225
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
FUTBOL TERMINLARI – O‘ZBEK TILINING ZAMONAVIY SPORT LEKSIKASI
MANBAI SIFATIDA
Ib agimo Manuchex Bax iyo o ich
Buxo o da la pedagogika ins i u i do sen i,
Buxo o shah i.
Baqoye Umid Ubayd o‘g‘li
Buxo o da la pedagogika ins i u i 2-ku s magis an i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17721802
Anno a siya. Ushbu maqolada u bol e minologiyasining shakllanishi, o‘zbek ilida
i ojlanish ja ayoni a zamona iy spo leksikasining boyishiga qo‘shgan hissasi ahlil qilingan.
Fu bolga oid xalqa o a amala o‘zbek iliga ki ib kelishi, ula ning milliy il me’yo la iga
moslashu i a il izimida aol ishla ilishi misolla bilan izohlangan. Shuningdek, spo
ju nalis ikasi a omma iy kommunika siyada u bol e minla ining nu qiy uslubla ga a’si i
ko‘ ib chiqilgan.
Kali so‘zla : u bol, e min, spo leksikasi, o‘zlashma so‘zla , seman ika, milliy il,
ju nalis ika.
Fu bol bugungi globallashu da ida na aqa eng omma iy spo u i, balki xalqa o
madaniya la o‘ asidagi muloqo osi asiga aylangan. Unga oid e minologiya ha bi xalqning
ili a a akku izimiga o‘z a’si ini o‘ kazib, spo ili o qali milliy leksik izimni boyi adi.
O‘zbek ili ham bu ja ayondan che da qolmadi. Mus aqillik yilla idan so‘ng mamlaka da
u bol keng ommalashdi, na ijada spo ga oid e minla ning o‘zbekcha shaklla i ya a ilishi,
a jimala i a adap a siyasi jadallashdi. Shu jiha dan u bol e minla i o‘zbek ilining zamona iy
leksikasini shakllan i ishda muhim manbaga aylandi.
Fu bol e minologiyasining asosiy qismi das lab ingliz ilidan us ili o qali ki ib kelgan.
“Goal”, “o side”, “penal y”, “co ne ”, “ma ch”, “coach”, “league” kabi a amala so e da ida
uscha shaklda — gol, o sayd, penal i, bu chak o‘pi, ma ch, ene , liga a zida o‘zbek nu qiga
singgan. Bu a amala so‘ng a o‘zbek one ik izimiga moslashib, ildagi boshqa leksik bi likla
bilan in eg a siyalashgan. Masalan, penal i epish, bu chak o‘pini uza ish, gol ki i di kabi
bi ikmala o‘zbek sin aksisiga xos shaklda ishla iladi.
Bugungi kunda u bol e minologiyasi o‘zbek ilida yanada boyib, o‘ziga xos s ilis ik
qa lamni hosil qilmoqda. Fu bolga oid a amala so‘nggi o‘n yillikla da aqa spo chila yoki
mu axassisla ili bilangina cheklanib qolmay, omma iy nu qning aj almas qismiga aylandi.
Endilikda “da ozabon”, “himoyachi”, “hujumchi”, “ya im himoyachi”, “mu abbiy”,
“jamoa sa do i”, “musobaqa”, “ u ni jad alla i”, “ ans e oynasi”, “golla nisba i”,
“chempiona ”, “sa alash bosqichi”, “ inal o‘yini”, “o‘yin ak ikala i” kabi ibo ala o‘zbek ilining
aol spo e minla i si a ida ilshunoslikda mus ahkam o‘ nashgan. Ushbu e minla ning
ay imla i xalqa o manbala dan ki ib kelgan bo‘lsa-da, ula o‘zbek ilining one ik, mo ologik a
g amma ik me’yo la iga moslashgan. Masalan, “penal y” – “penal i”, “co ne ” – “bu chak o‘pi”,
“o side” – “o sayd”, “goalkeepe ” – “da ozabon”, “coach” – “mu abbiy”, “ma ch” – “o‘yin”
shaklida ishla ilmoqda.
Fu bol e minla i o‘zbek ilining boy so‘z yasash imkoniya la idan unumli oydalangan
holda milliy us olgan. Tilimizdagi “da ozabon”, “hujumchi”, “himoyachi” kabi bi likla u kiy
so‘zla dan yasalgan bo‘lib, ula ma’nodosh, sinonimik qa lamni ham kengay i adi. Masalan,
“hujumchi” o‘ nida “ o a d”, “ma kaziy o‘yinchi”, “za ba be u chi” kabi ibo ala , “himoyachi”
226
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
o‘ nida esa “de ende ”, “o qa chiziq o‘yinchisi” a amala i ishla ilmoqda. Bu hol o‘zbek ilining
ikki qa lamli e minologik izimini yuzaga kel i ganini ko‘ sa adi: bi omonda xalqa o
(inglizcha- uscha o‘zlashmala ), ikkinchi omonda esa so o‘zbekcha so‘zla dan ashkil opgan
milliy a ian la ma jud. Shu jiha dan u bol e minologiyasi ildagi xalqa o a milliy unsu la
sin ezini i odalaydi.
Bu sin ezning abia i il izimida yangicha seman ik uyg‘unlikni hosil qilgan. Masalan,
“ ans e oynasi” a amasi aslida ingliz ilidagi ans e window ibo asidan olingan bo‘lib, o‘zbek
ilida ko‘chma ma’noda “o‘yinchila o‘ ish da i” ma’nosida qo‘llanadi. “Golla nisba i”, “o‘yin
ak ikala i”, “ o‘p nazo a i”, “za ba yo‘nalishi” kabi e minla esa so‘zma-so‘z a jima o qali
milliy ilga singdi ilgan. Shu bilan bi ga, ay im e minla o‘g‘ idan- o‘g‘ i ansli e a siya yo‘li
bilan o‘zbek leksikasiga ki gan, masalan: “xe - ik”, “p essing”, “asis en lik”, “VAR izimi”,
“ o a siya”, “layne ” a boshqala . Ula ning one ik shakli saqlangan bo‘lsa-da, ma’nosi o‘zbek
ilidagi kon eks ga moslashgan.Fu bol e minla ining il izimida mus ahkam o‘ nashishida xalq
ilining moslashu chanligi, shuningdek omma iy axbo o osi ala ining a’si i ka a.
Teleko‘ sa u la , spo sha hla i a ij imoiy a moqla da u bol e minla ining aol
ishla ilishi ula ni umumxalq so‘zla iga aylan i di. Masalan, “ u ni jad ali” so‘zi bugungi kunda
na aqa spo kon eks ida, balki boshqa sohala da ham qo‘llanmoqda: “ anlo na ijala i u ni
jad aliga joylash i ildi” kabi.
Yoki “ inal bosqichi” ibo asi hayo iy oqeala ni i odalashda ham me a o ik ma’noda
qo‘llanadi: “ish ja ayonining inal bosqichi boshlandi.” Demak, u bol e minla i ildagi seman ik
kengayish, ko‘chma ma’noda ishla ilish ja ayonla iga aol a’si o‘ kazmoqda.
Tilshunoslik nuq ayi naza idan u bol e minla ining one ik-mo ologik moslashu i
o‘zbek ilining izimiy imkoniya la ini ko‘ sa adi. “Da ozabon” so‘zi “da oza” (a abcha ildiz)
a “-bon” ( o scha qo‘shimcha) komponen la idan ashkil opgan bo‘lib, a ixan himoyachi,
qo‘ iqchi ma’nosini bildi adi. “Hujumchi” esa u kiy ildizdagi “hujum” so‘ziga -chi yaso chisini
qo‘shish o qali yasalgan. Shunday qilib, o‘zbek ilidagi u bol e minla i ko‘p illi asosla dan
ashkil opgan mu akkab qa lamni hosil qiladi. Bu hol o‘zbek spo ilini ipologik jiha dan
boyi adi a uni boshqa u kiy illa e minologiyasi bilan uyg‘unlash i adi.
Fu bol e minla i na aqa ilning so‘z boyligini, balki uning uslubiy imkoniya la ini ham
kengay i adi. Ula spo ili o qali o‘ziga xos dinamika, emo sional i oda a ob azlilikni olib
ki gan.
Masalan, “so‘nggi za ba”, “ ezko hujum”, “da ozani himoya qildi”, “g‘alaba o‘pi” kabi
ibo ala ilimizda kuchli eksp essi likni i odalaydi. Bu kabi bi ikmala spo dan ashqa i
sohala da ham ko‘chma ma’noda ishla ilib, badiiy nu qda yangi me a o ik ma’nola ya a adi.
Shunday qilib, u bol e minla i o‘zbek ilining zamona iy leksik qa lamini boyi ish bilan
bi ga, ilning uslubiy xilma-xilligini ham kengay i adi.
Yana bi muhim jiha shundaki, u bol e minologiyasida milliylik unsu la i obo a
kuchayib bo moqda. Mus aqillikdan so‘ng o‘zbek ilida yoziladigan spo yangilikla i a
sha hla da xalqa o e minla ni o‘g‘ idan- o‘g‘ i a jima qilish emas, balki ula ni milliy uhda
i odalash amoyili us u o bo‘ldi. Masalan, ilga i “s adionning ibunasida ana la yig‘ildi”
a zida yozilgan bo‘lsa, hozi “s adion omoshabinla bilan o‘ldi” kabi so o‘zbekcha a ian la
keng oq qo‘llanmoqda. “Coach” o‘ niga “mu abbiy”, “suppo e ” o‘ niga “muhlis”, “ma ch”
o‘ niga “o‘yin”, “ eam” o‘ niga “jamoa” kabi a amala ning ishla ilishi milliy spo ilining
mus aqil i ojlanayo ganidan dalola be adi.Spo ju nalis ikasi a elekommen a iya ili u bol
e minla ini ommalash i ishda muhim ol o‘ynaydi.
227
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Fu bol o‘yinla i sha hlanayo gan pay da “ ezko hujum”, “ja ima za basi”, “o‘ ki pas”,
“himoyani yo ib o‘ di”, “da oza o‘sig‘idan qay di”, “so‘nggi daqiqala da ki i ilgan gol” kabi
i odala nu qda jonli, ob azli ohang bilan qo‘llanadi. Bu e minla ning badiiy i oda osi ala i
bilan uyg‘unlashu i na ijasida spo ilida yangi me a o ik qa lam shakllanadi. Masalan,
“maydon us ida hukm onlik qildi”, “ aqibni bosim os ida ushlab u di”, “gol yomg‘i i”, “so‘nggi
za ba” kabi bi ikmala o‘yin dinamikasini jonli as i laydi.
Fu bol e minla i o‘zbek ili seman ik izimida yangi ma’nola ya a ish qobiliya iga ega.
Masalan, “gol” so‘zi na aqa o‘p ki i ish ma’nosida, balki majoziy a zda “mu a aqiya ”,
“yu uq” ma’nola ida ham ishla iladi: “Bugungi loyihamiz ham g‘alaba goli bo‘ldi.” Yoki
“maydonga chiqmoq” ibo asi spo dan ashqa i sohala da ham “ aoliya boshlamoq”, “ishga
ki ishmoq” ma’nosida qo‘llanmoqda. Demak, u bol e minla i umumxalq ilining me a o ik
imkoniya la ini kengay i ib, so‘z ma’nola ining seman ik ha aka chanligini a’minlamoqda.
Tilshunoslik nuq ayi naza idan qa aganda, u bol e minla ining bi qismi so‘z yaso chi
a iksla o qali milliylash i ilgan. Masalan, “da oza” so‘zidan “da ozabon”, “hujum” so‘zidan
“hujumchi”, “himoya” so‘zidan “himoyachi” kabi bi likla yasalgan. Bu ja ayon o‘zbek ilining
so‘z yasash qobiliya ini namoyon e adi. Shuningdek, o‘zbek iliga ki ib kelgan ba’zi xo ijiy
e minla ga one ik moslashu la ki i ilgan: penal y → penal i, o side → o sayd, co ne →
ko ne , e e ee → e e i. Bu hol ilda one ik assimilya siya ja ayonining aol kechayo ganini
ko‘ sa adi.
O‘zbek u bol e minologiyasida inglizcha a uscha a amala bilan bi qa o da a abcha
a o scha ildizla dan ham oydalanilgan. Masalan, “musobaqa”, “na ija”, “g‘alaba”,
“mag‘lubiya ”, “sa do ”, “jamoa” so‘zla i u kiy a a ab- o s qa lamla ining uyg‘unlashu idan
dalola be adi. Shu bois, o‘zbek u bol e minla i aqa o‘zlashma izimga emas, balki milliy
leksik asosga ham ayanadi.
Fu bol e minla ining i ojlanishida in e ne a ij imoiy a moqla ham ka a ol
o‘ynamoqda. Bugungi kunda u bol ahlilchila i, bloge la a muxlisla o‘z sha hla ida yangi
so‘z a ibo ala ni aol ki i ishmoqda. Masalan, “p essing”, “xe - ik”, “asis en lik”, “VAR
izimi”, “o layn o‘yin”, “s a a kib”, “ o a siya”, “aylanma hujum” kabi e minla o‘zbek
u bol disku sida aol ishla ilmoqda. Ula ning ay imla i a jima qilinmay, o iginal shaklda
qo‘llanadi, chunki bu hol sohaning xalqa o yagona ilini saqlab qolishga xizma qiladi. Shu bilan
bi ga, o‘zbek ilida “o‘yin ahlili”, “ exnik s a is ika”, “ o‘p nazo a i”, “o‘yin i mi” kabi o‘z so‘z
bi ikmala i ham mu a aqiya li shakllangan.
Fu bol e minla i o‘zbek ili leksikasining zamona iy qa lami si a ida o‘ziga xos uslubiy
qiyma ga ega. Ula spo ili, ju nalis ika, ma buo , ele ideniye, ha o badiiy adabiyo da ham
qo‘llanmoqda. Masalan, adabiy ma nla da u bol e minla i ko‘pincha me a o a si a ida
ishla iladi: “Hayo — maydon, ha kim o‘z g‘alabasi uchun ku ashadi” kabi i odala ilimizda
u bol ili a’si ining es e ik ko‘ inishidi . Shunday qilib, u bol e minla i o‘zbek ilining
zamona iy spo leksikasini shakllan i ibgina qolmay, ilning badiiy, s ilis ik imkoniya la ini
ham kengay i moqda.
Fu bol ili bugungi kunda global kommunika siyaning aj almas qismiga aylangan. Uning
asosida u li madaniya la , milla la a illa ni bog‘lo chi uni e sallik yo adi. Shu sababli,
o‘zbek ilidagi u bol e minologiyasini i ojlan i ish — bu na aqa ling is ik, balki madaniy
ja ayondi . Te minla izimini a ibga solish, ula ni ilmiy asosda s anda lash i ish a a’lim
hamda OAVda yagona shaklda qo‘llash o qali o‘zbek spo ili yanada akomillashadi.
228
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Foydalanilgan adabiyo la :
1. To‘xliye B. O‘zbek e minologiyasi naza iyasi a amaliyo i. – Toshken : Fan, 2018.
2. Xudoyo o a D. Spo e minologiyasi a uning ling is ik xususiya la i. – Sama qand, 2020.
3. C ys al D. Language and Spo . – London: Rou ledge, 2017.
4. O‘zbekis on u bol asso sia siyasi asmiy say ma’lumo la i – www.u a.uz.
5. O‘zbek ili izohli lug‘a i. – Toshken : O‘zbekis on milliy ensiklopediyasi, 2022.
