scieee Science in your language
[en] (orig)

NEP 2020 आणि व्यावसायिक संभाषण कौशल्य: गरजा आव्हाने व संधी

Author: क्षीरसागर, आरती प्रमोद; पाटील, शिवाजी बापू
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17721709
Source: https://zenodo.org/records/17721709/files/170939.pdf
Jou nal o Resea ch and De elopmen
A Mul idisciplina y In e na ional Le el Re e ed and Double Blind Pee Re iewed, Open Access
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(IV)| Sep embe 2025
193
NEP 2020  󰱿  󰬉:  󰬋  
 󰭈 󰫤1, .   2
1󰬇󰬇 󰭈󰬀, 󰫦󰰗  ,
󰲓 , 󰲓
2󰭈󰫦,     ,
, 󰬉
Manusc ip ID:
JRD -2025-170939
ISSN: 2230-9578
Volume 17
Issue 9 (IV)
Pp. 193-197
Sep . 2025
Submi ed:15 Aug. 2025
Re ised: 25 Aug. 2025
Accep ed: 10 Sep . 2025
Published: 30 Sep . 2025

󰲇 󰫤   (NEP 2020) 󰫤 󰫤󰭃 󰰩   󰫼  
,
󰫵
󰬉 󰰍  . 󰫤  󰱳󰫾󰰩󰫳 󰱿  󰬉  󰫤
󰰌  󰲐 . 󰭈  󰫽󰲂
,
󰫦
,
 󰫽  . 
󰭈󰫤
,
󰫦  󰭃󰫥  󰰉 󰬉    . 󰫽 󰫤 󰱇󰲒
 󰱳󰫾󰰩 󰰩   .
󰫽 󰬄 : NEP 2020, 󰱿 
󰬉
󰭈󰬎
󰫳 󰱿  󰬀  󰭃󰫥     󰫽󰫳 
 󰭈󰲅 󰫦   󰫽󰫳 󰫦 󰭈󰲅 󰰌 󰫼 󰫤 󰬀  󰫽
󰬌  󰲒 󰫤 󰫤󰭃     󰬋  
󰫤  󰱳󰰏  󰱐   󰬀 󰬶  󰰍 󰬎  󰲒
 󰫽   󰲒󰫳  󰱆  󰫼
󰫤  󰬁    󰫤  󰱳󰰏  󰱮   
󰲇 󰫤  NEP 2020  󰫯 󰰍   󰲒   󰫳 󰫤 󰭈
󰰩   󰫼   󰱯  󰫦 󰬉 󰲐 
󰱳󰰏 󰰗󰲑󰭅 󰫤 󰭈 󰫦  .   1986 󰫳   
  󰫤  󰱍 󰫤󰰩 󰫦 󰬎  󰭈󰬎 󰬉 .
NEP 2020  󰫯 󰱯  󰰍
 󰫦   󰫤
 5+3+3+4 󰫤 
 󰱍 󰫤 
 󰭃󰫥  󰬉 󰫤 󰫤
  󰰌    󰫦 󰫤
Quick Response Code:
Websi e:
h ps://j d b.o g/
DOI:
C ea i e Commons (CC BY-NC-SA 4.0)
This is an open access jou nal, and a icles a e dis ibu ed unde he e ms o he C ea i e Commons
A ibu ion-NonComme cial-Sha eAlike 4.0 In e na ional Public License, which allows o he s o emix,
weak, and build upon he wo k noncomme cially, as long as app op ia e c edi is gi en and he new
c ea ions ae licensed unde he iden ial e ms.
Add ess o co espondence:
 󰭈 󰫤, 󰬇󰬇 󰭈󰬀, 󰫦󰰗  , 󰲓 , 󰲓.
How o ci e his a icle:
 󰭈 󰫤,   
(2025)
. NEP 2020  󰱿  󰬉:
 󰬋  .
Jou nal o Resea ch & De elopmen , 17(9), 193-197.
O iginal A icle
Jou nal o Resea ch and De elopmen
A Mul idisciplina y In e na ional Le el Re e ed and Double Blind Pee Re iewed, Open Access
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(IV)| Sep embe 2025
194
󰱿  󰬉 󰰍
󰱿  󰬉 (P o essional Communica ion Skills) 󰫽 󰫤󰭃 󰬎 󰫼 󰫽
󰬌 . 󰭈    󰫼 󰬋,  󰫽  󰫦 , 󰫦  
󰫦󰫤 󰫼 󰰍  .
1. 󰬎󰲆  󰭈   
󰱿  󰬉  ,     󰭈 󰱿󰱇  .   
    󰭃  .
2. 󰫽󰲂 
󰫰  󰬉 󰱿󰱇󰲒 󰫽󰲂 .    󰲕   , 󰫽 󰫽
󰲐    .
3.   󰫦 
󰱿  󰬬   󰫦  󰰍 . 󰭈  󰬎  , 󰲂
󰫦   󰫦 
4. 󰬎 󰫼  
 󰬉  󰬉 󰬎 󰫰 󰱮  . 󰬎󰲆   󰬎    
 󰫰   .
5. 󰫽  
 󰭈   󰰌  󰬉  . 󰬎󰲆 , 󰭈 󰫼 󰫤  󰫽 󰲆 
󰫽 .
6. 󰲐󰫳  
󰱿  󰬉  󰬉 , , - ,    󰬶  
󰫦 󰲐  󰫼 󰫮 .
7. 󰬶  󰫮 󰫳   󰭈󰬎 
󰱿 󰬶    󰬌 . 󰬎󰲆, 󰭌  󰲂󰫦  󰬶   
󰱿 󰱮 .
8.   󰱨󰱨  
󰫰  󰬉 ,    󰫦 󰫼 󰫮  .  󰫦 
 󰬎   . 󰱿  󰬉  󰭈󰫽 󰫤󰭃 󰬎 󰫼 󰫽󰬌 .
󰭈  󰬉 󰫽󰲂 ,    󰲐󰫳 󰰌  󰫦 . 󰫽  󰬉
 󰫼   󰬌 .
 󰲑󰱯󰲆
1. NEP 2020  󰱿  󰬉  󰬋     .
2. NEP 2020  󰱿  󰬉    󰱳 󰫤 󰱳󰬎 
.
3. 󰫤  󰱳󰰏 󰫳 󰱿  󰬉   󰲐 󰬅.
Jou nal o Resea ch and De elopmen
A Mul idisciplina y In e na ional Le el Re e ed and Double Blind Pee Re iewed, Open Access
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(IV)| Sep embe 2025
195
󰫦󰫽 󰱿󰫯
NEP 2020: - "󰲇 󰫤  2020 (NEP 2020) 󰬆   2020    󰫤
󰫤󰭃 󰫦  .  󰱨   󰱍 󰫤 󰭈 󰫽   ,
󰬉󰲈, 󰰀,   󰲗󰫦󰫤 󰫤 󰭈󰫽   󰱯 ."
󰱿  󰬉 :- "󰱿  󰬉 󰬆 󰫦󰫤󰭃 󰭈  󰫼 󰬌
 , ,      󰬉  󰫽 󰫰, 󰭌, 󰲐  󰲐 
󰫼 󰫤."
󰫦 󰫽 
󰲈  󰬎󰫳 18 󰱿   󰫦 󰱿 󰫤     󰬉 󰫳 󰭈
󰬍󰱘 󰬎󰲆       󰬉    󰱿 󰫤 󰫦󰬴 󰬀 󰬎
  󰱿 󰲐 󰫤󰫳  󰲆 󰫦  󰫼   
󰫮  󰰀    󰬉 󰬎󰰉  󰰍    󰲑󰫽  󰫽 󰫽 
󰬎󰰉  󰬉 󰬎󰲆   󰫽 󰫳    󰱇 󰬌  󰰍 󰬎󰲆 
            󰭈 󰫼    
󰱿  󰬉 󰰍
Kaul (2000)  E ec i e Business Communica ion  󰬎  󰬆  󰲒, 󰭈 󰱿 
󰬉 󰫽 󰱿 󰰍 ,  󰫤󰫳 . 󰱿 󰫳  󰫽󰲂,
󰬎󰲆,  󰭑󰫽 󰫰  󰫼 󰫤 󰰍  
Bo ee  Thill (2016)  󰱿  󰬉  󰱇   , 󰭈  󰫼  
󰬉  . 󰫤   󰱳󰫾󰰩  󰬬   󰫦 󰫼 󰰍
.
 󰱮
  󰫦󰫽  󰫽  󰱮  󰫼    󰬆 󰭈
󰬀  󰱳 󰬎 󰫤  󰫼    󰲐 󰭈󰲅 
  󰫼    󰲄  󰱆   󰭃󰫥  󰭃 
󰫼  
NEP 2020  󰱿  󰬉  
NEP 2020 (Na ional Educa ion Policy 2020)  󰱿  󰬉 )P o essional
Communica ion Skills)   󰫽  .  󰫿󰱳󰬀  󰬎󰲆  —
.   󰬉 NEP 2020 
󰰀 (Mul ilingualism) : NEP 2020  󰰩, 󰫮 󰰩  󰫤 󰫼 
.  󰱆  󰬉 󰱳󰫾󰰩  󰫼   󰫼 󰬉  .
 󰱮 :  󰲑     󰭈󰫽 󰫼  . 󰱿  󰰀
󰬉  .
. 󰱿  󰬉
NEP 2020  “21s Cen u y Skills” 󰬀 c i ical hinking, c ea i i y, collabo a ion  communica ion  
 .  “communica ion” 󰬆
󰬎󰲆, 󰲐 ,
󰭑󰫽   ,
   .
 󰫦 󰬉 󰱿    .
Jou nal o Resea ch and De elopmen
A Mul idisciplina y In e na ional Le el Re e ed and Double Blind Pee Re iewed, Open Access
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(IV)| Sep embe 2025
196
. 󰱍 󰫤  󰱿 󰫤
 󰫵󰬀 ‘Skill De elopmen ’ : NEP 2020 󰫦 󰱿 󰬅󰬴 (󰲔, 󰱿󰬎,
󰫤 󰫤) 󰬀 Communica ion Skills 󰫦  󰫼  .
󰫦  󰭈󰫮 󰬾󰲓 : 󰱳,  󰬎 󰫳 󰱉 󰫦󰬆 󰱳󰫾󰰩 󰭈󰰗, 
󰬆, - 󰭀󰲓󰬃 󰫽 󰬉  .
.   
NEP 2020  󰫤 󰭈󰫽  ) 󰫦, MOOCs).
 󰬂󰫦  󰲔󰫰, -󰬁󰬁, 󰫦  󰱿 󰬉 󰬌 —
󰬎󰲆 󰱍, 󰲐󰱅󰫸,   󰬆.
. 󰫤  󰭈󰫤
 󰫤 󰭈󰫤 E ec i e Communica ion  󰰍   . 󰫤 󰱿 󰬉
󰱐   󰱳󰫾󰰩󰬀  󰬉   .
󰫮 
NEP 2020 = 󰬉 󰲐 󰫤
󰱿  󰬉 = 󰫽 󰬉 󰬀󰲓
NEP 2020  󰲑 󰰀, 21s Cen u y Skills,  󰫤  󰱳-󰫤 󰬁  󰫦 󰲆
󰱳󰫾󰰩 󰲇    󰭈 󰱿  .
󰬆 NEP 2020   󰭈󰫽󰫤 󰫼 P o essional Communica ion Skills    󰫽󰬌
; 󰬁  󰬎  .
󰲄
 NEP 2020 󰱯 󰫰 󰫥  57.1%   󰭈 󰫥   42.97%   󰬉 󰱮
󰫥 
 NEP 2020  󰰀  󰱿  󰬉 󰬉  50 󰱆  󰭈󰫤 
  28.6%  󰭈󰫤    21.4% 󰭈 󰫽     󰰣 
  󰫤   󰲛󰰩        35.7 󰭈 󰰏 󰰌
󰲑 
 󰫤󰫳 󰱿  󰬉 󰫼 󰬎    ?   󰭈󰫤,
󰲐, 󰬎 󰬴,   󰱿󰱇󰫽  󰬀  󰬴   󰫵󰫥 󰫦󰫦 
󰫦  ,  󰬉 󰭈󰫤󰫤 󰫽 ,  󰭃 󰬁󰫦 , 󰬎
󰱿 󰫤 󰫦󰫦  󰬅󰬴 ,󰭈󰫽󰫤 󰫽    󰫽 󰰈 󰰌
  , A ange mo e ainings and school isi ,  󰭈󰫤 󰫼    
󰰉 󰬀 󰫼 󰭈󰱡 , 󰭈󰫤, , 󰫦 󰫽   󰫦,
 󰬎󰫦,  󰭃 󰱇  󰬎  , 󰱿󰲐 󰬀  , 󰫽
 , 󰫳 󰱿󰱇󰲒  󰫽   , 󰭈󰫽󰫳  󰬎 , 
󰬂󰫦  , 󰬋  󰫮󰬂  󰬀󰬀  . 󰬉 󰬋 
󰫽󰫳 󰬎󰫳 󰬄󰬀  󰫼 .  󰫦   󰫤󰫳 󰱿  󰬉
󰫼   .  󰭈  .
 NEP 2020 󰫳 󰲑󰱯󰲆󰰏 󰫤 󰬉    󰰍 ,    .
  󰭃󰫥  󰫤   . 󰫤 󰬊 󰬉 
󰬀     󰬉 󰰍 . 󰫤 󰱳󰰏 󰲑󰬴  
󰬉 󰬌 , 󰱳󰫾󰫦 󰰩   , 󰫦󰫦  .  󰭃 󰲊 󰬉
Jou nal o Resea ch and De elopmen
A Mul idisciplina y In e na ional Le el Re e ed and Double Blind Pee Re iewed, Open Access
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-9(IV)| Sep embe 2025
197
 󰫦  󰰀  󰬌 . 󰭈󰫽󰫤  󰲐   
󰭈󰫮  󰬉 󰱳󰫾󰰩 󰱿 󰲑󰱯󰲆󰰏 . 󰱇 󰬀 󰬅󰬴
󰫼  󰱿. NEP 2020 󰫳 󰲑󰱯󰲆󰫦 󰫤  󰬉 󰭈 
 󰰍   󰫤 󰭈     󰭈     󰫳
    󰰍 󰬀   󰱳󰰏 󰰗󰭅 󰫤, , 󰲓  󰫦 
󰭈󰲑󰬴, 󰲇 󰫤 󰫳  󰲀 󰱳󰫾󰰩  󰫽󰫳 󰰉 󰫼
  󰰉   󰬌   󰬉   󰫽  
  󰬊 󰱮   󰫽 . 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰰩   󰬉
󰰍 . 󰫰 󰫦 , 󰬎   ,󰫦  , 󰲓  
,󰲑󰫽    󰱍 󰫦󰫳 󰫤  󰫼  󰬉 󰰍 . 󰱳󰫾󰰩
󰭈  󰭈󰫽 , 󰫽 󰫽󰲂  󰫽 󰫤 󰲐 , 󰫥 󰬂 󰱮
󰬎     󰰉 󰱳󰫾󰰩   󰬀   󰫦 󰭈󰲑󰬴
󰫤󰬀  󰬉 󰰌  󰰍 .  󰭈 󰲑 
󰬍󰫦 :
1. NEP 2020  󰫤  󰱳󰫾󰰩 󰰀 󰱿   󰬉 󰱿 󰬄
󰰉 󰲑 
2.  󰲄󰰉  󰬎󰲆  󰲒 󰲇 󰫤  2020  󰫳 󰫤 󰭈  
   , 󰫽  󰬉  󰰍 󰫼  . 󰫤 󰱿
 󰬉 󰬉 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰱮,      . 󰱿
󰭃󰫥 , 󰰀  󰱳󰰏 󰰗󰲑󰭅 󰫤󰱮 󰭈   󰬌 .
3. 󰱳󰫾󰰩  󰫼 󰱿  󰬉 󰭈󰫽      󰫽
󰫽    .
:
1. 󰫤   󰬉 󰭈󰫤 󰫦  󰱿.
2. 󰬀 󰲐 󰬴  , 󰫦,  . .
3. 󰫤 󰭈󰫤 󰬅󰬴 "󰭈 󰬆"  󰫦  .
4.  󰬀  󰰉  󰬉   -󰲛󰰩  .
5. 󰱳󰫾󰰩󰬀 󰬉 󰫼  󰰗󰲑󰭅 󰫤 󰰉 .
󰫦 
1. Go e nmen o India. (2020). Na ional Educa ion Policy 2020. Minis y o Human Resou ce De elopmen , New
Delhi.
2. Kuma , K. (2021). NEP 2020: T ans o ming Indian Educa ion. New Delhi: Sage Publica ions.
3. Raman, M. & Sha ma, S. (2019). Technical Communica ion: P inciples and P ac ice. Ox o d Uni e si y P ess.
4. Kaul, A. (2015). E ec i e Business Communica ion. PHI Lea ning P . L d.