157
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
AMIR SAID OLIMXON ISLOHOTLARI VA ULARNING OQIBATLARI
Toshpo’la o a Shaxnoza Shuh a o na
Osiyo xalqa o uni e si e i, “Ij imoiy anla a exnika” akul e i
Xo ijiy il a ij imoiy anla ka ed asi o’qi u chisi.
Salimo a Pa inabonu Ra shan qizi
Ta ix a’lim yo’nalishi 3-bosqich alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715541
Anno a siya. Ushbu maqola Buxo oning so’nggi ami i Said Olimxon omonidan XX as
boshla ida amalga oshi ilgan siyosiy, ma’mu iy a ij imoiy-iq isodiy isloho la hamda da la
boshqa u uni mus ahkamlash, ilm- anni i ojlan i ishda olib bo gan siyosa i a uning oqiba la i
yo i ishga qa a ilgan.
Kali so’zla : Ami Abdulahad, Said Olimxon, Sayid Mansu Olimiy, yosh buxo olikla ,
mani es , Pe e bu g, pajla , leyb-g a diya, gene al-adyu an .
Said Olim Toʻ a 1881-yil 3-yan a da Buxo o ami ligining Ka mana bekligidagi Olchin
sa oyida dunyoga kelgan. Olimxonning oʻliq ismi Said Mi Muhammad Olimdi . Olimxonni
yoshligidan “Toʻ ajon” deb chaqi ishgan. Onasining ismi Da la Bax oyim boʻlgan. Ami Said
Olimxon oilada ikkinchi a zand edi. O asi Ami Abdulahadxon omonidan Olimxonning akasi
Said Mi Abdulloh ax o isi e ib ayinlangani sababli hech kim Olim Toʻ aning ax ga
oʻ i ishini ku magandi. Ammo 1888-yilda Said Mi Abdullohning ku ilmaganda bezgak bilan
kasallanib, a o e ishi Said Olimxonga ax uchun yoʻl ochadi.
Ami Abdulahadxon oʻgʻlini 1893-yilda Pe e bu gga ashkil e ilgan ilk sa a ida Aleksand
III Olimxonni Buxo o ax i o isi si a ida eʼ i o e ishiga e ishadi. Olimxon 13 yoshida o asi
ami Abdulahadxon buy ugʻi bilan ha biy aʼlim olish uchun Pe e bu gga joʻnaydi. Uch yil
da omida ha biy muhandislik boʻyicha bilim oladi. Aslida oʻqish da i ye i yil boʻlsa-da,
o asining xas aligi sabab bu mudda qisqa i ildi.
Olimxonning aʼlim olish uchun Pe e bu gga yubo ilishi uning me osxoʻ e ib
anlanishining na ijasi edi. Chunki Rossiya impe iyasiga qa am Buxo o ami ligi uchun us
podshohi omonidan aliahdning asdiqlanishi oʻsha da aqozosiga koʻ a majbu iy edi.
Olimxon Nikolaye kade ko pusida impe a o ning ax iy qo o ulla i – “pajla ”
boʻlimida oʻqishni boshlaydi. Olimxon us zodagonla i aʼlim oladigan mak abga oʻqishga qabul
qilinadi a bi mudda oʻ gach, ha biy qismga olib ke iladi. Bu qismda ha biy ayyo ga likdan
ashqa i sa oy qo o uli azi asini ham baja adi. Ha biy xizma ni mu a aqiya li amomlab,
kazakla dan ashkil opgan leyb-g a diya polkiga komandi e ib saylandi. Buxo o ax iga
oʻ i gach, Olimxonning xuddi Pe e bu gdagi kabi qoʻ iqchila polkini uzgan. Bu qoʻ iqchila
polki ami ning xizma idagi qulla dan ibo a edi.
Rossiyada uch yil oʻqigach, 1896-yil 7-mayda diplom olib o asi yoniga qay adi. Said
Olimxon o asidan iq isodiy, siyosiy a ij imoiy masalala ini oʻ ganadi. 1898-yil Buxo o
ami ligining Qa shi bekligiga hokim qilib ayinlanadi. Olimxon o asining sogʻligi yomonlashishi
munosaba i bilan, Ka managa hokim e ib ayinlanadi. O adan ikki yil oʻ gach, Abdulahadxon
a o i e adi a Olimxon Buxo o ami ligining yangi ahba iga aylanadi. Bu haqida oʻsha da dagi
Ni a gaze asining 1911-yil 3 sonida ham eʼlon qilingan. Shu a iqa Ami Said Olimxon Buxo o
ami ligini boshqa ishga ki ishadi. Olimxon Sank -Pe e bu gda us a Ye opa madaniya la i
bilan maʼlum da ajada anishish imkoniga ega boʻlgani uchun jamoa chilik a ziyolila u
mamlaka da isloho la oʻ kazishidan umid o edi.
158
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
U das lab Buxo oning maʼmu iy, iq isodiy a ha biy sohala ida isloho la oʻ kazishga
ha aka qildi. 1910 yil 30 dekab da u maxsus a mon chiqa ib, isloho la das u ini e’lon qildi.
Fa monga ko‘ a, xalqdan olinadigan u li soliqla kamay i ilib, soliqla a ibga solindi.
Mansabdo shaxsla ga po a olish aqiqlanadi, ula ning maoshi xazina hisobidan
belgilanadi. Ha biy ishla ni qay a qu ish boshlanadi. Ishchila a aska la ning maoshla i ikki-
uch ba oba oshi iladi. Mamlaka da mao i ni qo‘llab-qu a lash, o‘y-hashamla dagi o iqcha
dabdababozlikla ga, po axoʻ likka chek qoʻyish, aholining a iza a shikoya la i uchun
imkoniya la ni kengay i ish yoʻlidan bo adi. Ami Olimxon oʻzining mad asasini qu di adi,
“Si o ai Mohi Xosa” yozgi sa oyini yakunlab, unda ulkan ho uz, Gʻozgʻon ma ma idan
on anla , xilma-xil hay onla haykalla ini yasa i di. Mohi xossa bogʻini dunyoning u li
bu chakla idan kel i ilgan an oyi da ax la , gulla bilan beza di.
Buxo o ami ligida o‘yla g‘oya da hashamdo bo‘lib, oda da 7-8 kun da om e gan, ha
kuni 6-7 xil o qa pishi ilib, akli qilingan mehmonla ga ke ish chog‘ida 800 g ammdan 16
kilog ammgacha qand be ish a chopon kiydi ish oda usiga ki gan. Bundan ashqa i, nikoh a
sunna o‘yla ida ko‘pka ila ashkil qilingan. Said Olimxon hukm onligining das labki
yilidayoq o‘y-ma’ akala dagi is o ga chilikla a dabdababozlikla ni uga ishga alohida e’ ibo
qa a ib, bi inchi na ba da iloya bekla i, qozila , amlokdo la a boshqa mansabdo
shaxsla ning oddiy oilala ma’ akala ida ish i ok e ishini aqiqlab qo‘ydi. Ula ga aqa bi -
bi la inikida bo‘ladigan ma osimla ga bo ishga uxsa be ib, o‘shanda ham sho‘ adan boshqa
o qa ano ul qilishla ini man e di.
Ami 1911-yil ma oyida “Juda is o li o‘yla ni uga ish o‘g‘ isida” a mon chiqa di.
Unga ko‘ a, o‘yla da 6-7 xil o qa qilish aqiqlanib, palo dan boshqa o qa be ganla ga
75 da a u ish jazosi ayinlandi, sunna a nikoh o‘yla ida ashkil qilinadigan uloq chopish a
poyga adbi la i beko qilindi. Ushbu adbi ni ashkil e gan shaxs o‘lim jazosiga mahkum e ilishi
belgilab qo‘yildi. To‘yga kelgan mehmonla ning ha bi iga chopon be ish asmi man qilindi.
1916-yil 5-iyunda esa Ami Olimxon o‘yga kelganla ga qand be ish oda ini aqiqlo chi yana bi
a monni imzolaydi.
Bundan ashqa i, Xalqa o qo akoʻl sa dosini yanada i ojlan i ish maqsadida 1914-yilda
oʻz akilla idan Toʻ aqulboy dallol, Qo i Muz ob, Qo i Muhammadla o qali oʻn uch ming besh
yuz dona qo akoʻl e ini B i aniya Hindis oniga yubo adi. Sayid Mansu Olimiyning “Buxo o
Tu kis onining beshigi” asa ida ami Sayyid Olimxonning Buxo o da la ini boshqa ishda amalga
oshi gan ishla ini yo i ilgan.
Ami Olimxon 1911- yil ma oyida “ Ta’lim oʻgʻ isida” a mon chiqa adi. Unga koʻ a,
mad asa alabala iga u li hoshiyala oʻqi ilmasligi; a si a hadis asmiy da s si a ida oʻqi lishi;
da la xazinasidan olingan aq la dan yigʻilgan pulla ga shaha ning u li ye la ida mak abla
qu ish hamda ula ga muallimla ayinlash; muallim olim, xushxa a xushqi oa boʻlishi; ula ga
mak abla ning aq la idan ashqa i da la xazinasidan yillik 120 soʻm maosh ayinlash; ahsil
uchun bolala dan pul olmaslik; mak abla ga bi nozi ayinlash a u ha oy mak abni a ish qilib
ami ga hisobo be ishi belgilab qoʻyiladi. 1913- yil sen yab oyining boshida Buxo o shah ida
yangi ipdagi 3 boʻlimli: yozish a hisob xonasi, qi oa xonadan ibo a mak ab binosining
qu iladi. Buxo o ami ligi Rossiya Impe iyasiga qa am hisoblansada, Said Olimxon oʻz da la ida
Ami maqomiga ega edi. Said Olimxonning pulla iga Sank -Pe e bu gda Masjid a Buxo o
Ami i Uyi qu ildi. Bi inchi Jahon u ushi boshlanishi bilan Rossiya impe iyasi da la ning yagona
su manbai boʻlgan Za a shon da yosini oʻsish hamda “Yosh buxo olikla ”ning no ozi
qa lamidan oydalanib ami likka bosimni o i a bo adi.
159
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Na ijada ami Rus impe a o iga ka a miqdo da pul yubo ishga majbu boʻladi. 1915-
yilning 30-dekab kuni gene al-ley enan maqomiga ega boʻldi a Te Kazakla i qoʻshinida
gene al-adyu an maqomigacha koʻ a ildi.
Fe al bu jua inqilobi o idan Romano la sulolasi hokimiya dan agʻda ildi. Hokimiya ga
kelgan bolshe ikla Buxo o ami ligiga ham oʻzining mulki si a ida qa ay boshlaydi. 1917-yil 7-
ap el kuni ami “Yosh buxo olikla ” alabi bilan Mani es qabul qildi. Bu hujja sa oyda 200 ga
yaqin amaldo a diniy ulamola ga oʻqib eshi i iladi. Bu din pesh ola i omonidan sha ia
qonunla ining buzilishi si a ida alqin qilinishiga qa amasdan a mon qabul qilinadi. Fa mondan
ami likda soliq ishini a ibga solish, sanoa a sa doni i ojlan i ish, amaldo la ni nazo a os iga
olish a ula ga aniq miqdo da maosh ayinlash, nocho odamla ga gʻamxoʻ lik qilish uchun
maxsus komissiya uzish, bosma ma buo ga e k be ish, zindondagi e kin ik li insonla ning
ba chasini ozod qilish, mao i a an- exnikani i ojlan i ish, dunyo iy anla ni oʻqi ish bilan
bogʻliq bandla oʻ in egallagan. Lekin bu bi ha adan keyin, ya’ni 14-ap elda ami ning oʻzi
omonidan beko qilinadi.
Ami Olimxon da ida 1, 2, 3, 4, 5, 10, 20 anga qiyma dagi mis pulla za b e iladi. Bu
pulla xalq o asida «qo a anga» deb a algan. 1/2, 1, 2, 3, 5 angala qizil misdan ishlangan a old
omoniga « ulus» deb yozilgan. Tangala ning o qa omonida oda dagidek za b qilingan joy a
sana ko‘ sa ilgan. Buning o‘ niga unga ol i qi ali yulduz a ya im oy as i i ushi ilgan. 1920
yildan Buxo oda anga za b qilish bu kul o‘x aydi.
Oxi gi Buxo o ami i Said Olimxon hamda oʻsha pay da aoliya olib bo gan isloho chi
bobola imiz haqida soʻz ke ganda, ami ni qo a boʻyoqla da, islohchila ni esa oppoq angla da
as i lashga oda lanib qolganmiz. Ammo donishmand a ix bunday qa ashni, bunday
yondashu ni ad e adi. Maʼlumo la ahlil qilinsa, Ami Olimxon so e da ida alqin
qilinganidek maisha pa as , qoʻ qoq, xudbin emas, balki qaysidi maʼnoda xalq holiga be a q
boʻlmagan hukmdo si a ida ga dalanadi. Alba a, bu oʻ inda ami ni kamchilikdan holi shaxs
si a ida as i lashdan yi oqmiz. Ami Olimxon qah amon emas edi, ammo bu shaxsni xoin deb
ham boʻlmaydi.
Xulosa: Ta ix hech nimani yashi mas, bo ini bo icha soʻzlaydi. Ami Said Olimxon
omonidan amalga oshi ilgan isloho la Buxo o ami ligida siyosiy, iq isodiy a ij imoiy uzumni
yagilashga qa a ilgan bo‘lsada, uning asosiy maqsadi ha biy qud a ni mus ahkamlash a
zamona iy a’limni yo‘lga qo‘yshdan ibo a edi. Bu isloho la mu a aqiya siz ugashining
asosiy sababla idan bi i o‘sha da dagi eski gan eodal uzum hamda diniy boshqa u izim
isloho la ga qa shilik ko‘ sa adi. Buning na ijasida, Buxo o ami ligi uga ilishiga sabab bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Abdu au Fi a . Ami Olimxonning hukum onlik da i. T: Minhoj, 1992.
2. Ami Sayyid Olimxon. Buxo o xalqining has a i a ixi- T: Fan, 1991.
3. Isomiddin Ismoilo ich Jo’ aye / Bukha a-Russian Rela ions du ing he Pe iod o Ami
Abdulahad and Ami Olimkhan/ AMERICAN Jou nal o Public Diplomacy and
In e na ional S udies.
4. www xalq so’zi. Uz
5. www oyina.uz
6. Toshpo’la o a Sh & Salimo a P (2025) Buxo o ami ligining hayo a zi Mode n Science
and Resea ch
