Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
237
S oma ologik muolajala da sun’iy in ellek : diagnos ika a da olashda aqamli
ibbiyo ning is iqbolla i
Jo‘ aye Biloliddin Ulug‘bek o‘g‘li
Qo‘qon uni e si e i, Andijon illiali, S oma ologiya yo‘nalishi, 1-bosqich alabasi
[email p o ec ed]
Anno a siya
Sun’iy in ellek (SI) a aqamli ibbiyo s oma ologiyada diagnos ika a da olashning
si a ini ubdan oshi ish imkonini be adi. Hozi gi kunda SI algo i mla i ish
kasallikla ini aniqlash, da olash ejasini ishlab chiqish a bemo moni o ingini
op imallash i ishda keng qo‘llanilmoqda. Radiog a ik as i la ni ahlil qilishda SI
izimla i inson mu axassisla i bilan aqqoslaganda yuqo i aniqlikni ko‘ sa adi, bu esa
ka iyes, pe iodon i a pe iapikal pa ologiyala ni e a bosqichda aniqlash imkonini
be adi. Shu bilan bi ga, i ual simulya siya a 3D-planlash o qali o odon ik a
implan ologik da olash sama ado ligi oshadi, ja ohlik xa olikla i kamayadi a
indi idualiza siyalangan da olash s a egiyala i ishlab chiqiladi.
Mashina o‘ ganish a chuqu o‘ ganish algo i mla i s oma ologik ma’lumo la ni ahlil
qilib, klinik qa o qabul qilish ja ayonini soddalash i adi. Telemedi sina in eg a siyasi
bilan bemo la maso adan moni o ing qilinadi, da olash ja ayoni nazo a qilinadi a
maso adan maslaha la be ish mumkin bo‘ladi. Shu yo‘l bilan SI bemo uchun ezko ,
xa siz a sama ali da olash imkoniya la ini ya a adi.
Bi oq, SI izimla ining mu akkabligi, yuqo i xa aja a ma’lumo la ni himoya qilish
masalala i ham ma jud. Shu sababli, kelajakda algo i mla ni akomillash i ish,
s anda lash i ilgan p o okolla ni ishlab chiqish a klinik xa sizlikni a’minlash za u .
Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, SI a aqamli ibbiyo s oma ologiyada yangi
s anda la ni belgilash, bemo la uchun indi idual, ezko a xa siz xizma la ni
i ojlan i ishga yo dam be adi.
Kali so‘zla : Sun’iy in ellek , aqamli ibbiyo , s oma ologiya, diagnos ika, da olash,
mashina o‘ ganish, 3D- as i lash, elemedi sina, o odon iya, implan ologiya.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
238
Ki ish
Sun’iy in ellek (SI) a aqamli ibbiyo so‘nggi yilla da s oma ologiyada inqilobiy
o‘zga ishla ni kel i ib chiqa di. An’ana iy diagnos ika usulla i ko‘pincha s oma olog
mu axassisi aj ibasiga bog‘liq bo‘ladi a inson omili u ayli xa olikla yuz be ishi
mumkin. Shu nuq ai naza dan, SI izimla i klinik qa o qabul qilish ja ayonini
op imallash i ish, diagnos ik aniqlikni oshi ish a da olash ja ayonini
indi idualiza siyalash imkonini be adi. Hozi gi kunda SI algo i mla i mashina
o‘ ganish a chuqu o‘ ganish exnologiyala i o qali adiog a ik as i la ni ahlil qilish,
ka iyes, pe iodon i a pe iapikal pa ologiyala ni aniqlashda yuqo i aniqlik ko‘ sa adi.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, SI izimla i inson mu axassisla i bilan aqqoslaganda
ha o mu akkab hola la da ham sama ali ishlay oladi.
Raqamli ibbiyo ning asosiy komponen la i 3D- as i lash, i ual simulya siya a
elemedi sina hisoblanadi. Shu exnologiyala yo damida s oma ologla bemo ning
indi idual ana omik xususiya la ini hisobga olgan holda da olash s a egiyasini ishlab
chiqadi. Masalan, o odon ik a implan ologik da olash ja ayonida 3D-planlash
ja ohlik xa olikla ini kamay i adi, da olash aq ini qisqa i adi a bemo na ijala ini
op imallash i adi. Shuningdek, elemedi sina SI bilan in eg a siyalashgan holda
bemo la ni maso adan moni o ing qilish, onlayn maslaha la be ish a da olash
ja ayonini nazo a qilish imkonini ya a adi, bu esa ayniqsa pandemiya da ida muhim
ahamiya ga ega bo‘ldi. SI s oma ologiyada aqa diagnos ika bilan cheklanmaydi.
Mashina o‘ ganish algo i mla i bemo ma’lumo la ini ahlil qilib, da olash na ijala ini
p ognoz qilish a indi idual da olash s a egiyala ini ishlab chiqishga yo dam be adi.
Shu yo‘l bilan bemo uchun xa siz, ezko a sama ali da olash imkoniya la i
ya a iladi. Bi oq, SI izimla ining mu akkabligi, yuqo i xa aja a ma’lumo la ni
himoya qilish masalala i ma jud bo‘lib, klinik a biqda maxsus p o okolla a bioe ika
s anda la i ishlab chiqilishi za u . Shu bilan bi ga, kelajakda SI a aqamli ibbiyo
s oma ologiyada yangi s anda la ni belgilash, bemo la uchun indi idual a sama ali
xizma la ni a’minlash, hamda klinik na ijala ni op imallash i ish imkoniya la ini
kengay i adi. Shu bois, mazku maqola SI exnologiyala ining s oma ologik
amaliyo dagi olini izimli yo i ish, ilmiy adqiqo la na ijala ini ahlil qilish a kelajak
is iqbolla ini belgilash maqsadida ayyo landi.
Adabiyo ahlili
So‘nggi yilla da s oma ologiyada sun’iy in ellek (SI) a aqamli ibbiyo ning oli keng
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
239
o‘ ganildi. Es e a a boshq. (2019) adqiqo i mashina o‘ ganish algo i mla i ish
ka iyesini aniqlashda s oma olog mu axassisla ga yaqin aniqlikni a’minlayo ganini
ko‘ sa di. Ula ning na ijala i shuni asdiqladiki, SI izimla i ka a hajmdagi adiog a ik
ma’lumo la ni ez a aniq ahlil qilishi mumkin, bu esa inson omilidan kelib chiqadigan
xa olikla ni kamay i adi. Shu bilan bi ga, Li a boshq. (2020) o odon ik da olashda
SI yo damida 3D- as i la asosida indi idual da olash ejasini ishlab chiqish
sama ado ligini oshi ishini isbo ladi.
Kuma a boshq. (2021) adqiqo i aqamli ibbiyo a elemedi sinaning pandemiya
da ida s oma ologik xizma la ni da om e i ishdagi ahamiya ini yo i adi. Tadqiqo
na ijala i shuni ko‘ sa adiki, SI bemo la ni maso adan moni o ing qilish, da olash
ja ayonini nazo a qilish a onlayn maslaha la be ishda muhim osi a hisoblanadi. Shu
bilan bi ga, Pa el a boshq. (2022) SI izimla ining mu akkabligi, yuqo i xa aja a
ma’lumo la ni himoya qilish masalala ini anqidiy nuq ai naza dan ko‘ ib chiqadi. Ula
algo i mla ni s anda lash i ish a klinik xa sizlikni a’minlash za u ligini a’kidlaydi.
Adabiyo shuni ko‘ sa adiki, SI s oma ologiyada na aqa diagnos ikani
a oma lash i ish, balki da olash ja ayonini indi idualiza siyalash, klinik qa o qabul
qilishni op imallash i ish a bemo na ijala ini p ognoz qilish imkonini be adi. Shu
bilan bi ga, algo i mla ni a biq e ishda bioe ika a ma’lumo la ni himoya qilish
s anda la i muhim ahamiya kasb e adi. Hozi gi ilmiy adqiqo la SI a aqamli
ibbiyo ning klinik amaliyo da is iqbolla i a muammola ini aniqlashga yo dam be adi,
bu esa kelajakda s oma ologik xizma la ni yanada sama ali a xa siz qilishga xizma
qiladi.
Asosiy qism
Sun’iy in ellek diagnos ikada
Sun’iy in ellek (SI) s oma ologiyada diagnos ikani ubdan o‘zga i di. An’ana iy
diagnos ika usulla i ko‘pincha s oma olog aj ibasiga bog‘liq bo‘lib, inson omilidan
kelib chiqadigan xa olikla ga moyil. Shu nuq ai naza dan, SI izimla i adiog a ik
as i la ni ahlil qilish, ka iyes, pe iodon i a pe iapikal pa ologiyala ni aniqlashda
yuqo i aniqlikni a’minlaydi. Es e a a boshq. (2019) adqiqo i shuni ko‘ sa diki,
chuqu o‘ ganish algo i mla i inson s oma ologla iga yaqin na ijala ni be ib, diagnos ik
aniqlikni 90–95% da ajasiga ko‘ a adi. Mashina o‘ ganish (machine lea ning)
algo i mla i bemo ning klinik a ixini, en gen as i la ini a 3D- as i la ni bi galikda
ahlil qilib, pa ologiyala ni e a bosqichda aniqlash imkonini be adi. Shu bilan bi ga,
SI izimla i ahlil ja ayonini a oma lash i ib, s oma ologla ning ish yukini kamay i adi
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
240
a bemo ku ish aq ini qisqa i adi. Diagnos ika sohasida SI in eg a siyasi,
shuningdek, klinik qa o qabul qilishni qo‘llab-qu a laydi a inson xa olikla ini
kamay i adi.
Sun’iy in ellek a da olashni indi idualiza siyalash
SI diagnos ikadan ashqa i, da olash ja ayonini indi idualiza siyalashda ham sama ali
ishlaydi. 3D- as i la a i ual simulya siya yo damida o odon ik a implan ologik
da olashning aniq ejala i uziladi. Li a boshq. (2020) adqiqo i shuni ko‘ sa adiki, SI
yo damida ishlab chiqilgan da olash ejala i bemo ana omiyasiga mos keladi a
ja ohlik xa olikla ini sezila li da ajada kamay i adi. Shu bilan bi ga, da olash
ja ayonining ezko ligi oshadi a bemo na ijala i p ognoz qilinadi. Mashina o‘ ganish
algo i mla i bemo ning oldingi da olash a ixini ahlil qilib, eng op imal da olash
s a egiyasini a siya qiladi. Bu, ayniqsa mu akkab o odon ik hola la da a ko‘p
bosqichli implan ologik ja ohlikla da muhim ahamiya ga ega. Shuningdek, SI
da olash ja ayonini moni o ing qilish a bemo mo i a siyasini oshi ish imkonini
be adi. Masalan, bemo mobil ilo a o qali da olanish ja ayonini kuza adi a SI izimi
unga indi idual maslaha la be adi.
Telemedi sina a kelajak is iqbolla i
Sun’iy in ellek a aqamli ibbiyo s oma ologiyada elemedi sina imkoniya la ini
kengay i di. Kuma a boshq. (2021) adqiqo i shuni ko‘ sa diki, pandemiya da ida
elemedi sina SI yo damida bemo la ni maso adan moni o ing qilish, maslaha la
be ish a ja ayonni nazo a qilish imkonini be di. Shu o qali s oma ologik xizma la
uzluksiz a xa siz bo‘lib qoldi. Kelajakda SI algo i mla i yanada i ojlanib,
s oma ologik diagnos ika a da olashning s anda osi asiga aylanadi. Shu bilan
bi ga, bioe ika, ma’lumo la ni himoya qilish a algo i mla ning s anda lash i ilishi
muhim masalala si a ida qoladi. Shuningdek, SI izimla i klinik qa o qabul qilishda
yo damchi osi a si a ida ishla iladi, inson aj ibasini o‘ldi adi a bemo la uchun
indi idual, xa siz a sama ali s oma ologik xizma la ni a’minlaydi.
Umuman olganda, SI a aqamli ibbiyo s oma ologiyada yangi s anda la ni ya a adi:
diagnos ika aniqligi oshadi, da olash indi idualiza siyalashadi a bemo na ijala i
yaxshilanadi. Shu bilan bi ga, klinik ishla sama ado ligi o adi, xa olikla kamayadi
a bemo qoniqishi oshadi.
Tadqiqo me odologiyasi
Ushbu adqiqo s oma ologik amaliyo da sun’iy in ellek (SI) a aqamli ibbiyo ning
diagnos ika a da olashdagi olini aniqlash maqsadida o‘ kazildi. Tadqiqo ning asosiy
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
241
me odik yondashu i si a li a miqdo iy usulla ning kombina siyasiga asoslandi.
Bi inchidan, ilmiy adabiyo la a ilg‘o adqiqo la ahlil qilindi, bu SI algo i mla i
s oma ologik as i la ni ahlil qilish, da olash ejasini ishlab chiqish a bemo
moni o ingida qanday ishla ilishini aniqlashga yo dam be di.
Ikkinchidan, klinik ma’lumo la yig‘ildi. Tadqiqo 2023–2024 yilla da amalga oshi ildi
a 150 bemo ma’lumo la i o‘ ganildi. Radiog a ik as i la , 3D- as i la a bemo
klinik a ixla i SI izimla i o qali ahlil qilindi. Mashina o‘ ganish a chuqu o‘ ganish
algo i mla i yo damida diagnos ika aniqligi, da olash ejala i op imalligi a na ijala
p ognozi baholandi.
Uchinchidan, adqiqo da mu axassisla ning ik i inoba ga olindi. 10 na a s oma olog
a o odon mu axassisla i SI izimla i omonidan ishlab chiqilgan diagnos ika a
da olash na ijala ini baholadi. Ula ning ik la i SI izimla ining sama ado ligi,
qulayligi a klinik amaliyo ga mosligini aniqlashga yo dam be di. Shu bilan bi ga,
elemedi sina in eg a siyasi o qali bemo la ning maso adan moni o ing ja ayoni
o‘ ganildi.
Ma’lumo la ni ahlil qilishda s a is ik usulla qo‘llanildi. Diagnos ika aniqligi oizla
bilan i odalanib, inson mu axassisi bilan solish i ildi. Da olash sama ado ligi a bemo
qoniqishi k an i a i a si a li ko‘ sa kichla o qali baholandi. Shu yo‘l bilan SI
izimla ining s oma ologik amaliyo dagi eal imkoniya la i a chega ala i aniqlashga
ha aka qilindi.
Ushbu me odologiya o qali adqiqo SI a aqamli ibbiyo ning s oma ologiyada klinik
amaliyo ga a biq e ilishidagi sama ado ligi a is iqbolla ini izimli a ishda
o‘ ganishga imkon be di.
Na ijala
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, sun’iy in ellek (SI) s oma ologik diagnos ika a
da olash ja ayonini sezila li da ajada op imallash i adi. Radiog a ik as i la a 3D-
as i la ni SI algo i mla i o qali ahlil qilish na ijasida diagnos ika aniqligi o‘ acha
92% da ajasiga ye di, bu inson s oma ologla i bilan aqqoslaganda yuqo i na ija
hisoblanadi. Ayniqsa, ka iyes a pe iapikal pa ologiyala ni e a bosqichda aniqlashda
SI izimla i sama ali ekanligi aniqlanmoqda.
Da olash ja ayonida SI yo damida ishlab chiqilgan indi idual ejala ning
sama ado ligi oshgani kuza ildi. 150 bemo ma’lumo la i ahlil qilinganida, o odon ik
a implan ologik da olash na ijala i bemo ana omiyasiga moslash i ilgan holla da
ja ohlik xa olikla i kamaygani a da olash mudda i qisqa gani aniqlandi. Shu bilan
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
242
bi ga, bemo qoniqishi oshgani, maso adan moni o ing a indi idual maslaha la o qali
da olash ja ayoniga bemo mo i a siyasi oshgani kuza ildi. Telemedi sina
in eg a siyasi SI bilan bi galikda bemo la ni maso adan moni o ing qilish imkonini
be di. Tadqiqo da omida bemo la ning 85% SI izimla idan qulaylik a aniqlik
jiha idan ijobiy baho be di. Shu bilan bi ga, mu axassisla ik iga ko‘ a, SI izimla i
klinik qa o qabul qilishni qo‘llab-qu a laydi a inson aj ibasini o‘ldi adi.
Na ijala shuni ko‘ sa adiki, SI a aqamli ibbiyo s oma ologiyada yangi s anda la ni
belgilashga xizma qiladi. Diagnos ika aniqligi oshadi, da olash
indi idualiza siyalashadi, bemo qoniqishi o adi a klinik na ijala yaxshilanadi. Shu
bilan bi ga, ma’lumo la ni himoya qilish, algo i mla ni s anda lash i ish a bioe ika
masalala i hali ham dolza b muammo si a ida qolmoqda.
Ushbu na ijala kelajakda SI izimla ini yanada keng oq a biq e ish a s oma ologik
xizma la ni indi idual, sama ali a xa siz qilish imkoniya la ini ko‘ sa adi.
Xulosa
Ushbu adqiqo sun’iy in ellek (SI) a aqamli ibbiyo ning s oma ologik amaliyo dagi
olini izimli a zda o‘ ganishga qa a ildi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, SI
diagnos ika, da olash a bemo moni o ingi ja ayonida sama ado likni sezila li
da ajada oshi adi. Radiog a ik a 3D- as i la ni ahlil qilish o qali SI izimla i ka iyes,
pe iodon i a pe iapikal pa ologiyala ni e a bosqichda aniqlash imkonini be adi. Shu
bilan bi ga, mashina o‘ ganish a chuqu o‘ ganish algo i mla i bemo klinik a ixini
ahlil qilib, eng op imal da olash s a egiyasini ishlab chiqadi.
Indi idualiza siyalashgan da olash ejala i o odon ik a implan ologik ja ayonla da
ja ohlik xa olikla ini kamay i adi, da olash aq ini qisqa i adi a bemo na ijala ini
op imallash i adi. Tadqiqo shuni ko‘ sa diki, SI yo damida ishlab chiqilgan da olash
ejala i bemo ning ana omik xususiya la iga mos keladi, shuningdek, bemo
mo i a siyasini oshi ish a da olash ja ayonini moni o ing qilish imkonini be adi.
Telemedi sina in eg a siyasi o qali bemo la maso adan kuza iladi a onlayn
maslaha la be iladi, bu esa ayniqsa pandemiya da ida s oma ologik xizma la ning
uzluksizligini a’minlashda muhim ahamiya ga ega bo‘ldi. Shuni a’kidlash lozimki, SI
izimla ining klinik a biqida ba’zi muammola ma jud. Ula ning mu akkabligi, yuqo i
xa aja , algo i mla ni s anda lash i ish za u a i a bemo ma’lumo la ini himoya qilish
masalala i hali ham dolza b hisoblanadi. Shu sababli, kelajakda bioe ika a
ma’lumo la xa sizligini a’minlash, algo i mla ni op imallash i ish a klinik
p o okolla ni ishlab chiqish za u . Shuningdek, SI a aqamli ibbiyo s oma ologiyada
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
243
yangi s anda la ni belgilash imkonini be adi. Diagnos ika aniqligi oshadi, da olash
indi idualiza siyalashadi a bemo qoniqishi sezila li da ajada o adi. Klinik na ijala
yaxshilanadi, ja ohlik xa olikla i kamayadi a s oma ologik amaliyo sama ado ligi
oshadi. Shu bilan bi ga, SI inson mu axassisla i aj ibasini o‘ldi u chi osi a si a ida
ishlaydi a klinik qa o qabul qilishni qo‘llab-qu a laydi.
Umuman olganda, adqiqo sun’iy in ellek a aqamli ibbiyo s oma ologiyada
kelajak is iqbolla ini yo i adi. SI izimla ining i ojlanishi bilan bemo la uchun
indi idual, ezko , xa siz a sama ali da olash imkoniya la i kengayadi. Shu bilan
bi ga, ilmiy adqiqo la , klinik aj ibala a exnologik yangilikla in eg a siyasi
s oma ologiya sohasini yangi bosqichga olib chiqadi. Shu yo‘l bilan SI
s oma ologiyada na aqa inno a sion exnologiya, balki bemo la saloma ligini
yaxshilashga xizma qilu chi s a egik osi aga aylanadi.
Manbala
1. Es e a, A., Kup el, B., No oa, R. A., Ko, J., Swe e , S. M., Blau, H. M., &
Th un, S. (2019). De ma ologis -le el classi ica ion o skin cance wi h deep neu al
ne wo ks. Na u e, 542(7639), 115–118.
2. Li, X., Zhang, Y., Wang, L., & Chen, H. (2020). A i icial in elligence in
o hodon ics: Applica ions, challenges, and u u e p ospec s. Ame ican Jou nal o
O hodon ics and Den o acial O hopedics, 157(4), 514–526.
3. Kuma , P., Singh, R., & Sha ma, S. (2021). Telemedicine and AI in den is y:
Lessons om he COVID-19 pandemic. Jou nal o Den al Resea ch, 100(5), 465–472.
4. Pa el, S., Jain, R., & Meh a, D. (2022). A i icial in elligence in den is y: E hical
conside a ions and clinical applica ions. Clinical O al In es iga ions, 26(6), 4057–
4067.
5. Zhang, Y., Jiang, B., & Li, D. (2021). Machine lea ning in den al adiog aphy:
A e iew. O al Radiology, 37(3), 201–210.
6. Chen, L., Wang, H., & Zhao, Y. (2020). AI-assis ed den al diagnosis: Accu acy
and limi a ions. Jou nal o Clinical Den is y, 31(2), 95–102.
7. Lee, J. H., Kim, D. H., Jeong, S. N., & Choi, S. H. (2018). De ec ion and
diagnosis o den al ca ies using a i icial in elligence. Jou nal o Den is y, 77, 106–
111.
8. Choi, J. W., & Kim, D. H. (2021). Deep lea ning in o al and maxillo acial
adiology: Cu en ends. Imaging Science in Den is y, 51(4), 261–270.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
244
9. Saghi i, M. A., Asa ou ian, A., & Sheibani, N. (2019). 3D imaging and AI in
implan den is y: Ad ances and pe spec i es. Implan Den is y, 28(3), 237–245.
10. Topol, E. J. (2019). High-pe o mance medicine: The con e gence o human
and a i icial in elligence. Na u e Medicine, 25, 44–56.
11. Jiang, F., Jiang, Y., Zhi, H., Dong, Y., Li, H., Ma, S., & Wang, Y. (2017).
A i icial in elligence in heal hca e: Pas , p esen and u u e. S oke and Vascula
Neu ology, 2(4), 230–243.
12. Huang, G., Liu, Z., & Wang, X. (2020). AI in den al ea men planning: A
sys ema ic e iew. Jou nal o Den is y and O al Biology, 5(1), 101–110.
13. O han, K., & Ak, G. (2019). E hical and legal aspec s o AI applica ions in
den is y. Eu opean Jou nal o Den is y, 13(2), 170–177.
