chi es in ac ion. The impac o digi al echnology on
a chaeological eco ding s a egies and ensuing open esea ch a chi es. Digi al Applica ions
in A chaeology and Cul u al He i age, 27, e00231.
2. Philips, J. P., & Tab izi, N. (2020). His o ical documen p ocessing: his o ical documen
p ocessing: a su ey o echniques, ools, and ends. a Xi p ep in a Xi :2002.06300.
3. San illán-Lima, J. C., Díaz, J. F., Picci illi, D., Guambo-Vallejo, D. C., Duque-Vaca, M., &
Molina-G anja, F. T. (2025, Oc obe ). P ese a ion o Digi al Documen s: S a egic Models
and In e na ional S anda ds o Ins i u ional Managemen . In P oceedings o he In e na ional
Con e ence on Communica ion and Applied Technologies 2025 (ICOMTA 2025) (p. 377).
Sp inge Na u e.
4. Masson, E., & Olesen, C. G. (2021). Digi al Access as A chi al Recons i u ion: Algo i hmic
Sampling, Visualiza ion, and he P oduc ion o Meaning in La ge Mo ing Image
Reposi o ies. Signa a. Annales des sémio iques/Annals o Semio ics, (12).
5. Rou hie Pe y, S. (2014). Digi iza ion and digi al p ese a ion: A e iew o he li e a u e.
iSchools Resea ch Jou nal, 4(1), 1–10. Re ie ed om
h ps://schola wo ks.sjsu.edu/ischools j/ ol4/iss1/10
6. Бродовский, А. И., Зайцева, Е. М., Заславский, Ю. И., & Маршак, Б. И. (2018).
Формирование информационных ресурсов архивных документов ВАК. Научные и
технические библиотеки, (12), 49-63.
7. No iko a, S. A. (2021). O si o ka a khi nykh dokumen o [Digi iza ion o a chi al
documen s]. Scien i ic and Technical Lib a ies, (12), 53–63.
h ps://www.elib a y. u/i em.asp?id=47265035
