RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
142
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715325
КOGENERATSION GAZ TURDINASINING AFZALLIKLARI VA ICHKI
NISBIY FOYDALI ISH KOEFFITSIYENTI
I.Mu ado , G.Rо‘ziqulo
QDTU Muxandis ene ge ika akul’ e i.
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada kogene a sion qu ilmani qо‘llanilish imkoniya i issiqlik
a mog‘ida issiqlikni ishlab chiqa ish qu a ini kamay i ish a kogene a siya yо‘li
bilan ishlab chiqa ilayo gan a zon issiqlikni is e’molchila ga uza ish hisobiga oyda
olish imkonini be adi hamda ichki nisbiy oydali ish koe i siyn i aniqlash haqida
ma’lumo la kel i ilgan.
ANNOTATSIYA
В данной статье приведены сведения о возможности использования
когенерационного устройства для снижения мощности выработки тепла в
тепловой сети и получения выгоды от передачи потребителям дешевого тепла,
произведенного путем когенерации, а также приведены сведения об определении
внутреннего относительного КПД.
Кogene a siya - вu elek ene giyasini ishlab chiqa ishning bi u i bо‘lib, bunda
elek ishlab chiqa ishdagi qо‘shimcha issiqlik oydali maqsadla da oydalaniladi. Bu
o qali yoqilg‘idagi ene giyadan oydalanishda juda yuqo i sama ado likka e ishiladi.
1939 yildan buyon ene ge ik GTQla ni akomillash i ish bо‘yicha ishla olib
bo iladi. Bugungi kunda zamona iy GTQla ning qu a i 300 MV ga ye kazildi a
elek iki 40 % ga englashdi.
Kogene a o elek os ansiyasi bi lamchi ene giya manbai – gazdan yuqo i
sama ali oydalanib ene giyaning ikki a shaklini – issiqlik a elek ene giyasini hosil
qilishga xizma qiladi. Kogene a o elek s ansiyasining oddiy issiqlik elek
ma kazla iga nisba an asosiy a zalligi ene giya о‘zga ishi bu u dagi s ansiyala da ez
a sama ali amalga oshi ilishidan ibo a di . Boshqacha ay ganda kogene a sion
qu ilma oddiygina ashlab yubo ilayo gan issiqlik ene giyasidan oydalanishga
moslash i ilgan. Bu hola da, ene giya is o i a ishlab chiqa ish xa aja la i, bi sо‘z
bilan ay ganda, ene giya anna xi sezila li da ajada a zonlashadi. Kogene a sion
RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
143
qu ilmaning qо‘llanishi ene giya a’mino i xa aja la ini 100 $/kV gacha qisqa i ish
imkonini be adi.[1,2]
Kogene a sion qu ilma gaz u binasi, elek gene a o i, issiqlik olinmasi izimi a
boshqa u izimidan a kib opgan. Issiqlik u binani so i u chi suyuqlik – moy
adia o ining chiqishidan olinadi. Bunda о‘ acha 100 kV elek ene giyasi ishlab
chiqa ish ja ayonida is e’molchi isi ish a issiq su a’mino i uchun issiq su hisobida
150 kV issiqlik qu a iga ega bо‘ladi. a zon issiqlik a elek ene giyasiga bо‘lgan
alabni kogene a o elek os ansiyasi mu a aqiya bilan qanoa lan i adi.mus aqil
a ishda elek a’mino ini amalga oshi ish ushunchasi о‘zida bi qa o a zallik
xususiya la ini mujassamlash i adi.
Kogene a o elek os ansiyala i shaha la da ishlab chiqa ilayo gan qu a
ye ishmo chiligini qoplashga yo dam be adi. Qu ilmala ning sanoa ga ki ib kelishi
elek a moqla idagi yuklamani kamay i ish, ba qa o a si a li elek ene giyasi bilan
a’minlash a yangi u dagi is e’molchila ni a moqqa ki i ish imkoniya ini oshi adi.
Ta moqdan a a onom ishlaydigan manbadan amalga oshi iladigan ene giya
a’mino i uchun kapi al xa aja la o asidagi a q shundan ibo a ki, kogene a o
qu ilmala ining mu a aqiya li ishla ilishi bilan bog‘liq kapi al qо‘yilmala o iqchasi
bilan qay a iladi, a moqqa ulanish, yangi u dagi pods ansiyala ni ene ge ik
ko xonala balansidan kapi al qо‘yilmala bilan a’minlanishi esa deya li qay maydi.
Kogene a o qu ilmala ini qо‘llash uchun sa langan kapi al xa aja la ene giya
anna xining a zonligi hisobiga yana ham ez oq qoplanadi. Umuman olganda
kogene a o elek os ansiyasi uchun sa langan kapi al a eksplua a sion xa aja la
s ansiya ishga ushi ilganidan keyin 3 – 4 yil ichida oydasi bilan qay a iladi. [3,4]
Kogene a sion qu ilmani qо‘llanilish imkoniya i issiqlik a mog‘ida issiqlikni
ishlab chiqa ish qu a ini kamay i ish a kogene a siya yо‘li bilan ishlab
chiqa ilayo gan a zon issiqlikni is e’molchila ga uza ish hisobiga oyda olish imkonini
be adi.
Masalan biz quyidagi misolni kо‘ ib chiqamiz: Misol a iqasida boshlang‘ich
bosimi p0 = 0,48 MPa a ha o a i 0 = 800 ºS bо‘lgan gazning eak i pog‘onada p2 =
0,26 MPa gacha kengayish ja ayonini kо‘ ib chiqaylik. Aga soploning ezlik
koe i siyen i φ = 0,96, ku akning ezlik koe i siyen i ψ = 0,95, disk yassiligiga
nisba an soplo kanalining qiyalik bu chagi α1 = 22 º, ishchi ku akla idan gazning
chiqish bu chagi β2 = 24 º, pog‘onaning о‘ acha diame i d = 0,71 m, u bina alining
aylanishla soni n = 6000 ayl/min, pog‘onaning pa siallik da ajasi ε = 1, ku akning
balandligi l = 0,06 m, gazning solish i ma hajmi = 1,51 m3/kg, pog‘onaning
eak i lik da ajasi ρ = 0,35, pog‘ona o qali gaz sa i Mg = 20 kg/s, si qib oqishga gaz
sa i Msi = 0,2 kg/s, adiaba a kо‘ sa kichi k = 1,4 a gaz doimiysi R = 287 J/(kg·K)
RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
144
bо‘lsa, kogene a sion ipdagi u binaning ichki nisbiy oydali ish koe i siyen ini
aniqlaymiz.[5,6]
Das lab pog‘onadagi kо‘zda u ilgan issiqlik ushishini opib olamiz:
Soplodan oqib chiqayo gan gazla ning haqiqiy ezligini aniqlash quyidagi a ibda
amalga oshi iladi:
Soplodagi ene giya is o i:
Ku ak ma kaziga nisba an aylanma ezlik kо‘ sa kichini quyidagicha aniqlaymiz:
Ishchi ku akka ki ishdagi gazla ning nisbiy ezligi:
Ishchi ku ak kanalla i o asidan chiqishdagi gazning nisbiy ezligi:
Ku akdagi ene giya is o ini aniqlash esa:
Ishchi ku ak kanalla i o asidan chiqishdagi gazla ning absolyu ezligi
quyidagicha aniqlanadi:
Absolyu chiqish ezligi bilan ene giya is o i quyidagicha aniqlanadi:
Ishqalanish a en ilya siya uchun issiqlik is o i S odola o mulasidan opiladi:
Zichlamala dagi i qishla o qali gaz chiqishi hisobiga sodi bо‘ladigan issiqlik
is o ini aniqlaymiz:
Demak, kogene a sion gaz u binasining ichki nisbiy oydali ish koe i siyen i:
ga, ya’ni 73 % ga eng bо‘la ekan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Ka imo I.A. Ona yu imiz bax -u iqboli a buyuk kelajagi yо‘lida xizma qilish
– eng oily saoda di . T.: “О‘zbekis on” – 2015 y. 301 b.
2.Каримов И.А. Жаҳон молиявий – иқтисодий инқирози, Ўзбекистон
шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. – Т.: 2009 й.
3.Alimo X.A, Mingazo R.F, Axmedo K.X. Issiqlik elek s ansiyala ining
qozon qu ilmala i. Т. Yangi nash , 2012 й.
4.Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. –
176 бет.
5.Аллаев К.Р. Энергетика мира и Узбекистана. Аналитический обзор. – Т.:
«Молия» Банковско – финансовой академии, 2007, 388 стр.
6.Безруких П.П. Возобновляемая энергетика: вчера, сегодня, завтра. – М.:
Электрические станции, 2005 № 2, стр. 35 – 47.
