133
EKVIVALENTLIK HÁM ADEKVATLIQ: ZAMANAGÓY AWDARMA
TEORIYASINDAǴI ORNI
A asho a F.D., PhD,
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i
Esemu a o a A.E.,
She ili hám ádebiya ı 2-ku s
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715352
Abs ac . The a icle explo es he concep o “equi alence” as a co e no ion in ansla ion
heo y. Al hough o en used in e changeably wi h “adequacy,” he wo a e no iden ical. The s udy
highligh s how he e m “adequa e ansla ion,” in oduced by I.I. Re zin and V.Y. Rosens ein in he
1960s, was associa ed wi h he idea o comple e ans e o meaning and unc ion. La e iews,
including hose o A.V. Fedo o and L.K. La yshe , emphasized he complexi y o de ining equi alence
and i s ela ion o adequacy. The pape also discusses W. Kolle ’s ypology o equi alence, which
includes deno a i e, conno a i e, ex -no ma i e, p agma ic, and o mal-aes he ic ypes. The
conclusion s esses ha equi alence emains a key ye con es ed ca ego y in ansla ion s udies and
mus be dis inguished om adequacy.
Key wo ds: concep , equi alence. Adequacy, ansla ion heo y, meaning and unc ion,
deno a i e, conno a i e, ex -no ma i e, p agma ic, and o mal-aes he ic ypes.
Tayanısh sózle : Túsinik, ek i alen lik, аdek a lıq, awda ma eo iyası, mazmun hám unkciya,
deno a i , konno aciyalıq, eks allıq-no ma i lik, p agma ikalıq hám o mal-es e ikalıq ú le .
Ki isiw. Awda ma eo iyası — ilshilik, madeniya , sosiologiya hám iloso iya
sıyaqlı bi qansha ilim salala ınıń kesiminde payda bolǵan, ba lıq máselele i boyınsha
kúshli a ısla menen kele uǵın bi a aw bolıp esaplanadı. Bul a ısla dıń o asında
«ek i alen lik» hám «adek a lıq» a amala ı u adı. Bul eki úsinik kóp je de sinonim
sıpa ında qollanıladı, bi aq yka ınan ola eń mánisli emes. Sonıń ushın, bul másele
boyınsha dáliylle hám qa ama-qa sı piki le awda ma eo iyasınıń eń áhmiye li
máselele iniń bi i bolıp abıladı. Maqalamızda ek i alen lik hám adek a lıq
úsinikle iniń eo iyalıq shebe in qa ap shıǵamız, ola ǵa há á epleme ilshi
ilimpazla dıń kóz-qa asla ın úlgi e inde kel i emiz hám bul úsinikle diń o ayındaǵı
pa ıq ba ekenligin ay a alamız.
Ek i alen lik úsinigi hám onıń eo iyalıq o ni. «Ek i alen lik» a aması XX
ási diń 60-jılla ında awda ma eo iyasıǵa ki di. Fo mal logikada ek i alen lik « eńlik»
yamasa «bi deylik» maǵınasında paydalanılǵan. Bi aq il sis emala ı hám onıń á ep
qıla uǵın unkciyala ı bi -bi inen ayı malı bolǵan sebepli, ek i alen lik ek bi deylik
dep esaplanbaydı. Mısal: Rus ilinde «Он повесил трубку» degenniń ú li ille deǵi
awda mala ına naze salıwǵa boladı. Inglis ilinde bul «He hung up ( he phone)» bolıp,
úp sóz «hang up» ek i alen sıpa ında qollanıladı. Bi aq qa aqalpaq ilinde «Ol ele on
jawıp qoydı» dep awda ma isleymiz. Kó ip u ǵanımızday, sózbe-sóz bi deylik joq,
134
bi aq mazmun menen p agma ikalıq ási i eń. Bul mısaldan kó ip u ǵanımızday,
ek i alen lik úp núsqa hám awda mada sózbe-sóz bi deylik i emes eks a asında olıq
mazmun hám p agma ikalıq sáykeslik i kó se edi.
Adek a ıq úsinigi hám onıń eo iyadawǵı oli. «Adek a ıq» a aması da XX
ási diń 60-jılla ında I.I. Re zin hám V.Ya. Rozenc eygle á epinen awda ma islengen.
Ola dıń piki inshe, adek a awda ma — bul úp núsqanıń mazmunın olıq je kize uǵın
awda ma. Demek, adek a lıq degenimizde— awda manıń unkcionallıq hám s ilis ik
jaq an olıq juwap be edime ya be mey uǵınlıǵın bildi ip, onıń sapasın kúze edi. Mısal:
Inglis ilindegi «The ea ly bi d ca ches he wo m» maqalı o yssha «Кто рано встает,
тому Бог дает» dep awda ma islense, qa aqalpaq ilinde «E eden u ǵanńıń ísi óńınan
keledi» dep be iwi múmkin. Bul jaǵdayda adek a lıq ba , sebebi maqse — qálegen il
ad esa ına bi dey ádep ik amlılıq sabaq ı je kiziw bolıp esaplanadı. Bunday
awda mala da sózbe-sóz eńlik bolmaǵan jaǵdayda da adek a lıq saqlanadı.
Ek i alen lik hám adek a lıq a ası. Kóbinen bul eki úsinik sinonim sıpa ında
qollanıladı, bi aq A.V. Fedo o , V. Kolle , K. Rays hám basqa ilshile diń piki le i
bula dıń há á epleme pa ıq e e uǵınlıǵin kó se edi.
• Ek i alen lik — awda malıq ná iyje, yaǵnıy awda ma eks iniń úp eks ke
sáykesligi.
• Adek a ıq — awda ma p ocessi menen baylanıslı, maqse ke sáykes is qılıwdı
bildi ip, ad esa qa je kiziwdiń ishenimlilik dá ejesin anıqap be edi.
Mısalı:
Inglis ilinde: «I ga e him a piece o my mind»
• Sózbe-sóz: «Men oǵan oyımnıń bi bólegin be dim» – ek i alen lik joq.
• Adek a awda ma: «Men oǵan oyımdaǵını jaqsılap úsindi dim» – p agma ikalıq
hám mazmuniy adek a lıq ba .
Bul mısal ek i alen lik iń há waqı a múmkin emes ekenin, bi aq adek a lıq
maqse ke qa a a saqlanıwı múmkin ekenin kó se edi.
Kolle niń ipologiyası. Nemis ilshi ilimpazı V. Kolle ek i alen lik iń bes ú in
kó se edi:
1. Deno a i ek i alen lik – mazmuniy sáykeslik.
-Inglis ilindegi «dog» – qa aqalpaqsha «i ».
2. Konno aciyalıq ek i alen lik – qosımsha mánile diń sáykesligi.
-Inglis ilindegi «home» – qa aqalpaqsha «óy» («uy») – ekewinde de ıssı sezim ba .
3. Teks ual-no ma i ek i alen lik – il no mala ına sáykeslik.
-Inglis ilindegi gaze ala ında «M . P esiden » dep ay ılsa, qa aqalpaq ilinde
«P eziden mı za» dep je kiziledi.
4. P agma ikalıq ek i alen lik – ad esa qa bi dey ási e iw.
135
-Inglis ilindegi «Silence, please! » – qa aqalpaq ilinde «Tınıshlanıńla ! » –
audi o iyaǵa bi dey ási e edi.
5. Fo mal-es e ikalıq ek i alen lik – s ils ikalıq hám ózgeshelik e di saqlaw.
Shekspi diń poe ikalıq sóz dizbekle i qa aqalpaq ilinde s ils ikalıq sáykeslik menen
be ilse, o mal-es e ikalıq ek i alen lik ba dep esaplanadı. “Shall I compa e hee o a
summe ’s day?”-«Men seni jazǵı kúnniń ózine salıs ı ayın ba?»
Bul awda mada ek mazmun saqlanıp poe ikalıq hám kó kemlilik joq ıń qasında.
Al ege s ilis ikalıq uqsaslıq penen es e ikalıq eńlik i óz ishine alsa onda bılay
awda ma islesek boladı: «Seni men jazdıń quyashlı kúni menen salıs ı ayın ba?»
Bul je de ek mazmun ǵana emes sonıń memnen bi ge poe ikalıq in ona siya
saqlanǵanlıq an bul awda manı o mal-es e ikalıq ek i alen lik dep esaplawǵa boladı.
Skopos- eo iyası hám ek i alen lik maselesi. K. Rays hám G. Fe me á epinen islep
shıǵılǵan «skopos- eo iyası»nda awda malıq maqse i bi inshi o ınǵa qoyıladı. Ola ǵa kó e,
ek i alen lik — na iyje, adek a lıq — maqse ke sáykes ámel bolip esaplanadi. Mısal:
-Inglis ilindegi ilimiy maqala qa aqalpaq ilinde ilimiy maqala sıpa ında awda ılsa,
maqse – ilimiy usinik i je kiziw bolıp, sonıń ushın adek a lıq ba dep esaplanadı.
-Bi aq balala ushın qısqa ılǵan a ian sıpa ında awda ılǵan jaǵdayda, sózbe-sóz
ek i alen lik o nında sáykes adek a lıq ba ekenligin dáliyllengen.
Juwmaq.Ek i alen lik hám adek a lıq — awda ma eo iyasınıń eń iyka ǵı úsinigi.
Bula dıń a asıda jáqınlıq ba , bi aq ola bi -bi inen ayı mashılıǵı:
• Ek i alen lik – úp hám awda ma eks iń unkcionallıq hám mazmuniy
sáykesligi;
• Adek a ıq – awda malıq maqse ke sáykeslik hám onıń ad esa qa olıq je kiziliwi.
Há bi awda manıń sapası sıpa ında ek i alen lik hám adek a lıq an shebe hám
pux a paydalanıwında eo iyalıq hám ámeliy awda mala da da bul eki úsinik bi i-bi in
olıq ı a uǵınlıǵın ay ıp ó iwimizge boladı.
Paydalanilǵan ádebiya la :
1. Re zin I.I., Rosens ein V.Yu. Osno i obghego i mashinnogo pe e oda. М., 1964. B.
2. Fedo o A.V. Osno i obshey eo iy pe e oda. М., 1983. B. 127.B:
3. Komissa o V.N. Obshaya eo iy pe e oda. М., 2000. С. 118.
4. Komissa o V.N. So emennoe pe e odo edenie. М., 1999. С. 113
5. Nayda Yu.A. K nauke pe e odi // Vop osi eo iy pe e oda za ubejnoy ling is ike. М., 1978. С.
114—137.
6. La ishe L.K. Texnologiya pe e oda. М., 2000.
7. Ba xuda o L.S. Yazik i pe e od. М., 1975. С. 9.
8. La yshe L.K. Ku s pe e oda: Ik i alen nos pe e oda i sposobi dos ijeniya. М., 1981. С.
