239
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
SUNʼIY YOʻLDOSH GEODEZIK TARMOQLARINI YARATISH USULLARI
Islomo O‘ ki Pi me o ich
Ilmiy ahba .
“Toshken i iga siya a qishloq xo‘jaligini mexaniza siyalash muhandisla i ins i u i”
milliy adqiqo uni e si e i o‘qi u chisi, PhD., dosen .
Annaqulo a Madinabonu Eshnaza qizi
“Toshken i iga siya a qishloq xo‘jaligini mexaniza siyalash muhandisla i ins i u i”
milliy adqiqo uni e si e i alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17722354
Anno a siya. Ushbu maqolada sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ini ya a ish usulla i
geodeziya a geoin o ma ika sohasida muhim ahamiya ga ega. Ushbu maqolada u li usulla a
exnologiyala , shuningdek, ula ning sama ado ligi a qoʻllanilishi haqida maʼlumo be iladi.
Kali so'zla : sunʼiy yoʻldosh, geodeziya, geoin o ma ika, a moq, usul, exnologiya,
sama ado lik, GPS, GNSS p yomnikla i a GPS s ansiyala .
Abs ac . This a icle explo es me hods o es ablishing sa elli e geode ic ne wo ks,
emphasizing inno a i e echniques and echnologies in geodesy and geoin o ma ics. The
in eg a ion o sa elli e da a enhances p ecision in geode ic measu emen s, con ibu ing o
ad ancemen s in spa ial analysis and ea h obse a ion.
Keywo ds: sa elli e geodesy, geode ic ne wo ks, geoin o ma ics, spa ial analysis, ea h
obse a ion.
Аннотация. В статье рассматриваются современные методы создания
спутниковых геодезических сетей, их влияние на точность измерений и возможности
применения в различных сферах. Оцениваются преимущества и недостатки различных
технологий, а также перспективы их развития в контексте геодезии и геоинформатики.
Ключевые слова: спутниковые сети, геодезия, геоинформатика, точность
измерений, методы создания.
Sun'iy yo‘ldosh geodezik a moqla ining ya a ilishi a i ojlanishi zamona iy geodeziya
a geoin o ma ika sohasida muhim o‘ in egallaydi. Bugungi kunda, global miqyosda abiiy a
ij imoiy ja ayonla ni kuza ish, boshqa ish a ahlil qilishda sun'iy yo‘ldoshla asosida ya a ilgan
geodezik a moqla ning ahamiya i o ib bo moqda.
Ushbu a moqla na aqa aniq a ishonchli geog a ik ma'lumo la aqdim e adi, balki
zamona iy exnologiyala ni qo‘llash o qali joylashu aniqligini ham a'minlaydi. Shuningdek,
sun'iy yo‘ldosh geodezik a moqla ining i ojlanishi, geodeziya sohasidagi inno a sion
yondashu la , maso a iy sezgi a ma'lumo la ahlilini osonlash i adi, bu esa o‘z na ba ida
geoin o ma ika sohasida yangi imkoniya la ya a adi.
Shu bilan bi ga, sun'iy yo‘ldoshla yo damida olingan ma'lumo la ko‘plab sohala da,
jumladan, qishloq xo‘jaligi, shaha ejalash i ish, a o -muhi ni muho aza qilish a abiiy
esu sla ni boshqa ishda qo‘llanilishi mumkin. Bi oq, sun'iy yo‘ldosh geodezik a moqla ining
sama ali ishlashi uchun bi qa o muammola ni hal qilish za u a i ma jud. Ushbu muammola ,
a alo, sun'iy yo‘ldoshla o‘ asida o‘za o moslik, ma'lumo la almashinu i a a moqla a o
in eg a siyani a'minlash bilan bog‘liq.
Bundan ashqa i, sun'iy yo‘ldoshla yo damida olingan ma'lumo la ning aniqligi a
ishonchliligini a'minlash uchun za u bo‘lgan usulla a me odologiyala ni ishlab chiqish lozim.
240
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Shuningdek, sun'iy yo‘ldosh geodezik a moqla ini ya a ishda exnik a uslubiy jiha la ,
masalan, a moqning uzilishi, pa ame la a o‘lcho la ning aniqligi kabi omilla ni inoba ga
olish muhimdi . Ushbu adqiqo ning maqsadi sun'iy yo‘ldosh geodezik a moqla ini ya a ish
usulla ini o‘ ganish a ula ning sama ado ligini oshi ish uchun yangi yondashu la ni ishlab
chiqishdi .
Tadqiqo ja ayonida sun'iy yo‘ldoshla o qali olingan geodezik ma'lumo la ning
aniqligini oshi ish uchun in eg a siyalashgan izimla a algo i mla ni ishlab chiqish ko‘zda
u ilmoqda. Shuningdek, sun'iy yo‘ldosh geodezik a moqla ining ishlashini a'minlash uchun
ke akli ma ema ik modella a me odologiyala ni ya a ish ham adqiqo ning asosiy
maqsadla idan bi idi .
Ushbu adqiqo ilmiy yangilik si a ida sun'iy yo‘ldosh geodezik a moqla ini ya a ish
ja ayonida inno a sion exnologiyala a me odologiyala ni bi lash i ishni akli e adi, bu esa
ma'lumo la aniqligini a ishonchliligini yaxshilashga yo dam be adi. Bunday yondashu ,
shuningdek, sun'iy yo‘ldoshla o qali olingan ma'lumo la ni eal aq ejimida ahlil qilish
imkonini be adigan yangi algo i mla a izimla ishlab chiqishga ham imkon be adi. Na ijada,
ushbu adqiqo na aqa geodeziya a geoin o ma ika sohasida, balki boshqa ilmiy yo‘nalishla da
ham yangi adqiqo la a amaliyo la uchun asos bo‘lishi ku ilmoqda. Sun'iy yo‘ldosh geodezik
a moqla ini ya a ish usulla ini o' ganish, geodeziya a geoin o ma ika sohasidagi adqiqo chila
a amaliyo chila uchun yangi imkoniya la ochadi, bu esa kelajakda ushbu sohada yanada
i ojlanishga olib keladi.
Tadqiqo me odologiyasi sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ini ya a ish ja ayonining
kompleks ushunilishini a'minlashga qa a ilgan. Ushbu adqiqo da asosiy e' ibo geodezik
a moqla ning aniqligini oshi ish, ula ni sama ali boshqa ish a moni o ing qilishda zamona iy
exnologiyala dan oydalanishga qa a ilgan.
Tadqiqo ja ayonida sunʼiy yoʻldoshla o qali olinadigan geodezik ma'lumo la ning
aniqligini, ishonchliligini a qam o doi asini baholash muhim ahamiya ga ega. Tadqiqo
me odologiyasi si a ida kombina sion usulla , jumladan, s a is ik ahlil, ekspe imen a model
ya a ish usulla i qo'llaniladi. Olingan ma'lumo la asosida sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ini
shakllan i ish uchun sama ali s a egiyala ishlab chiqiladi a ula ning amaliy ahamiya i ko' ib
chiqiladi. Ishla ilgan usulla qa o iga sunʼiy yoʻldoshla dan olingan geodezik ma'lumo la ni
yig'ish a ula ni ahlil qilishda geoin o ma ik exnologiyala , GIS (Geog a ik Axbo o Tizimla i),
GPS (Global Pozi sionlash Tizimi) a boshqa zamona iy geodezik asbobla ki i iladi.
Bu usulla yo damida sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ining aniqligi a ishonchliligini
baholash uchun za u iy pa ame la hisoblanadi. Shuningdek, sunʼiy yoʻldoshla o qali olingan
ma'lumo la ni qay a ishlashda oydalaniladigan ma ema ik modella a algo i mla ishlab
chiqiladi. Ushbu adqiqo da ma'lumo la o'plash a ahlil qilish usulla i muhim o' in u adi.
Geodezik ma'lumo la yig'ish ja ayonida sunʼiy yoʻldoshla yo damida olinadigan
ma'lumo la , jumladan, koo dina ala , balandlikla a aq ko' sa kichla i o'planadi. Ushbu
ma'lumo la GPS qabul qilgichla i a sunʼiy yoʻldoshla ning na iga siya izimla i o qali
o'planadi, bu esa ma'lumo la ning aniqligini oshi ishga xizma qiladi.
Ma'lumo la o'plangach, ula ni s a is ik ahlil o qali qay a ishlash a baholash ja ayoni
amalga oshi iladi. Bu ja ayonda das u iy a'mino la , masalan, MATLAB, A cGIS a boshqa
geoin o ma ik das u la qo'llanilib, ma'lumo la ning izualiza siyasi a ahlili uchun za u
osi ala aqdim e iladi. Tahlil na ijala i asosida sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ining
sama ado ligi, ula ning imkoniya la i a chega ala i ko' ib chiqiladi.
241
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Bunday usulla yo damida olingan na ijala , shuningdek, sunʼiy yoʻldosh geodezik
a moqla ini ya a ish ja ayonida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan muammola ni aniqlash a ula ni
ba a a e ish bo'yicha a siyala ishlab chiqishga imkon be adi. Shu a iqa, adqiqo
me odologiyasi, ishla ilgan usulla a ma'lumo la o'plash a ahlil qilish usulla i bi -bi ini
o'ldi u chi ja ayon si a ida ko' ib chiqiladi a sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ini ya a ish
sohasida yangi yondashu la a yechimla ni akli e adi.
Tadqiqo na ijala i sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ini ya a ish usulla ini o' ganishga
qa a ilgan bo'lib, bu ja ayonning sama ado ligi a aniqligini oshi ishga xizma qiladi. Olingan
ma'lumo la ko' sa kichla i, xa i ala a geodezik o'lcho la asosida, sun'iy yo'ldosh izimla ining
geodeziya sohasidagi ahamiya ini yanada oshi adi.
Tadqiqo da omida, sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ini ya a ishda oydalanilgan
usulla , jumladan, GPS, GLONASS a Galileo izimla ining o'za o a'si i hamda ula ning
kombina siyasining na ijala i ahlil qilindi. Na ijala ko' sa diki, bi xil joyda olingan o'lcho la
o asidagi a q, sun'iy yo'ldosh izimla ining o'g' iligini a aniqligini yaxshilash uchun za u
bo'lgan pa ame la ni ko' sa adi. Bu o'lcho la ning noaniqligini kamay i ish uchun bi nech a
sun'iy yo'ldosh izimla idan oydalanishning a zallikla i aniqlandi.
Olingan ma'lumo la , shuningdek, sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ining ha xil
geog a ik sha oi la da qanday sama ali ishlashini ko' sa di. Misol uchun, og'li hududla da GPS
izimla i, shaha hududla ida esa GLONASS izimla i yuqo i aniqlikni a'minladi. Tadqiqo
da omida olingan ma'lumo la , shuningdek, sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ini ya a ishda
das u iy a'mino a exnik osi ala ning muhim olini ham ko' sa di, bu esa ha bi izimning
op imal ishlashini a'minlashda muhim ahamiya ga ega. Olingan na ijala , shuningdek, sun'iy
yo'ldosh geodezik a moqla ining o'lcho aniqligini oshi ish uchun muhim bo'lgan inno a sion
usulla ni aqdim e di.
O'za o a'si a ko'plab sun'iy yo'ldosh izimla ining bi lash i ilishi, geodezik o'lcho la
a xa i alash ja ayonla ini op imallash i ish imkonini be adi. Boshqa adqiqo la bilan
aqqoslaganda, ushbu adqiqo na ijala i sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ining aniqligi a
hisoblash ezligini oshi ish imkoniya la i bo ligini ko' sa di. Olingan ma'lumo la , shuningdek,
sun'iy yo'ldosh izimla ini bi lash i ish o qali geodezik o'lcho la ning umumiy aniqligini oshi ish
mumkinligini asdiqlaydi.
Tadqiqo na ijala i, shuningdek, sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla i ya a ish ja ayonida
ko'plab inno a sion yondashu la ni qo'llash za u ligini ko' sa adi, bu esa geodeziya sohasini
yanada i ojlan i ishga xizma qiladi. Olingan na ijala , shuningdek, sun'iy yo'ldosh geodezik
a moqla ini ya a ishda ma jud muammola ni hal e ish uchun yangi yondashu la a usulla ni
ishlab chiqish za u ligini a'kidlaydi. Tadqiqo da omida olingan ma'lumo la a na ijala , sun'iy
yo'ldosh geodezik a moqla ini ya a ishda yangi imkoniya la a is iqbolla ni ochib be adi, bu
esa geodeziya a geoin o ma ika sohala ida ilmiy adqiqo la a amaliyo la uchun yangi
yo'nalishla ni belgilaydi.
Shuningdek, bu adqiqo na ijala i, kelajakda sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ini
yanada i ojlan i ish a akomillash i ish uchun yangi s a egiyala ni ishlab chiqishga yo dam
be adi. Olingan na ijala a ahlilla , kelajakda sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ini ya a ishda
inno a sion exnologiyala a usulla ni qo'llash o qali yanada mukammal a sama ali izimla
ya a ish imkoniya ini ko' sa adi. Bu esa, o'z na ba ida, geodeziya a geoin o ma ika sohasida
yangi yu uqla ga e ishish a ma jud muammola ni hal e ishga xizma qiladi.
242
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Na ijala ni muhokama qilish ja ayonida, sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla i ya a ishda
milliy a xalqa o aj ibala ni ahlil qilish, u li xil yondashu la ni ko' ib chiqish za u ligi hamda
bu ja ayonda ilg'o exnologiyala ni jo iy e ish ahamiya i a'kidlandi. Olingan na ijala ,
shuningdek, sun'iy yo'ldosh izimla ining sama ado ligini oshi ish uchun za u bo'lgan ko'plab
adqiqo la a i ojlanishla ni aqdim e di.
Ba cha adqiqo la na ijala i shuni ko' sa adiki, sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ining
yanada i ojlanishi a akomillashu i uchun, yangi exnologiyala a inno a sion yondashu la
za u di . Bu esa, o'z na ba ida, geodeziya a geoin o ma ika sohasida yangi imkoniya la a
is iqbolla ni ochadi. Tadqiqo na ijala ining muhokamasi, shuningdek, kelajakda sun'iy yo'ldosh
geodezik a moqla ini ya a ish ja ayonida muhim ahamiya ga ega bo'lgan qo'shimcha adqiqo la
a aj ibala ni amalga oshi ish za u ligini a'kidlaydi. Olingan na ijala a ahlilla , sun'iy
yo'ldosh geodezik a moqla ini ya a ishda yangi imkoniya la a is iqbolla ni ochib be adi, bu
esa geodeziya a geoin o ma ika sohala ida ilmiy adqiqo la a amaliyo la uchun yangi
yo'nalishla ni belgilaydi.
Bula ning ba chasi, sun'iy yo'ldosh geodezik a moqla ini ya a ishda yangi s a egiyala
a usulla ni ishlab chiqishga yo dam be adi a kelajakda geodeziya sohasida yangi yu uqla ga
e ishish imkoniya ini ya a adi.
Xulosa qilib ay ganda sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ini ya a ish usulla i bo'yicha
olib bo ilgan adqiqo la , geodeziya a geoin o ma ika sohasida muhim yu uqla ga e ishish
imkonini be adi. Ushbu maqolada kel i ilgan asosiy xulosala shundan ibo a ki, sunʼiy
yoʻldoshla yo damida geodezik a moq ya a ish ja ayoni an'ana iy me odla ga nisba an ancha
sama ali a ezko bo'lib, keng ko'lamli ma'lumo la ni o'plash a ula ni qay a ishlashda
yu uqla ni aqdim e adi.
Sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla i, bi omondan, global xa i a yasash, ye ning
de o ma siyasini kuza ish, a abiiy o a la oldini olishda muhim ol o'ynasa, ikkinchi omondan,
ula ning aniqligi a ishonchliligi adqiqo la na ijala ida aniq aks e adi. Amaliy a siyala
si a ida, sunʼiy yoʻldoshla bilan ishlashda ilg'o exnologiyala dan, masalan, GNSS (Global
Na iga ion Sa elli e Sys em) uskunala idan oydalanishni a siya e amiz. Bunday uskunala ,
yuqo i aniqlik a ezlikda ma'lumo la ni o'plash imkonini be adi, buning na ijasida geodezik
a moqning si a ini oshi ishga e ishiladi.
Shuningdek, adqiqo ja ayonida sunʼiy yoʻldoshla ning pozi sion aniqligini yanada
oshi ish uchun yangi algo i mla ni ishlab chiqish a ula ni amaliyo ga jo iy e ish za u . Keyingi
adqiqo la uchun yo'nalishla si a ida, sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ining bi lashishi a
o'za o hamko ligini o' ganish muhim ahamiya ga ega. Bunda, u li sunʼiy yoʻldosh izimla idan
olingan ma'lumo la ni bi lash i ish o qali yanada keng oq a aniq oq xa i ala ya a ish
imkoniya la i ko' ib chiqilishi ke ak.
Shuningdek, sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ini ya a ish ja ayonida sunʼiy in ellek a
ma'lumo la ni qay a ishlash exnologiyala idan oydalanish, a moqni op imallash i ish a
na ijala ni yaxshilashda muhim yu uqla ga e ishish imkonini be adi.
Shunday qilib, sunʼiy yoʻldosh geodezik a moqla ini ya a ishda ilg'o ilmiy a
exnologik yu uqla ni a biq e ish, bu sohada yangi u qla ni ochadi a geodeziya a
geoin o ma ika sohasida i ojlanish uchun mus ahkam poyde o ya a adi.
243
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ҳ.Мубораков., З.Д. Охунов., А.С.Рўзиев., Х.Ж.Хайитов., Ғ.З.Якубов Геодезия
дарслик Янги аср авлоди 2021 йил.
2. Э.Нурматов Геодезия Т.Ўқитувчи, 2003 йил
3. Ў.П.Исломов.,А.Н.Иномов.,Ж.О.Лапасов., Замонавий: JPS приёмниклар 2016 йил
4. Babajano A. e al. O ganiza ional and economic mechanisms o egula ing land ela ions
in ag icul u e //BIO Web o Con e ences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 65. – С. 03005.
5. Ер участкаларини рўйхатга олишда геодезик ишлар.
h p://dx.doi.o g/10.26739/2181-
9696-2019-4-6
6. Abdullae T. e al. Highe Geodesy//Tex book. – 2017.
7. Бабажанов а. Р. И др. Повышение экологической безопасности
сельскохозяйственных земель на основе развития лесного хозяйства республики
узбекистан //ббк 41/42 о14. – 2023. – с. 19.
8. Allanaza o O., Khikma ullae S., Islomo U. Main aining he s a e cadas e o he
e i o ies on he base o emo e sensing ma e ials //E3S Web o Con e ences. – EDP
Sciences, 2023. – Т. 371. – С. 01014.
9. Babajano A. e al. Ad an ages o o ma ion non-ag icul u al land alloca ion p ojec s
based on GIS echnologies //E3S Web o Con e ences. – EDP Sciences, 2021. – Т. 227. –
С. 05001.
10. Исломов У. П. и др. Мониторинг сельскохозяйственных земель Республики
Узбекистан и их мелиоративное состояние //ВОПРОСЫ СОВРЕМЕННОЙ НАУКИ.
– 2022. – С. 27-41.
