157
FRAZEOLOGIZMLERDIŃ AWDARMA USILLARI HÁM OLARDIŃ
NÁTIYJELILIGI
A zimbe o a S.A., PhD,
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715403
Anno a siya. Mazku maqolada qa aqalpoq a ingliz illa idagi azeologizmla ning a jima
usulla i hamda ula ning sama ado ligi ling is ik a madaniy nuq ayi naza dan ahlil qilingan.
F azeologik bi likla ilning boy ma’na iy qa lamini ashkil e ib, xalqning dunyoqa ashi, men ali e i
a madaniya i bilan chamba chas bog‘liq ekani ko‘ sa iladi. Ta jimada qo‘llaniladigan asosiy ikki
yondashu – so‘zma-so‘z (li e al) a mazmuniy (kon eks ual) a jima usulla i o‘za o solish i ilib,
ula ning a zallikla i a kamchilikla i ahlil e iladi. Shuningdek, maqolada ha bi usulni amaliyo da
qo‘llashdagi sama ado lik, madaniy kon eks a milliy xususiya la ni hisobga olish za u ligi asoslab
be iladi. Tadqiqo azeologizmla ni a jima qilishda il a madaniya uyg‘unligini a’minlash
muhimligini a’kidlaydi.
Tayanch so‘zla : azeologizm, a jima, so‘zma-so‘z a jima, kon eks ual a jima,
madaniya la a o aloqala , milliy o‘ziga xoslik, qa aqalpoq ili, ingliz ili, ling is ik ahlil.
Anno a ion. This a icle explo es he ansla ion me hods and e ec i eness o ph aseological
uni s in Ka akalpak and English om bo h linguis ic and cul u al pe spec i es. Ph aseologisms a e
shown o e lec he deep laye s o language and embody he wo ld iew, men ali y, and cul u al
he i age o a people. The s udy compa es wo p ima y ansla ion app oaches – li e al (wo d- o -
wo d) and con ex ual (meaning-based) – analyzing hei espec i e ad an ages and limi a ions. The
a icle emphasizes he impo ance o cul u al con ex and na ional iden i y in ansla ing idioma ic
exp essions. I concludes ha achie ing accu a e and na u al ansla ion equi es a balance be ween
o m and meaning, aking in o accoun he cul u al backg ound o bo h languages.
Keywo ds: ph aseologism, ansla ion, li e al ansla ion, con ex ual ansla ion, c oss-cul u al
communica ion, na ional iden i y, Ka akalpak language, English language, linguis ic analysis.
Dúnya il biliminde ilologiyanıń zamanagóy aspek le inen bi i
ling omádeniya anıwǵa qızıǵıwshılıq, iyka ınan ba lıq kó inisle ıne iyisli ize lewle
hám há ú li sis emala ǵa ki e uǵın, uwısqan emes ille diń azeologiyalıq
sis emala ın salıs ı ılıp ize lew házi gi dáwi de p og essi ú de awajlanıp a ı . A ap
ay qanda, qa aqalpaq hám inglis ille inde sol iyka da úy eniw emanıń ak uallıǵın
belgileydi. Bul ille de sóylewshi xalıqla dıń ba lıq ı úsiniw ózgeshelikle i,
men ali e iń kó inisi ola dıń mádeniya ında saqlanǵanlıǵı sebep azeologiyalıq
bi likle de e nikalıq opa ómi iniń ay ıqshalıqla ı, xalıq ıń a iyxı menen mádeniya ınıń
ayqın sáwlesin awadı. F azeologiyalıq bi likle xalıq ıń mádeniy hám uwxıy baylıǵı,
ó ken zaman menen házi gi dáwi diń baylanısıwı, ulıwma jámiye awajlanıwınıń
je iskenlikle i, awajlanıw basqıshla ı haqqındaǵı maǵlıwma la ı e nikalıq opa dıń
ba lıq milliy il kó inisle in e eń analiz qılıw ak uallıǵın belgilep be mek e.
158
Qa aqalpaq iliniń azeologiyalıq sis emasın há á epleme ize lew onıń iyka ǵı
s uk u alıq-seman ikalıq hám s ilis ikalıq iple in anıqlawǵa, kelip shıǵıwın biliwge
múmkinshilik be edi. Bul baǵda da dok o lıq disse aciya o ınlandı hám monog a iyalıq
jumıs baspadan shıq ı [5.174]. F azeologizmle – ob azlı eksp essi kó kemlew
qu alla ı. Bul ola dıń iyka ǵı xızme i. Bul xızme qa aqalpaq ilinde ayqın kó inis
apqan. Ob azlılıq – qa aqalpaqla dıń dúnya anıwınıń xa ak e li belgisi. Qa aqalpaq
ádebiya ında kó kem sóz shebe le i óz shıǵa mala ında xalıq ıń hám qa aqalpaq iliniń
bul ózgeshelikle in shebe lik penen kó se e alǵan. Bul jumıs azeologizmle diń kólemi
hám shega asın, gene ikalıq, leksika-seman ikalıq ózgeshelikle in, ling omádeniy hám
an opocen is lik, milliylik xa ak e in, s il’lik qu amın, ola dıń kó kem shıǵa mala daǵı
xızme i menen s illik qollanılıwın, kó kem súw e lew qu alla ı xızme inde keliwin
ilimiy iyka da dálillewden iba a . Fak le ge bay ma e ial iyka ında qa aqalpaq ili
azeologiyalıq sis eması, iyka ǵı azeologiyalıq qo á iyplengen; azeologizmle ge
án seman ikalıq, milliy-mádeniy ózgeshelikle hám s ilis ikalıq qollanılıw
múmkinshilikle i, usı iyka da sóylewde, kon eks e qollanılıwı ashıp be ilgen.
Tildiń eń qu amalı hám bay qa lamla ınan bi i azeologizmle bolıp, ola il
mádeniya ın, a iyxıy p ocessle in hám xalıq ıń kózqa asın sáwlelendi edi.
F azeologizmle yamasa idiomala - bul bekkem sóz dizbekle i bolıp, ola dıń mánisi
sózle diń ay ıqsha mánisinen ózgeshelenedi. Máselen, ózbek ilindegi "kózdi jumıw"
sózi sózbe-sóz awda mada " o close he eye" dep kó se iledi, bi aq ol "diqqa qılmaw,
i iba sız qalıw" degen mánis i ańla adı. Solay eken, azeologizmle diń awda ması
kóplegen qıyınshılıqla uwdı adı. Bul qıyınshılıqla dı saplas ı ıw ushın
awda mashılıq a eki iyka ǵı qa nas qollanıladı: li e al (sózbe-sóz) hám kon eks ual
(mazmun iyka ında) awda ma usılla ı. Bul maqalada azeologizmle diń
awda masındaǵı li e allıq hám kon eks uallıq qa nasla dıń mánisi, abzallıqla ı menen
kemshilikle i, sonday-aq, ola dıń ámeliy awda mada qollanılıwı dodalanadı.
F azeologizmle il bilimi hám awda mashılıq a awla ında ildiń bay mádeniy
qa lamın qu ay uǵın, qu amalı hám kóp qı lı il bi likle inen bi i bolıp esaplanadı.
F azeologizmle óziniń bekkem o ması hám anıq mánisine ie bolǵan sóz dizbekle i
bolıp, ola sózle diń ayı ım mánile inen ózgeshe ú de bi pú in azema sıpa ında
alqılanadı. Sol sebepli azeologizmle di basqa ilge awda ma islew p ocesi qu amalı
bolıp, awda mashıla ushın ay ıqsha i iba dı alap e edi.
Awda mada azeologizmle ge qa nas jasawdıń eki iyka ǵı jolı ba : li e al (sózbe-sóz)
hám kon eks ual (mazmun iyka ında) qa nasla . Li e al qa nas a azeologizm sózbe-
sóz awda ıladı. Bunday qa nas a azemanıń sı qı kó inisi saqlanıp qaladı, bi aq onıń
iyka ǵı mánisi je e li dá ejede sáwlelendi ilmewi múmkin. Mısal ushın, inglis ilindegi
"spill he beans" sózi sózbe-sóz "lo iyala dı ókpek" dep awda ılsa, iyka ında bul sóz
159
"sı dı áshka alaw" degen mánis i ańla adı. Sol sebepli, li e al awda ma kóp jaǵdayla da
anıqsızlıq hám nadu ıs alqılawla ǵa alıp keledi [2].
Kon eks lik jan asıwda bolsa azeologizmniń ulıwma mánisi hám il ishindegi
unkciyası esapqa alınadı. Awda mashı azeologizmdi basqa ilge onıń mazmunına
jaqın ek i alen o mada awda adı. Bul qa nas azeologizmniń haqıyqıy mánisin
oqıwshıǵa anıq hám úsinikli ú de je ke iwge múmkinshilik be edi. Máselen, "spill he
beans" sózi "sı dı pash e iw" dep awda ıladı [1.67]. Bunday qa nas a sózle diń ayı ım
awda ması emes, al pú kil azanıń mánisi iyka ǵı áhmie ke ie boladı.
Li e al hám kon eks ual qa nasla a asındaǵı pa ıq iyka ınan o ma hám
mazmunnıń qanday sáwlelendi iliwinde. Li e al awda mada azeologizmniń sı qı
kó inisi saqlanadı, bi aq mánisi anıq bolmawı múmkin. Kon eks lik jan asıw bolsa
mánis i anıq hám ábiyiy anla adı, bi aq sóylewdiń o ması ózge edi [6]. Ámeliy
awda mada kóbinese bul eki usıldıń únlesligi qollanıladı. Awda mashı azeologizmniń
sı qı o masın bi az saqlaǵan halda onıń mazmunın anıq úsindi iwge há eke e edi.
F azeologizmle diń mádeniy á eple i de awda mada i iba ǵa alınıwı zá ú . Há
bi il óziniń mádeniy kon eks ine sáykes azeologiyalıq bi likle ge ie. Mısalı,
anglichan ilindegi "b eak he ice" sózi sózbe-sóz "muzdı sındı ıw" dep awda ılsa da,
onıń mádeniy mánisi "sóylesiwle di baslaw yamasa o alıq ı jumsa ıw" degendi
anla adı [4]. Awda mashı ek ǵana ildi emes, al mádeniya la dı da e eń úsinip,
azeologizmle diń iyka ǵı mazmunın je ke iwi ke ek.
Juwmaqlap ay qanda, azeologizmle diń awda ması qu amalı hám názik p ocess
bolıp, li e al hám kon eks ual qa nasla dıń há bi i ózine án abzallıqla menen
sheklewle ge ie. Ná iyjeli awda ma ushın usı kózqa asla dıń úylesimliligi hám mádeniy
kon eks i esapqa alıw áhmie li. Awda mashı azeologizmle diń ling is ikalıq hám
mádeniy ózgeshelikle in e eń allaǵan halda, sóz hám mánis i úyles i iwge um ılıwı
zá ú . Bul ek ǵana awda manıń anıqlıǵı hám ábiyǵıylıǵın ámiyinlep qoymas an, al
oqıwshıǵa ildiń bay mádeniya ın be edi.
Paydalanilǵan ádebiya la
1. Bake , M. (1992). In O he Wo ds: A Cou sebook on T ansla ion. London: Rou ledge.
2. La son, M. L. (1984). Meaning-Based T ansla ion: A Guide o C oss-Language Equi alence.
Lanham: Uni e si y P ess o Ame ica.
3. Nabie , A. (1995). Ózbek ilinin azeologiyalıq sózligi. Tashken : Fan.
4. Newma k, P. (1988). A Tex book o T ansla ion. New Yo k: P en ice Hall.
5. Pi niyazo a A Q. Qa aqalpaq ili azeologiyalıq sis eması hám onıń s ilis ikalıq imkaniya la ı. -
Nókis: Qa aqalpaqs an, 2020. B.- 174.
6. Виноградов, В. В. (1970). Фразеология современного русского языка. Москва: Наука.
