146
QARAQALPAQ NAQÍL-MAQALLARÍNDAǴÍ TUWÍSQANLÍQ
ATAMALARÍNÍŃ GENDERLIK ÓZGESHELIKLERI
Qosnaza o a U., ayanısh dok o an ,
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715386
Anno aciya. Bul maqalada qa aqalpaq naqıl-maqalla ında ushı asa uǵın hayal-qızla mánisin
bildi iwshi nekeden keyin payda bola uǵın uwısqanlıq a amala ı hám ola dıń gende lik ózgeshelikle i
úy enildi. Ize lew ba ısında naqıl-maqalla da hayal-qız mánisin bildi iwshi sózle jiyi
ushı asa uǵınlıǵı, ola kóbinese abu sózle a qalı bildi ile uǵınlıǵı belgili boldı. Bul qa aqalpaq
xalqınıń bu ınnan kiya ı ǵan sal -dás ú i menen ikkeley baylanıslı.
Tayanısh sózle : hayal, qa ın, el i, zayıp, báybishe, oqal, ul, jesi , kúndes, ene, ógey ene,
biykesh, kelin, abısın, jeńge, kishe, jawan, qudasha, qudaǵay.
Anno a siya. Ushbu maqolada qo aqalpoq maqol-ma alla ida uch aydigan ayol-qizla
ma’nosini bildi u chi nikohdan keyin paydo bo‘ladigan qa indoshlik a amala i a ula ning gende
xususiya la i o‘ ganildi. Tadqiqo da omida maqol-ma alla da ayol-qiz ma’nosini i odalo chi so‘zla
ko‘p uch ashi, ula ko‘pincha abu so‘zla o qali i odalanishi ma’lum bo‘ldi. Bu qo aqalpoq xalqining
qadimdan kelayo gan u -oda i bilan be osi a bog‘liq.
Kali so‘zla : ayol, xo in, el i, bi inchi xo in. Ikkinchi xo in, ul xo in. be a, kundosh, qaynona,
o‘gay ena, qayinsingil, kelin, o sin, yanga, kelinoyi. ju on, qudacha, qudag‘ay.
Anno a ion. This a icle examines he kinship e ms ha eme ge a e ma iage and hei
gende cha ac e is ics, exp essing he meaning o women ound in Ka akalpak p o e bs. Du ing he
esea ch, i was e ealed ha wo ds exp essing he meaning o women a e equen ly ound in
p o e bs and sayings, and hey a e o en exp essed h ough aboo wo ds. This is di ec ly ela ed o he
ancien cus oms and adi ions o he Ka akalpak people.
Key wo ds: wi e, sis e -in-law, spouse, i s wi e, second wi e, widow, co-wi e, mo he -in-law,
s epmo he , b ide, lass,
Ná es e dúnyaǵa kelgende onıń a a-anası yamasa jası úlken adam á epinen
balaǵa a nap jaqsı niye penen a qoyıladı. Pe zen ósip-ónip úlkeygende, o a jas a hám
há eki qa ayǵanda da á i apındaǵı basqa adamla á epinen kóbinese sol ism menen
shaqı ıladı. Bi aq, ú kiy xalıqla dıń kópshiliginde adamla dı óziniń a nawlı ismi menen
a aw menen bi qa a da ola ǵa hú me -izze , sıylasıq sezimle in bildi iw maqse inde
basqa da sózle den paydalanǵanlıǵın kó iwge boladı. Musılman xalıqla da ózinen jası
úlken adamla menen qa ım-qa nas a bolǵanda ola ǵa hú me penen qa ap ekinshi bi
shı aylı a amala dı qollanǵan. Bul da xalıqla dıń ózine án mádeniya ınıń bi belgisi
sıpa ında kózge aslanadı. Bunday a amala uwısqanlıq qa ım-qa nasla dı bildi edi.
Tuwısqanlıq a amala ınıń payda bolıw dáwi i uzaq dáwi le ge ba ıp aqaladı hám
a ıyxıy awajlanıw ba ısında mudamı ózge ip u adı. Tuwısqanlıq a amala ı ayı ım
ille de óz aldına a nawlı ize lengen bolsa, ayı ım ille de ulıwma kólemde qa as ı ılǵan
yamasa ús i in sóz e ilgen. Tú kiy ille de uwısqanlıq a amala ı álleqashan ize lew
147
obyek ine aylanıp úlge di. Tú kiy ille indegi uwısqanlıq a amala ınıń one ikalıq
a ian la ı hám mánisi uw alı, bi -bi inen ayı mashılıqla ı uw alı bi qansha jumısla da
ay ılǵan. Mısalı, bashqu ili boyınsha X. G. Yusupo [21] hám N. V. Bikbula o ıń
[3], ú kmen ili boyınsha R. Muxammedo anıń [17], qa aqalpaq ili boyınsha O.
Dospano [5] hám T. Begjano la dıń [2] ilimiy jumısla ı menen maqalala ın kó se iw
múmkin. Qa aqalpaq ilinde uwısqanlıq a amala ı Z. Dáwle mu a o a [4] á epinen óz
aldına a nawlı ize lendi.
Gende lik leksikanıń qu amın uwısqanlıq hám jaqınlıq sis emasına baylanıslı
qáliplesken gende lek le ajı a ıp u adı. Ola sóylewshiniń jınısına, jasına hám
uwısqanlıq, jaqınlıq qa nasına qa ay (apa-sińli, aǵa-qa ındas), úlkenniń a ın a amaw
áde ine, .b. baylanıslı ózge ip o ı adı [19,145]. Gende lik ózgeshelikle di biz abu
sózle a qalı da anıqlay alamız. Óy keni, abu sózle diń há bi i óziniń jınıslıq mánisine
iye boladı. Qa aqalpaq xalqınıń e eden be i áwlad an-áwladqa miy as bolıp ó ip jú gen
ú p-áde dás ú le iniń bi i bul aza kelinshek óz kúyewiniń hám onıń uwısqanla ınıń
a ın a amas an ola dıń há bi ine a nawlı a ama menen shaqı ǵan. Mısalı, kúyewin biziń
úydegi, bópeniń ákesi dep, al kúyewiniń anasın ene, kúyewiniń qa ındasın biykesh dep
a aǵan bolsa, awılındaǵı a ın ay ıw qadaǵan e ilgen jası úlken u ıwlas, aǵayin
adamla dıń a ın uw ı a amas an ózine qolaylas ı ıp a qoyıp alǵan.
Hayal mánisin bildi e uǵın uwısqanlıq a amala ınıń a asında abu sózle de jiyi
ushı asadı. Ola dıń de lik basım kópshilik bólegi kelin á epinen ay ıla uǵın a amala
esaplanadı. «Gende lik leksikalıq ózgeshelikle abu sózle a qalı da ayqın kó inis
apqan. Óy keni, bazı ıyımla adamla dıń jınıs ayı mashılıǵına baylanıslı ek hayalla ǵa
yamasa ek e adamla ǵa salınadı. Sózge iyım salıw, as a lap jası ıp sóylew adam
a la ına baylanıslı kóp ushı asadı. Hayal iliniń belgile i ú kiy xalıqla dıń bi azına án a
e gew sal ı menen baylanıslı qóliplesken abu sózle menen e emizmle den bayqaladı.
Qay xalıq a bolsa da, hayalla iline án gende lik ózgeshelikle kóbinese hayalla dıń
u mısına, ádep-ik amlıqqa baylanıslı bolıp keledi» [19,147].
Biz bul maqalamızda naqıl-maqalla qu amında hayal mánisin bildi e uǵın
uwısqanlıq a amala ı hám abu sózle haqqında sóz e pekshimiz.
Hayal – qa ın, zayıp, e le diń jubayı. [14,377]. «Hayal sózi eski ú kiy jazba
es elikle inde qollanılmaǵan. O a ási le de a ab-pa sı ille inen ózles i ilgen. Bul sózdiń
e imologiyası uw alı ilshi ilimpazla o asında eki ú li kózqa as aǵı piki le ushı asadı.
Ayı ım ilimpazla hayal sózin pa sı ilinen ózles i ilgen «haya» sóziniń iyka ında payda
bolǵan, «haya» sózi «a , uya ádep-ik am» degen mánini bildi edi. Oǵan kelbe lik
jasawshı -lı qosım ası jalǵanıwınan hayalı sózi payda bolǵan. Sońǵı dáwi le de sózdiń
aqı ındaǵı ı sesi eliziya qubılısına ushı aǵan degen piki di bildi edi. Demek,
«hayalı»degenimiz «a -namıslı, ádep-ik amlı, kishi peyil» degendi ańla adı. Onıń
148
an onimi «biyhaya-hayasız» sózi bolıp, «a -uya sız, ádep-ik amsız, kishi peyil emes»
degendi bildi edi. Ayı ım ilimpazla «ayal» a ab ilinen ózles i ilgen sóz ekenligin
kó se ip, házi gi qa aqalpaq ádebiy ilinde hayal ú inde jumsaladı dep esaplaydı. Ilimiy
kózqa as an sońǵı piki du ıslıqqa keledi»[1,105].
Hayal sózi bi á ep en ulıwma hayal jınısına iyisli adamla dı ańla sa, ekinshi
á ep en e kek iń ómi lik joldası mánisin bildi iw ushın da qollanıladı. Hayal, qa ın,
shabaz, ómi lik joldas sıyaqlı ú le de de qollanıladı. Mısalı, Hayaldı jaman deseń,
Ishinde apań da ke edi [15,56], A minbey a ıńdı maq ama, Sanaspay hayalıńdı
maq ama [15,103], Hayalıń hámelda bolsa, Kel-ke iń kóp bola [15,107], O a jolda
a ıń ólmesin, O a jas a hayalıń ólmesin. [15,126].
Qa ın 1. Hayal, zayıp, jubay, joldas, 2. Tu mısqa, kúyewge iygen hayalla ,
ulıwma hayalla . [11,378] Qa ın sózi hayal sóziniń sinonimi bolıp, ol ú kiy ille diń
kópshiliginde ushı asadı. Bi aq, de ekle de qa ın sózi abı aylı adamla ǵa ǵana
qollanılǵanlıǵı ay ılǵan. «Bul sózdiń e imologiyası uw alı ilimpazla a asında eki ú li
kózqa as aǵı piki le ushı asadı. Ayı ım ilimpazla bul sózdi qa yaǵnıy qa aqalpaq
ilindegi qa ıq ı qa sóz dizbeginde saqlanǵan úbi eyiline eyildiń ózlik dá ejesiniń -ın
qosım asınıń jalǵanıwı a qalı «xannıń hayalına sen de mámleke lik isle ge a alas,
qa nas» degen mánini ańla a uǵın qa ın sózinen kelip shıqqan dep esaplasa, ayı ım
ilimpazla bul sózdiń «qa ı, bekkem» degen mánile di ańla a uǵının kó se ip, hayal
adamnıń shıdamlılıǵı, qa ılıǵı, bekkemligi menen baylanıs ı adı»[20,84]. Qa ın sózi
házi gi waqı a awızeki sóylew ilinde kóbi ek ushı asıp, geyde unamsız mánide yaǵnıy
kemsi iw mánisinde de qollanıladı. Sebebi, hayal, zayıp, ómi lik joldas, shabaz, qos a ,
jup ı sıyaqlı sózle hú me hám sıylasıq mánile in bildi ip kelse, qa ın sózi bi az u payı
mánis i bildi iw ushın jumsaladı. Mısalı, Baqpaǵannıń malı ke e , Qa amaǵannıń qa ını
ke e [15,21], Ja amsaqlanǵan qa ın, Ja qansha ayaq jeydi [15,22], Shapan alma, as a
al, Qa ın alma, qos a al [15,25], Bayı ólgen qa ın kelinshek bola , Gedey bola bala
e inshek bola [15,60], Qońsınıń awıǵı ǵazday kó ine , Qa ını qızday kó ine [15,91].
El i - góne gen sóz. Mollanıń, jası úlkenle diń hayalı hám soǵan dá ek a aq.
[9,110].
El i – úlken dá ejeli, ulama adamnıń hayalı [4,96]. El i sózi búgingi kúnde
awızeki sóylewde de lik qollanılmaydı. Degen menen, qa aqalpaq olklo ındaǵı naqıl-
maqalla a asında bul sóz ek ǵana bi je de qollanılǵan. Degen menen, el i sózi
gende lik máni ayı ıwshı sóz sıpa ında áhmiye ke iye. Mısalı, Elge dás ú bolsa, El im,
a qama min [15,121]. Xalıq a asında bul naqıldaǵı el i sóziniń qa ın sózi menen
almas ı ıp jumsalıwı jiyi ushı asadı. Yaǵnıy, elge dás ú bolsa, Qa ın a qama min.
Bunnan kó inip u ǵanınday, el i hám qa ın sózle i ańla ılıw mánisi jaǵınan olıq bi -
bi iniń o nın basa almasa da, qollanılıw jaǵınan bi -bi ine sinonim bola aladı.
149
Zayıp – hayal, jubay, jup ı, qa ın, e adamnıń ómi lik joldası. [11,4]. Mısalı, Bala
– e li-zayıp ıń dáneke i [15,38], Qádi li bolsa, ólgenshe, Qa ınnıń kúni e menen,
Qádi siz bolsań zayıpqa, Kúniń ó e she menen [15,123].
Báybishe – kúndes eki hayaldıń úlkeni [8,37]
Toqal – bi inshi hayaldan keyin, onıń ús ine alınǵan hayal [14,183].
Mısalı, Báybishe – quday buy ıǵı, Toqalǵa oqal iy iń quy ıǵı [15,22],
Báybishege malın be e , Toqalǵa janın be e [15,22], Báybisheniń asın oqal qızǵana
[15,126], Keshegi kelgen oqalla , A ı minip qaqańla [15,152].
Qa aqalpaq iliniń sózlik qu amında, góne gen sózle opa ı da ushı asadı. Ola
a asında malay – sho ı, qul – kániz usaǵan a ıyxıy sózle di ushı a amız. Bunday jınıslıq
máni ańla ıwshı sózle qul, kúń ú inde ú kiy unikalıq es elikle i ilinde de (VII-XIX
ási ) qollanılǵan. Sonday-aq, malay, sho ı, báybishe, oqal usaǵan sózle qa aqalpaq
klassik shayı la ı dó e pele inde qollanılǵan[6,67]. Bul sózle leksikalıq mánisi
boyınsha jınıslıq mıni bildi e uǵın sózle qa a ına ki edi.
Tul – jesi . Kúyewi ólgen hayal. [14,218]
Jesi – kúyewi ólgen hayal, ul qa ın [9,201]. Tú kiy ille inde qa ın hám hayal
adamnıń jáne bi belgisin bildi ip kele uǵın « ul» sózi bolıp, iyka ınan, u mısqa shıǵıp,
sońınan e i menen ajı asqan yamasa e i qay ıs bolıp qay a u mısqa shıqpaǵan hayaldı
ańla adı. Bul sóz eski jazba es elikle inde «jesi , ul xa un» mánile in bildi ip, iyka ınan
hayal adamla ǵa qa a a qollanılǵan. Házi gi ú kiy ille de ul (qa aqalpaq, qazaq,
ózbek, qı ǵız), dul ( ú kmen) ú inde qáliplesken. Bul a amanıń iyka ǵı mánisi
«boydaq» sóziniń an onimi bolıp, «hayal adamnıń e siz, bası bos» ekenligin
bildi edi[4,95]. Mısalı, Jesi elge sıya ma? Je im asqa oya ma? [15,75], Jesi hayal
jelbuwaz [15,20], Bayımdı alǵan qudaydıń, Kelini jesi qalsın, [15,93], Aǵayinniń u ısı,
Tul qa ınnıń julısı [15,23].
Kúndes. Bi adamnıń kóp hayalla ı bi -bi ine kúndes boladı, kúyewi bi ew bolǵan
kóp hayalla . [11,284]. Mısalı, Esik en kúndes ki se, Tesik en u ıs ki e [15,20], Úyles
qa ın – kúndes, Aylas qa ın – múńlas [15,92]. Kúndes iń kúni qu sın. [15,144],
Kúndes iń kúnin be mesin. [15,144]. Ópepek dawısın esi pey, Kún jawdı ıp ashılmas,
Kúndesi ba úydiń, Kúnde shawqımı basılmas [15,150].
Ene. 1. Ana, sheshe. Neke jaǵınan uwısqanlıq a ama. Hayal adam ushın
kúyewiniń uwǵan anası, qáyin a asınıń anası da ene bolıp esaplanadı. 2. Hayaldıń
kúyewiniń anası. Janlı-janıwa la dıń balala ınıń, ólle iniń anası [10,244].
Búgingi kúnde «qáyin ene» mánisin ańla a uǵın ene a aması dáslep «ana»
mánisin bildi gen. Kópshilik ú kiy ille de ene a aması ana sózi menen mániles bolıp
keledi. Ene a aması Maxmud Qashǵa iydiń sózliginde ana, hana o mala ında be ilip,
«ana» mánisin bildi genligi ay ıladı.[4,79] Mısalı, Anadan al aw uwǵansha, Eneden
150
ekew bol, [15,13], Ene geze , qız geze , Qıysıq sha panı kim dúze [15,38], A alı je im
xo je im, Eneli je im zo je im [15,39], Enesi epken qulınnıń e i awı mas [15,162].
Búgingi kúnde awızeki sóylew s ilinde de, jazba s ilde de ene a aması ana
mánisinen qáyin ene mánisine pú killey ó ip, kúyewdiń anası mánisin bildi iw ushın
jumsaladı. Qáyin ene dep olıq ay pay, ene o masında kelin á epinen abu sóz e inde
ay ıladı. Bi aq, zamannıń awajlanıwı menen basqa ille óz ási in iygizbey qoymadı.
«Házi gi waqı a ene a amasın ikkeley a amay, onıń o nına apa a aması menen qollanıw
qa aqalpaq sóylew ilinde dás ú ge aylanǵan. Degen menen, ayı ım shaǵa aqla da us
iliniń ási i a qalı jas kelinshekle enesine mama dep qollanılıwı kóbeyip ba maq a.
Tilimizde qáliplesken qádele ge baylanıslı ene a amasın qollanıw biziń xalqımızdıń ú p-
áde dás ú le ine ılayıq milliyligimizdi anıqlaydı»[4,79]. Ene a amasın qollanıw awıllıq
je le de kóbi ek saqlanǵanlıǵın kó iwimizge boladı. Sebebi, awıl á eple de qa aqalpaq
xalqınıń milliy ú p-áde dás ú le i qalalıq je le ge qa aǵanda kóbi ek saqlanǵan hám
bunday aymaqla da jası úlkenle á epinen milliy dás ú le dı saqlap qalıw ushın há eke
e iledi, ayı ım há eke le sınǵa alınıp á ipke salınıp uadı. Biz naqıl-maqalla dıń
qu amında usınday hayal mánisin bildi iwshi uwısqanlıq a amala ın ushı a ıwımızǵa
boladı. Mısalı, Qayǵı joq a qayǵı boldı, Qáyin enemniń ólgeni [15,24], Jaqın menen
alıs ıń, Ekewinde máni ba , Qudaǵay menen eneniń, Úyge ke ek sáni ba [15,102].
Ógey – aldıńǵı kúyew yamasa hayaldan bolǵan pe zen le házi gi kúyew yamasa
hayalǵa hám de ola dıń uwısqanla ına, sonday-aq, házi gi kúyew yamasa hayal hám
ola dıń uwısqanla ı aldıńǵı kúyew yamasa hayaldan bolǵan balala ǵa qa a a
qollanıla uǵın sóz [12,341].
Ógey ene – ógey ana mánisinde qollanılǵan. Ógey sózi basqa, ózge degen
mánis e qollanıladı. Ógey bala, ógey qız sıyaqlı sózle de de qollanıladı. Ógey ene bolsa
bul pe zen i dúnyaǵa kel i gen anası emesligin bildi edi hám kóbinese ógey ana uwǵan
anaday bola almaslıǵı ay ıladı. Mısalı, Qa dıń suwı qandı mas, Ógey ene ındı mas
[15,46].
Biykesh – bi hayaldıń kúyewiniń qa ındası, kishi qız úkesi. [8,106]. Biykesh bul
kelinshek iń kúyewiniń uwısqan yamasa u ıwlas, aǵayin qa ındası. Qa aqalpaq
xalqında kúyewiniń a a-anası hám jaqınla ınıń a ı kelin á epinen ay ılıwına ıyım
salınǵanlıq an kelin ola dı a nawlı a penen shaqı a uǵın bolǵan. Sola dıń bi i biykesh
a aması. Mısalı, Jeńgesi kúnshil bolsa, Biykeshi kekshil boladı [15,99], Bi kempi bi
kempi di «biykesh» deydi, Bi kempi ge bi kempi , «Óybey, qız-ay, sóy ós» - deydi
[15,138].
Kelin. Balasınıń yamasa inisiniń hayalı. 2. Aǵayin- uwǵanla dıń ózinen
kishile diń hayalla ına qa a a qollanıla uǵın sóz. 3. Hámme jas hayalla ǵa qa a a
ay ıla uǵın sóz [11,102].
151
Kelin sózi uwısqanlıq a ama sıpa ında nekeden keyin payda bolǵan bolıp, kelin
(qa aqalpaq), келін (qazaq), kelin (ózbek), gelin ( ú kmen) sıyaqlı one ikalıq
a ian la da qáliplesken. Tú kiy ille diń jazba es elikle inde kólin, kэlin o mala ında
qollanılǵan [16,392]. Mısalı, Kelinniń ayaǵınan, Shopannıń ayaǵınan [15,20],Qaynaǵa
ayba lı bolsa, Kelini uya lı bola [15,25], Bayımdı alǵan qudaydıń, Kelini jesi qalsın
[15,93], Qaynaǵasına qasın qaqqanı, Kelindi quday a qanı [15,102].
Kelinshek sózi qa aqalpaq ilinde eki mánide qollanıladı: 1. «Jańa úsken kelin».
2. Hayalı [4,85]. Mısalı, Kelinshek iń be in kim ashsa, Kózine sol ısıq kó ine [15,94],
Bayı ólgen qa ın kelinshek bola ,Gedey bola bala e inshek bola [15,60].
Abısın. Eki aǵayinli jigi iń úlkeniniń kelinshegi kishkenesiniń kelinshegine
abısın boladı [7,25]. Tuwısqan yamasa bi u ıwdaǵı adamla dıń hayalla ı bi -bi ine
abısın boladı. Bul a ama ayı ım ú kiy ille de onsha ózge iske ushı amaǵan o mada
qollanıladı: qazaq, qı ǵız, xakas hám sho ille inde abızın//abısın,bashqu ilinde
anhын, ózbek ilinde o sin. Ayı ım ize lewshile abısın sózin abı «jası ıw» hám -
zın//sın (a iks) bólekle ine ajı a adı [18,34]. Mısalı, Aǵayın a ıw bolsa a kóp, Abısın
a ıw bolsa as kóp [15,23], Aǵayiniń ba da dushpanım joq deme, Abısınıń ba da
kúndesim joq deme [15,24], Abısın aǵa ıp aldıńa úspesin, Qa ayıp keynińde qalmasın
[15,25], Abısın ı nasa , Qay ıp kelip sı lasa [15,75].
Jeńge – ájaǵasınıń hayalı, dayısınıń hayalı, ulıwma jası úlken aǵayinle iniń
hayalla ı. Qa aqalpaqla da jaqın bolsın-bolmasın ózinen úlken adamnıń hayalın jeńge
dep a ay be edi. Jeńge sózi uwısqanlıq a amala ınıń bi i bolıp, ulıwma ú kiy ille ge
o aq sóz, bul sóz házi gi ú kiy ille de jeńge (qa aqalpaq), jeńge (qazaq), yanga
(ózbek), eńńe ( ú kmen) one ikalıq a ian la da ushı asadı [4,89]. Mısalı, Sheshesi
súygenniń qızın súyme, Jeńgesi súygenniń qızın súy [15,23], Jeńgem jaman bolsa da
jaǵam jaqsı, Ózim jaman bolsam da, aǵam jaqsı [15,54], Jeńgege jalǵaspaǵan qızdıń,
Kúnniń kúni kelgende, Qusı qumǵa úse ... [15,116].
Bu ınǵı waqı la ı qa aqalpaq xalqında bi neshe e balası ba shańa aq aǵı úlken
bala qanday da bi sebepke baylanıslı dúnyadan ó se hám onıń jas hayalı jesi qalsa sol
qay ıs bolǵan balanıń kelinshegin kúyewiniń inisine nekelep be gen. Yaǵnıy,
úylenbegen inisi qay ıs bolǵan aǵasınıń kelinshegine (óz jeńgesine) úyleniwi ke ek
bolǵan. Sebebi, ná es ele je im qalmasın, anası basqa bi ewge u mısqa shıqsa balala ı
ja adamǵa ógey bala bolıp qalmasın degen maqse e bul dás ú saqlanǵan. Mısalı, A
ólse sawı miy as, Aǵa ólse, jeńge miy as [15,121] degen naqılda da sol dás ú náze de
u ılǵan.
Jeńge sóziniń xalıq a asında basqa da mánis e qollanılıwı haqqında maǵlıwma la
ba . «Jeńge sóziniń joqa ıdaǵı mánisi menen bi ge jańa u mıs qu maqshı bolıp jú gen
jigi penen qızdıń a asına úsip, ola dı bi -bi i menen ushı as ı ıp jú e uǵın hayalǵa da
152
(geyde e kek adamǵa da) qa a a ay ıladı. Tú kiy ille degi e nog a iyalıq nızam
iyka ında jeńge, yaǵnıy qız hám jigi iń uwısqanla ı á epinen ayınlanǵan hayalla
(jeńgele i) belgili bi waqı qa shekem aza kelin hám kúyewdiń xızme shile i sıpa ında
ola ǵa ózle iniń keńesle in be ip u adı. Ózinen jası úlken basqa hayalǵa da jeńge
yamasa jeńgey sózle i qollanıladı» [4,89]. Mısalı, Qız jeńge ushın, Jeńge eńge ushın
[15,62], Jolı bola jigi iń, Jeńgesi shıǵa aldınan [15,65], Temeki eginge emes, eńgege
kele , Jigi qızdan bu ın jeńgege kele [15,121].
Kishe. Qa aqalpaq ilinde kishe a aması «ájaǵasınıń hayalı» degendi, geyde
uwǵan anasın bildi edi. Bul sóz sonday-aq hú me e inde uwlas, awıllas, basqa
biy anıs hayalla ǵa da qollanıladı. Kishe sózi e imologiyalıq jaq an kishi sózi menen
baylanıslı [4,88]. Qa aqalpaqla da bu ın pe zen ózin dúnyaǵa kel i gen a a-anasın
ájaǵa, kishe dep a ay uǵın bolǵan. Bunıń iyka ǵı sebebi dúnyaǵa kelgen ná es e
kempi -ǵa ı (pe zen iń óz ákesiniń a a-anası)nıń balası sıpa ında qa alǵanlıǵı edi.
Há e, pe zen i uwǵan anasına óziniń uńǵısh pe zen iniń a ın ay ıw da qadaǵan
e ilgen. Sebebi, ol óziniń uńǵısh pe zen in a a-enesiniń balası yamasa qızı sıpa ında
qa ap oǵan biykeshle i yáki qáyinle ine a qoyǵanı sıyaqlı óz aldına a nawlı a qoyıp
shaqı a uǵın bolǵan. Bul a penen ek kelin (óziniń anası) shaqı adı da, shańa aq ıń
qalǵan aǵzala ı á epinen óziniń hújje egi a ı menen shaqı ılǵan. Búgingi kúnde bul
dás ú ek ayı ım awıllıq je le de ǵana saqlanıp qalǵan. Al, kishe a aması menen óziniń
uwǵan aǵası yamasa áǵayin ajaǵala ınıń kelinshekle in a aw ele dawam e ip kelmek e.
Mısalı, Sheshesi maq aǵan qızdı alma, Kishesi maq aǵan qızdan qalma. [15,65], Keshe
onı kishe dese, Búgin qalay sheshe deydi. [15,151].
Jawan – jas kelinshek. [10,336]. Tu mısqa shıqqan, bi aq ele jas kelinshek jawan
dep ay ıladı. Mısalı, A qa be gisiz qunan ba , Qızǵa be gisiz jawan ba [15,165], Jawan
eńge aqpas, Awı ıwǵa áńgime jaqpas [15,142],
Qudasha – kelin hám kúyewdiń á eple iniń kelin jas aǵı hayal jınısına –
qa ındası, sińlile ine qa a a ay ıla uǵın a ama[4,86]. Qudala á ep egi kúyewdiń yáki
kelinniń ózle inenkishkene qa ındası yamasa sińlisi. [12,27]. Mısalı, Qudasha menen
quda oyna , Quw shóp penen bó i oyna [15,26], E jemeseń ólmeyseń, E egińdi jap
qudasha [15,74], Qulaǵı daǵı qudashaǵa, Sálem ay ıń ońashada [15,100], Úydegi
qudasha – qudasınıń azıǵı, Dúzdegi qudasha – qudasınıń a qazıǵı [15,111].
Qudaǵay – kúyew menen kelin á epiniń úlken jas aǵı hayal adamla ına – anala ı,
kempi apala ı yamasa aǵayin hayalla ına qa a a ay ıla uǵın a ama[4,85]. Bi -bi ine qız
be ip, qız alǵan adamla dıń hayalla ı. [12,26] Mısalı, Asım-suwım ba ında, Qudaǵay
kelin a andım, Asım-suwım ke ken soń, Qomaǵay kelin a andım [15,20], Biziń ke baz
qudaǵay, Tayaqlap úyden quwmaǵay [15,73], Qudaǵay qu das ay bolsın, Qudań
dos ıńday bolsın [15,103].
153
Há bi mille iń milliyligin, ú p-áde in, sal -dás ú in sáwlelendi iwde, jas áwlad ı
á biyalawda naqıl-maqalla dıń oli áhmiye li. Naqıl maqalla jámiye iń ba lıq
qa lamla ın awızbi shilikli bolıwǵa, sadıqlıqqa, miyne súygish bolıwǵa, jaqsı-jamandı
ajı a a biliw sıyaqlı aǵı da basqa eń jaqsı pazıyle le di boyına sińdi iwge shaqı adı.
Usınday ildiń biybaha ǵáziynesin há á epleme ize lew, áwlad an-áwladqa miy as e ip
qaldı ıw biziń baslı wazıypamız. Solay eken, biz de naqıl-maqalla qu amındaǵı
gende lek le di ize ley o ı ıp, naqıl maqalla iliniń júdá bay ekenliginiń gúwası boldıq.
Qa aqalpaq xalıq naqıl-maqalla ında hayal adamnıń gende lik kó inisi kóbinese úy
biykesi, bala á biyası menen shuǵıllanıwshı insan sıpa ında be ilgen. Solay eken, naqıl-
maqalla da hayal koncep i jiyi qollanılǵan. Qa aqalpaq il biliminde naqıl-maqalla da
gende lik koncep i ele óz aldına a nawlı ize lenbegen máselele diń bi i bolıp
esaplanadı.
Paydalanilǵan ádebiya la
1. Абдиназимов Ш. "Хаял сөзи хаққында"//Вестник КГУ им. Бердаха. -Нукус, 2015. -№4. -Б.
2. Бегжанов Т. Термины родства в Муйнакском говоре каракалпакском языка. // вопросы
диалектологих тюркских языков. – Баку. 1966.
3. Бикбулатов Н. В. Башкирсая система родства. -М.: Наука. 1981.
4. Даўлетмуратова З. У. Қарақалпақ тилинде туўысқанлық атамалары. Кан.дисс.Нөкис. 2010.
5. Доспанов О. Қарақалпақ тили қубла диалектиниң лексикасы. –Нөкис. Қарақалпақстан.
1977. Б. 129-166;
6. Кононов А. Н. грамматика языка тюркских рунических памятников VII-IX веков. – Л., 1980.
7. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. I том. Нөкис. Қарақалпақстан. 2023.
8. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. II том. Нөкис. Қарақалпақстан. 2023.
9. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. II том. Нөкис. Қарақалпақстан. 1984.
10. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. III том. Нөкис. Қарақалпақстан. 2023.
11. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. IV том. Нөкис. Қарақалпақстан. 2023.
12. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. V том. Нөкис. Қарақалпақстан. 2023.
13. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. VI том. Нөкис. Қарақалпақстан. 2023.
14. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. VII том. Нөкис. Қарақалпақстан. 2023.
15. Қарақалпақ фольклоры. 88 том. Нақыл-мақаллар. Нөкис. Илим. 2015.
16. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. -М. -Л., 1951.
17. Мухамедова Р. Г. Терминология родства и свойства у татар мишарей в Мордовской АССР.
Материялы по татарской диалектологии. -Казань. 1962.
18. Цинциус В. И. К этимологии алайских терминов родства. Очерки сравнительной
лексикологии алтайских языков. -Д. :Наука, 1972.
19. Шоқым Г. Гендерлік лингвистика негіздері: [Мәтін] : оқулық/ Г. Шоқым. - Алматы:
Экономика, 2012.
20. Ысқақов А. Қазақ тілінің этимологиялық сөздігін жасаў мәселелері // Қазақ тілі менен
әдебиеті, - №5.
21. Юсупов Х. Г. Термины родства в башкирском языке. // Вопросы башкирской филологии. -
М. 1981.
