NEMIS HÁM QARAQALPAQ TILLERINDE SUW PERISI TÚSINIGINIŃ LINGVOKULTUROLOGIYALÍQ ÓZGESHELIKLERI

160 NEMIS HÁM QARAQALPAQ TILLERINDE SUW PERISI TÚSINIGINIŃ LINGVOKULTUROLOGIYALÍQ ÓZGESHELIKLERI Nuranova S.G., Tayanısh doktorant Qaraqalpaq mámleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17715408 Annotaciya. Nemis hám qaraqalpaq lingvomádeniyatlarında “suw perisi” arxetipiniń súwretleniwi salıstırıladı. Geynrix Geyneniń “Die Lorelei” shıǵarması hám qaraqalpaq folklorındaǵı obraz qáwip hám jazanı bildiredi. Lorelei estetikalıq gózallıq, qaraqalpaq obrazı bolsa siyasiy normalardı buzıw ushın jaza beredi. Tayanısh sózler: lingvokulturologiya, suw perisi, Lorelei, folklor, semantikalıq dúzilis, ruwxiy jaza, estetikalıq qáwip. Annotation. The representation of “water spirit” archetype in German and Karakalpak linguocultures is compared. Heine’s “Die Lorelei” and Karakalpak folklore depict danger and punishment. Lorelei uses aesthetic seduction while Karakalpak spirit punishes social norm violations. Keywords: linguoculturology, water spirit, Lorelei, folklore, semantic structure, spiritual punishment, aesthetic danger. Bul tezis áyyemgi hám bay mádeniyatqa iye bolǵan eki xalıq – nemis hám qaraqalpaq xalıqları folklorındaǵı “suw perisi” arxetipiniń mádeniy-lingvistikalıq mákanlarındaǵı differenciallasıw mexanizmlerin salıstırmalı-tipologiyalıq jaqtan tiykarlaydı. Nemis mifologiyasındaǵı Geynrix Geyneniń “Die Lorelei” qosıq úzindisiniń lingvistikalıq analizin óz ishine aladı. Izertlew Loreleydiń real geografiyalıq qáwip (Reyn dáryası) hám romantikalıq ádebiyat estetikası sintezinen kelip shıqqan estetikalıq apat quralı ekenligin, bul jaǵday qaraqalpaq “Suw perisi” niń ruwxıy jaza orınlawshısı sıpatındaǵı funkciyasınan túp-tiykarınan parıqlanatuǵınlıǵın kórsetedi. Usı kontrastlı jantasıw arqalı milliy dúnyaqaraslardıń qádiriyat sistemasındaǵı ústinlikler (xúreyge qarsı tártip) ashıp beriledi. “Suw perisi” arxetipi jáhán folklorında universal esaplansa da, onıń hár bir mádeniyattaǵı transformaciyası tereń lingvokulturologiyalıq ózgesheliklerdi sáwlelendiredi. Bul izertlew nemis hám qaraqalpaq lingvomádeniyatlarınıń qáwipqáter kategoriyasına degen qatnastaǵı fundamentallıq ayırmashılıqların usı obraz mısalında ilimiy jaqtan úyreniwge qaratılǵan. Ásirese, ádebiy tekst (qosıq) arqalı qáliplesken obraz (Loreley) hám xalıq awızeki dóretiwshiligi (folklor) arqalı saqlanǵan obraz (Suw perisi) dıń funkcional differenciyalın anıqlaw zárúrligi menen túsindiriledi. Loreley fenomeni Reyn dáryasındaǵı real geografiyalıq qáwip (kúshli aǵıs, tarlıq, jarlıqlar – Slow German transkripti) tiykarında qáliplesken. Bul obyektiv qáwip 161 XIX ásirde romantikalıq ádebiyat tásiri astında mifologiyalandırıldı. Klemens Brentano tárepinen baslanǵan bul process, Geynrix Geyne dóretiwshiliginde eń joqarı shıńına jetti. Geynrix Geyne jaratqan Loreley obrazınıń estetikalıq-qatal etiwshi funkciyası onıń tekstinde lingvistikalıq jaqtan tómendegishe sáwlelengen: “Die schönste Jungfrau sitzt / dort oben wunderbar; / her golden Geschmeide glistens, / Das hat eine wundersame, / gewaltige Melodie.” Bul úzindide “schönste Jungfrau” (eń gózzal qız) hám “goldnes Geschmeide, Haar, Kamme” (altın taǵınshaqlar, shash, taraq) sıyaqlı leksikalıq birlikler arqalı absolyut gózzallıq hám dábdebe semantikası jaratılǵan. Biraq gózzallıqtıń ózi qáwip tuwdıratuǵın tiykarǵı faktor emes. Qáwip “gewaltige Melodei” (kúshli yamasa qorqınıshlı ırǵaq) sózinde jasırınǵan bolıp, ol sezim manipulyaciyasınıń tikkeley quralı esaplanadı. Geyne qosıq teksti [1:79] Loreley qumarlıq hám gózzallıqqa beriliw arqalı kemeshin aljastıradı, bul bolsa esin joǵaltıw hám aqır-aqıbette keme apatshılıǵına alıp keledi. Loreley Batıs ádebiyatındaǵı estetikalıq qáwiptiń joqarı tımsalı. Qaraqalpaq folklorında “Suw perisi” obrazınıń funkcional modeli nemis modelinen keskin parıqlanadı. Qaraqalpaq túsinigindegi jaza mexanizmi, dáslep, sociyallıq hám dástúriy qaǵıydalar buzılıwına múnásibet sıpatında qáliplesken (mısalı, kún batqannan soń suwǵa yamasa háwizge barıw). “Qızǵa usı jerde suw perisi salqının salıptı... Qızdı úyine alıp kelgennen keyin oyanıp, ózin-ózi julıp, aqıldan azıp qaladı.” [2:107] Bul jerde “salqının salıw” sózi Loreley qosıǵı sıyaqlı estetikalıq túsinik emes, al tikkeley energiyaǵa iye bolǵan ruwxıy hújimdi ańlatadı. Nátiyje “aqıldan azıw” (ruwxıy patologiya) bolıp, bul sananı joǵaltıw qaraqalpaq mádeniyatında eń awır jaza sıpatında qabıl etilgenligin kórsetedi. Bul obrazdıń tiykarǵı funkciyası normativpedagogikalıq ekenligin, yaǵnıy, tártipke ámel etiw zárúrligin túsindiriwden ibarat ekenligin ilimiy jaqtan tiykarlaydı. Tipologiyalıq kategoriya Qaraqalpaq “Suw perisi” Nemis tilindegi “Die Lorelei” Hújimniń predmeti Aqıl-oy hám sociyallıq tártip Sezimler hám fizikalıq turmıs Qáwiptiń mexanizmi Sırtqı, ruwxıy tásir («Salqınlatıw») Estetikalıq manipulyaciya («Gewaltige Melodei») Birden-bir sáwlelendiriw Psixikalıq patologiya (Jillilik) indukciyası Ádebiy qosıq (Geyne) arqalı jasalǵan Siren Sózimiz juwmaǵında “suw perisi” arxetipi nemis hám qaraqalpaq lingvomádeniyatında túrlishe sáwlelengenligi dáliyllendi. Loreley fenomeni estetikalıq ústemlik hám húrmet qurbanlıǵın bildiretuǵın romantikalıq ideya bolsa, qaraqalpaq xalqında bul túsinik dástúriy qaǵıydalar buzılıwına qarsı qatań jaza ańlatatuǵın bir 162 kúsh sıpatında qáliplesken. Poeziyalıq úzindiniń talqılawǵa kirgiziliwi, Loreleydiń estetikalıq funkciyasın lingvistikalıq dáliyller menen jáne de bekkemledi. Qullası, bul arxetip eki xalıqtıń mádeniyatında da qáwip-qáter semantikasın ańlatpalasa da, onıń súwretleniwi hár bir xalıqtıń ózine tán bolǵan sociyal-mádeniy prioritetleri tiykarında qáliplesken. Bul túsiniktiń lingvistikalıq súwretleniwinde milliy dúnyaqarastıń tuwrıdan-tuwrı sáwleleniwin tastıyıqlaydı. Ádebiyatlar: 1. Bozorova Rufina Sharopovna, Gidronim tarkibli iboralarda metaforizatsiya Vol. 53 (2024): Miasto Przyszłości 79-bet. 2. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi O-Ya, Nókis-Qaraqalpaqstan, 1992, 636-bet