Jou nal o Inno a ion in Volume: 3 Issue: 11 Yea : 2025
Educa ional and Social Resea ch ISSN: 2992-894X | h p://jou nals.p oindex.uz
90
Inson Emb ional Ri ojlanishida Qal is Da la ning Ahamiya i
Tila o Tolib Bax iyo o ich
Buxo o da la ibbiyo ins i u i Gis ologiya, si ologiya a emb iologiya ka ed asi assis en i
E gashe Shahzod Zakhi jono ich
Buxo o da la ibbiyo ins u i i “Pedia i ya ishi”2-ku s alabasi
Cho iye a Se a a Uyg’un qizi
Buxo o da la ibbiyo ins u i i “Pedia i ya ishi”2-ku s alabasi
Anno a siya: Inson emb ional i ojlanishida qal is da la — bu emb ionning ashqi a ichki
omilla ga eng sezu chan bo‘lgan bosqichla idi . Ushbu da la o ganla a izimla ning
shakllanishida muhim ahamiya ga ega bo‘lib, ha qanday buzilish yoki s ess emb ionning
i ojlanishiga salbiy a’si ko‘ sa ishi mumkin. Hozi gi da da, ilm- anning i ojlanishi a
diagnos ika exnologiyala ining yuksalishi na ijasida, qal is da la ni aniqlash a ula ga a’si
e u chi xa omilla ini o‘ ganish inson saloma ligini himoya qilishda muhim ahamiya kasb
e moqda. Shuningdek, ushbu adqiqo la homilado likni ejalash i ish, gene ik a e a ogen
xa la ni kamay i ish hamda ibbiyo amaliyo ida p o ilak ik cho ala ni i ojlan i ish imkonini
be adi.
Kali so’z: Implan a siya, pla sen a siya, pe ina al da la , qal is da , e a ogen xa .
Ki ish
Inson emb ional i ojlanishi mu akkab a nozik biologik ja ayon bo‘lib, hujay ala ning
di e ensiyalashu i, o gan a izimla ning shakllanishi bilan a si lanadi. Ushbu ja ayon da omida
emb ion ashqi a ichki omilla ga eng sezu chan bo‘lgan qal is da la o qali o‘ adi. Jumladan,
implan a siya, pla sen a siya a pe ina al da la emb ionning no mal i ojlanishi a homilaning
sog‘lom shakllanishida muhim ol o‘ynaydi. Hozi gi da da ilm- anning i ojlanishi, ilg‘o
diagnos ika usulla i a gene ik adqiqo la qal is da la ni aniqlash a ula ni xa omilla idan
himoya qilish imkonini kengay i di. Shu sababli, inson emb ional i ojlanishidagi qal is da la ni
o‘ ganish na aqa biologik a ibbiy nuq ai naza dan, balki homilado likni ejalash i ish, e a ogen
xa la ni kamay i ish a p o ilak ik cho ala ni ishlab chiqish uchun ham ka a ahamiya ga ega.
Mazku maqola inson emb ional i ojlanishidagi qal is da la ning biologik mohiya i, ula ni
belgilo chi omilla a hozi gi da da amaliy ibbiyo dagi ahamiya ini ilmiy asosda ahlil qiladi.
Emb iologiyada i ojlanishning eng qal is da la i emb ion i ojlanishining das labki bosqichla i
hisoblanadi, chunki bu da da o ganizmning asosiy uzilishi shakllanadi. Bu da la quyidagila ni
oʻz ichiga oladi: zigo adan o ganla a oʻqimala hosil boʻlish ja ayoni hamda u li hujay ala a
ula ning kompleksla i oʻ asidagi oʻza o aʼsi .
Ri ojlanishning qal is da la i:
Mu ak (emb ion) da i: Bu da ayniqsa qal is hisoblanadi, chunki unda o ganizmning asosiy
qismla i, o ganla i a oʻqimala i shakllanadi.
Mo ogene ik ja ayonla : Bu ja ayonla i siy axbo o la (das labki kod hola ida) asosida amalga
oshadi, bi oq ashqi muhi aʼsi i ham muhim ol oʻynaydi.
Jou nal o Inno a ion in Educa ion and Social Resea ch, Volume: 3 Issue: 11 Yea : 2025, ISSN: 2992-894X
91
Hujay a a oʻqima i ojlanishi: Das labki qal is bosqichla da hujay ala oʻsadi, ix isoslashadi a
oʻza o mu o iklashadi. Bu ja ayonla ning mu a aqiya li kechishi kelajakdagi sogʻlom i ojlanish
uchun juda muhimdi .
Pos emb ion a balogʻa ga ye ish da la i:Mu ak da idan keyingi bosqichla ham muhim, bi oq
emb ion i ojlanishining das labki bosqichla idagi qal islikning oldini olish ushbu da la dagi
mu a aqiya ga aʼsi qiladi.
Usulla
Mazku ilmiy ahlil emb ional i ojlanishning uch asosiy da i — implan a siya, pla sen a siya a
pe ina al bosqichla haqida ma jud ilmiy adabiyo la a klinik adqiqo la asosida umumlash i ilgan
naza iy ma’lumo la ga ayanadi. Ha bi da ning biologik mohiya i, gene ik a e a ogen xa la ga
sezgi ligi o‘ ganilib, mu ak i ojlanishida ushbu omilla ning klinik ahamiya i ahlil qilindi.
Na ijala
1. Implan a siya da i (1–2-ha ala )
Implan a siya zigo aning bachadon shilliq qa a iga ki ib joylashishi bilan boshlanadi. Bu bosqichda
hujay ala ez bo‘linadi a kelajak emb ionning das labki di e ensiallashu ja ayoni boshlanadi.
Gene ik xa la :
➢ X omosoma anomaliyala i implan a siya mu a aqiya sizligiga yoki e a emb ion yo‘qolishiga
sabab bo‘ladi.
➢ Gen mu a siyala i me abolik ja ayonla a hujay a bo‘linishini izdan chiqa ib, i ojlanishning
o‘x ashiga olib keladi.
Te a ogen xa la :
Bu bosqichda “hammasi yoki hech na sa” p insipi amal qiladi: za a li omilla a’si ida emb ion
nobud bo‘ladi yoki umuman za a lanmay i ojlanishda da om e adi.
Za a li omilla :
Alkogol, chekish, si o oksik do ila , i us in eksiyala i, adia siya a yuqo i ha o a .
Na ija:
Aksa iya holla da e a ushish yoki implan a siya mu a aqiya sizligi kuza iladi.
2. Pla sen a siya a o ganogenez da i (3–8-ha ala )
Bu da emb ional i ojlanishning eng sezgi bosqichi bo‘lib, asosiy o ganla , ma kaziy asab izimi,
yu ak a qo‘l-oyoq ku akla i shakllanadi. Shu bilan bi ga, ona a homila o‘ asida moddala
almashinu ini a’minlo chi pla sen a hosil bo‘ladi.
Gene ik xa la :
➢ I siy kasallikla aynan shu da da namoyon bo‘lib, o ganla ning s uk u nuqsonla ini kel i ib
chiqa adi.
➢ Gene ik imp in ing buzilishi pla sen a i ojlanishiga a’si e ib, homila gipoksiyasini yuzaga
kel i adi.
Te a ogen xa la :
O ganogenezning aol da om e ishi sababli e a ogen omilla o gan a izimla ning shakllanishiga
be osi a za a ye kazadi.
Na ijala :
Ne naychasi de ek la i, ug‘ma yu ak nuqsonla i, yuz-jag‘ de o ma siyala i, qo‘l-oyoq
anomaliyala i.
Jou nal o Inno a ion in Educa ion and Social Resea ch, Volume: 3 Issue: 11 Yea : 2025, ISSN: 2992-894X
92
3. Pe ina al da (22-ha adan ug‘ilgandan keyingi 7 kun)
Bu da da homilaning asosiy o ganla i shakllangan bo‘lsa-da, ula ning unksional ye ilishi da om
e adi. Ayniqsa, asab izimi a na as olish izimi sezgi hisoblanadi.
Gene ik xa la :
Me abolik kasallikla , gemoglobinopa iyala , e men ye ishmo chiligi.
Te a ogen xa la :
Bu da da e a ogenla s uk u nuqson emas, balki unksional ye ilish buzilishla iga sabab bo‘ladi.
Muhokama
Tahlilla shuni ko‘ sa adiki, emb ion i ojlanishining ha bi bosqichi o‘ziga xos sezgi likka ega.
Implan a siya da ida asosan x omosoma a gene ik muammola asosiy xa bo‘lsa, o ganogenez
da ida e a ogen a’si qay a ilmas s uk u nuqsonla ga olib keladi. Pe ina al da da esa unksional
ye ilishning buzilishi chaqaloqning hayo ining bi inchi kunla ida klinik muammola ni yuzaga
chiqa adi.
Xulosa
Emb ional i ojlanish da ida uch asosiy qal is bosqich ma jud:
✓ Implan a siya da i — x omosoma anomaliyala i a “hammasi yoki hech na sa” p insipi bilan
xa ak e lanadi.
✓ Pla sen a siya a o ganogenez da i — ug‘ma s uk u nuqsonla ning shakllanishi uchun eng
sezgi bosqichdi .
✓ Pe ina al da — unksional ye ilish da om e adigan bosqich bo‘lib, me abolik a gene ik
kasallikla ning klinik ko‘ inishi kuza iladi.
Qal is da la ni o‘ ganish a ona–homila saloma ligini nazo a qilish kelajak a lod sog‘lom
ug‘ilishiga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Moo e K.L., Pe saud T.V.N., To chia M.G. The De eloping Human: Clinically O ien ed
Emb yology. 11 h ed. – Else ie , 2020.
2. Ra shano A.R., Bozo o M.B. Tibbiy biologiya a gene ika. – Toshken : Fan a exnologiya,
2019.
3. Sadle T.W. Langman’s Medical Emb yology. 14 h ed. – Lippinco Williams & Wilkins, 2019.
4. To‘x aye A., Xasano B. Inson ana omiyasi a iziologiyasi. – Toshken : O‘zbekis on Tibbiyo
Nash iyo i, 2020.
5. Gilbe S.F. De elopmen al Biology. 12 h ed. – Sinaue Associa es, 2020.
6. Mu odo a G., O‘ inboye a M. Emb iologiya asosla i. – Toshken : TMI Nash iyo i, 2021.
7. Ca lson B.M. Human Emb yology and De elopmen al Biology. 6 h ed. – Else ie , 2018.
8. Qosimo a D.X., Yusupo A.S. Tibbiy gene ika. – Toshken : TMA, 2018.
9. La sen W.J. Human Emb yology. 5 h ed. – Chu chill Li ings one, 2017.
10. WHO. Congeni al anomalies: Global Repo and Recommenda ions. – WHO, Gene a, 2021.
11. Nu ma o a M.Y. Te a ologiya a p ena al i ojlanish nuqsonla i. – Toshken : Tibbiyo
akademiyasi nash iyo i, 2022.
12. B en R.L. En i onmen al causes o bi h de ec s. Pedia ics Jou nal, 2019.
Jou nal o Inno a ion in Educa ion and Social Resea ch, Volume: 3 Issue: 11 Yea : 2025, ISSN: 2992-894X
93
13. ACOG. Te a ology and P ena al Exposu e Guidelines. – Ame ican College o Obs e icians and
Gynecologis s, 2022.
14. OECD. Guidelines o he Tes ing o Chemicals: P ena al De elopmen al Toxici y S udy. –
OECD Publishing, 2020.
15. Sadle T.W. Medical Te a ology and P ena al Diagnosis. – Academic P ess, 2018.
