162
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
MADAMINBEK-TURKISTON OZODLIGI UCHUN KURASHGAN SARKARDA
Toshpo’la o a Shaxnoza Shuh a o na
Osiyo xalqa o uni e si e i,
“Ij imoiy anla a exnika” akul e i
“Xo ijiy il a ij imoy anla ” ka ed asi o’qi u chisi.
Tu suno a Shahzoda Mex iddino na
Ta ix a’lim yo’nalishi 3-bosqich alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715696
Anno a siya. Ushbu maqolada Tu kus on ozodligi uchun ku ashgan qah amon
Madaminbek a “Bosmachilik” nomi bilan qo alangan “Milliy ozodlik ku ashi” haqida ik
yu i iladi.
Kali so’zla : Tu kus on, Rossiya impe iyasi, bosmachilik, Madaminbek, Fa g’ona,
Xolxo’ja Eshon, She muhammadxon. Qi g’izis on, Skobelo , M.Poliko , Dadaxon Hasano .
Rossiya impe iyasi omonidan Tu kis onning bosib olinishi xalqimiz uchun og‘i zulm,
kamsi ish a is ibdod da ining boshlanishi bo‘ldi. Yilla da omida mahalliy aholi siyosiy a
ij imoiy huquqla dan mah um qilinib, mus amlaka uzumining bosimi os ida yashashga majbu
edi. Ammo bu zulm xalq qalbida e kinlik a adola uyg‘ula ini bu unlay so‘ndi a olmadi.
“Bosmachilik” uchun emas, milliy is iqloluchun ku ash maydoniga chiqqanla ning
asosini dehqonla ashkil qilganini deya li hamma adqiqo chila an oladila .
Bu idoiy insonla bolshe ikla omonidan qonga bo i ilgan odiyni himoya qilib chiqish
bilan qa ib 16 yildan o iq aq da om e gan milliy-ozodlik ha aka ini boshlab be dila . Bu
ku ash yo’li – kuchli qu ollangan, asosini ashadiy jinoya chila ashkil e gan qizil qo’shinga
qa shi chiqish og’i bo’ldi Necha ming a andoshla imiz bu ku ashda nobud bo’ldi.
Mana shunday shaxid ke gan, qo’liga qu ol ushlab ona yu ini kelgindi bosqinchila dan
himoya qilgan qo’ qmas insonla dan bi i Muhammad Amin Ahmadbek o’g’li-Madaminbek edi.
Madaminbek- Tu kis on milliy-ozodlik ha aka ida o’ziga xos o’ in u gan. Bu jasu a
oqil inson qisma i o’g’ isidagi haqiqa uzoq yilla emi pa da o ida u ib kelindi. Unga doi
a xi ma e ialla ining aksa iya i maxsus ondla da saqlana , bu ondla ga esa ha kim ham
qo’yila e masdi.
Tu kis onda uqo ola u ushi a ixini o’ gangan odamla esa Madaminbek shaxsi xususida
asosan bi yo’qlama, qandaydi oldindan qa iy belgilab qo’yilagan hudud doi asidagina ik
yu i a dila . Yani cho hukuma i da ida qa oqchiligi na ijasida Sibi ga su gun qilingan.
Keyinchalik Ma g’ilon mili siyasining boshlig’i bo’ldi.
Bosmachilik ha aka la ining boshlanishi haqida quyidagicha qa ashla ma jud:
“Tu kis ondagi bosmachilik ha aka ining ij imoiy asosi” maqolasining mualli i Skalo
quyidagila ni yozgan: “Qo’qon mux o iya ing qulashi, so e qo’shinla ing a a mani
dash noqla ing inch aholiga o’ kazgan jab -zulmi, shaha la , emi yo’lla , ko xonala ,
dehqonchilik qilinadigan ye la ning ay on a alan- a oj qilingani dehqonla ning qo’liga qu ol
olishiga sabab bo’ldi”. Yoki “kollonial inqilob (Tu kis on aj ibasi)” ki obing mualli i G igo y
Sa a o ning ik icha, “Bosmachilik ha aka i, bi a a dan Qo’qon mux o iya ining qulagani,
o’lkada o’ na ilgan p ole a dik a u asi boshidanoq kollonial ha ak e ga ega bo’lgani, ikkinchi
a a dan, bu kollonial siyosa u ayli mahalliy aholining u mushi izidan chiqa ilgani,
dehqonala ning o’zini himoya qilishdan boshqa yo’l opa olamagani sababidan paydo bo’lgan
edi”.
163
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
1918 yil 19 e al kuni Tu kis on Mux o iya i uga ilib, Qo‘qon qonga bo i ilgach,
Madaminbek qo‘l os idagi uch yuz yigi bilan “qizil”la ga qa shi ku ash boshlaydi. U G‘o bu a
qishlog‘ini o‘ziga qa o goh qilib, Bolshe ikla ga qa shi das labki jangla ini boshlab yubo di.
Keyinchalik, Madaminbek G‘o bu ani She muhammadbek ix iyo ida qoldi ib, o‘zi
Baliqchi (Baliqchi odiyning qoq ma kazi bo‘lib, ikki ulug‘ da yo Qo ada yo a No in qo‘shilib,
Si da yoni hosil qiladigan joy)ga ko‘chadi.
Shidda li jangla asosan 1919 yilda bo‘lib o‘ di. Madaminbek 1919 yilning boshida eng
ka a kuch Sa one boshchiligidagi 20 ming aska i bo‘lgan Skobele (hozi gi Fa g‘ona) shah iga
hujum qildi. Bolshe ikla ga nizon qal’asiga be kinib oldi. Jang aq ida Fa g‘ona qo‘shinla
qo‘mondoni Sa one asi olindi. Skobele jangi so e qo‘shini, uning boshliqla i uchun ka a
saboq bo‘ldi. Ula , o‘z qa shila ida be a ib, a qoq o‘dani emas, balki yaxshi uyushgan,
salohiya li a miya u ganligini his e dila . 1919-yilda Fa g‘ona odiysida 150 aga yaqin
musulmon jango a qismla i aoliya yu i gan bo‘lib, ula ni 4 na a yi ik lashka boshi:
Madaminbek, Ka a E gash, She muhammadbek a Xolxo‘ja eshon boshqa gan. Xususan,
Madaminbekning qo‘l os ida 30 mingga yaqin, She muhammadbekda 20 ming, Ka a E gash
qo‘ boshida esa 8 ming jangchi bo‘lgani ma’lum.
To‘ qo‘ boshi ok yab oyi oxi ida Andijonga yaqin Oyimqishloqda qu ul oyga o‘planib,
o‘z qo‘mondonlikla ini bi lash i ishga qa o qilishadi. Qu ul oyda islom qo‘shinla ining bosh
qo‘mondoni – Ami al-muslimin e ib Madaminbek saylandi.
1919-yil noyab -dekab oyla ida mahalliy aholi o asida ash iqo ishla i olibbo ish
uchun yolg’iz Fa g’ona iloya pa iya ashkilo i hisobiga 15 mln so’m pul o’ kazilgan. Odamla
ko’cahala da ochlikdan o’layo gan, iq isodiyo daxsha li a zda izdan chiqqan bi pay da
ash iqo - a g’bo ga shunchalik ka a ahamiya be ilishning mohiya i xusisida o’ylab ko’ ilsa
a ziydi. Yana o’sha eski “qamchi a xol a” usuli ishga solindi. 1916-yilgi qo’zg’olon pay ida
cho hukuma i musodo a qilgan ye la ni mahalliy dehqonla ga qay a ish haqida dek e ayo lana
boshladi. Qizil a miyaga ko’plab mahalliy yoshla pa iyasi nomidan dehqonla ga pul, bepul
oziq-o qa , kiyim-kechak a qa ish boshlandi. Mana shu adbi la na ijasida och-yalang’och
aholining ya mi ya im abaqala i o’ asida qizilla ga nisba an qax -g’azab hisi bi muncha
bo’shashdi. O’z a miyasini a ang boqayo gan Madaminbekda bunday imkoniya la yo’q edi.
Madaminbekni xalq o asida yomon o liq qilish maqsadida Qizil a miya max iy xizma i
agen la i xalq o asida u li ig’ o, mish-mish a bo’x onla a qa isha di. M.Poliko skiyning
“Madaminbekning uga ilishi” nomli ki obida xa ak e li bi oqea kel i iladi. Poliko skiy o’z
ki obida Madaminbekni qanchalik qo alamasin, bilib-bilmay uning adola li ishla ini ham
ko’ sa ib be gan. “Zanji la sha aqladi. Tu ma qo a ulla i maxbusla ni Madaminning
mehmonxonasiga olib ki ishdi. Ula qo a bo’z choponla da, e ikla i yi ilgan, yuzla iga ajin
ushgan o’ a yosh dehqonla edi. Dehqonla qo’lla ini ko’ksila ga qo’yib. xo’jayniga azim
qilishdi a uning imosi bilan de o agiga bismillo deb o’ i ishdi a uzoq mudda li suhba dan
keyin Madaminbek ula ni ozod qildi”. Madaminbek So e la bilan sulh uzishga majbu bo’ldi.
Madaminbek yu , ona Tu kus on aqdi ini o’ylab uzgan uzoq mudda li ejasini hech kim
ushunmadi, alba a. Ayniqsa, uning sa doshla i bo’lmish qo’ boshila ning aksa iya i bu bi mni
qabul qilmadi. She muhammadbek, Xolxo’ja a boshqa bi qa o qo’ boshila Madaminbekni
so qinlikda ayblashda. “Rusla ga qo’shilgan ko i ” bilan ayo siz jang qilishga chaqi ishdi.
She muhammadbek Madaminbek o’ niga islom lashka la i qo’mondoni e ib ayinlandi. Ku ash
da om e di.
164
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Madaminbekning si li o’limi haqida o’x alib o’ adigan bo’lsak bu o’lim ko’pchilk
omondan o ib o’ldi ildi deb ay ib o’ iladi lekin Alishe Ibodino ning “Qo’ boshi Madaminbek”
asa ida quyidagicha a i lanadi:
Madaminbekni Fa g’ona shah i a o la ida qo’lga ushu ib hozi gi Qi g’izis onning O’sh
iloya idagi No qa qishlog’i omonga olib ke ganla . Bek u ye da 2 kun hibsda yo adi. Qizig’i
shundaki, shu 2 kun o asida Qizil a miya qo’mondonligi uni qu qa ish uchun qo’lini so uq su ga
ham u maydi. Xuddi shu kuni Ma g’ilondagi Madaminbekning uyiga 1 g uh nomalum o liqla
bos i ib ki ib, uyiga o’ qo’yadi. Shaha da omma iy a ibsizlikla boshlanadi. Ko’ She ma a
Xolxo’ja boshchiligidagi qo’shinla Skobelo ga hujum boshlaydila . Qisqa mudda ichida
Fa g’onada yana u ush olo la i gu ullay boshlaydi. Hozi gacha asman amalda bo’lgan a ixga
ko’ a 1920-yil 14-may kuni Uchqo’ g’on shah i yonidagi Qo o ul qishlog’ida Xolxo’ja
Madaminbekning boshini anasidan judo qiladi. Fa g’onada qisqa mudda hukm su gan inchlik
ba ham opadi. Madaminbekning so e da ida uzoq aq qa o siz qolgan qab ini 1994-1996-
yilla da ho iz Dadaxon Hasano boshchiligidagi bi gu uh a g‘onalikla ziyo a qilib, a o iga
panja a a qab osh o‘ na ishgan.
Qab oshga quyidagi so‘zla yozilgan:
Tu ing begim, gunohla ni yu aylik,
Bosqinchini Ona yu dan qu aylik!
Xulosa: Holbuki, 1919-yil kuzida odiyning o’zida yaxshi qu ollangan 20 ming kishilik
musulmon a miyasi jang qila di. Ming a suski, ushunmo chilik, u li i na, nay ang, qizil
a miya agen la ining makka ona siyosa i na ijasida ula na aqa yogona dushmanga qa shi, balki
bi -bi la iga qa shi ham jang qila edila .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Alishe Ibodino . “Qo’ boshi Madaminbek”. Toshken . “Yozu chi’ nashi yo .1993-yil.
2. Q.Rajabo , O’zbekis on adabiyo i a sana i gaze asi, 2002, 21-son.
3. Q.Rajabo , Ko’ sa ilgan manbaa, 2002, 21-son.
4. www.ziyo.com
