ONLAYN TA'LIM PLATFORMALARI INTERAKTIV CHATBOTLARI SAMARADORLIGINI KOMPLEKS BAHOLASH

2025 №5 2025 №6№11 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 1313 sahifa. 2025-yil, noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. MUNDARIJA YASHIL TRANSPORT SIYOSATINING BARQAROR RIVOJLANISH VA TARMOQLARARO INTEGRATSIYADAGI OʻRNI .........................................................................................................................................................21 Rahmonov Rasul Neʼmatovich BANK AKTIVLARI VA PASSIVLARINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ....................................................34 Safarov Sanjar Ravshan o‘g‘li O‘ZBEKISTONNING INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISH STRATEGIYALARI ......................................38 Madraximova Irodaxon Sherzodbek qizi HUDUDIY XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA MENEJMENT SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA MODELI .............................................................................................43 Maxmudova Nozimaxon Baxriddinxonovna DAVLATNING BUDJET SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI ............................50 A.A. Ismailov DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGINING MEXANIZMINI SAMARALI TASHKILLASHTIRISHDA MOLIYAVIY MANBALARNI SHAKLLANTIRISHNI YO‘NALISHLARI ...........................................................................56 Mansurov Mansur Alisherovich ANTIKRIZISLI BOSHQARUV TIZIMLARIDA RANGLI SIGNAL MEXANIZMLARINING FUNKSIYALARI .................................................................................................................................................................................61 Aliqulov Aziz Haydarjonovich XODIMLARNI MOTIVATSIYALASHNING XALQARO MODELLARINI O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA QO‘LLASH IMKONIYATLARI .................................................................................................................66 Yormamatov Qodirjon Juraqulovich RAQAMLI IQTISODIYOT OMILLARI VA ULARNING QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARINING SAMARADORLIGIGA TA’SIRI ......................................................................................................................................................71 Yaxshiyev Shahzod Sherali o‘g‘li ОLIY TА’LIM MUASSASALARI VА MEHNАT BОZОRI INTEGRАTSIYАSI BO‘YICHA XОRIJ TАJRIBАLАRI ....................................................................................................................................................................................78 Haqqulov Fazliddin Faxriddinovich YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISHDA RIVOJLANGAN VA RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ...........................................................................................................................................................................................84 Aripov Abdulaziz Sakijonovich YASHIL ENERGETIKA RIVOJLANISHINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI EKONOMETRIK BAHOLASH .........................................................................................................................................................................................89 Bobokulova Muhabbat Mahammadiyeva ELEKTRON TO‘LOVLAR VA POS TIZIMLARI — KICHIK BIZNESDA SAMARASI VA XAVFLARI .....................93 To‘lqinov Dilshodxo‘ja Olim o‘g‘li MINTAQADA RAQAMLI IQTISODIYOTNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLI YO‘NALISHLARI ...............................................................................................................................................................................98 Yusubov In’omjon Ikram o‘g‘li SOLIQ SIYOSATINI RAQAMLI BOSHQARISH ORQALI BUDJET DAROMADLARINI BARQARORLASHTIRISH STRATEGIYASI ............................................................................................................................103 Xodjimatov Xamidullo Mamirjonovich OZIQ-OVQAT TOVARLARI B2B BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ...............................................................................................................................108 Hayitboyeva Ullijon Bobonazar qizi FARMASEVTIKA SANOATIDA INVESTITSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BAHOLASH ........................113 Yaqubov Timurbek G‘anibekovich SHAXSNI OVOZI ASOSIDA IDENTIFIKATSIYALASH VA AUTENTIFIKATSIYALASH ALGORITMLARI .......123 Ozoda Sabirova Shermaxamatovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. YASHIL IQTISODIYOT — BARQAROR RIVOJLANISH GENERATORI .......................................................................129 Berdibekova Dilfuza Xoldorbekovna CHET EL MEHMONXONA TARMOQLARINING BRENDING STRATEGIYALARINI O‘RGANISH ....................133 Ergashev Oybek Mamarasul o‘g‘li MILLIY IQTISODIYOTDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING MOLIYAVIY SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARINI TAKOMILLASHTIRISH .................................144 Arzikulov Otabek Ali o‘g‘li TRANSPORT TIZIMI SOHASI KORXONALARININING INNOVATSION SALOHIYATINI BAHOLASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................152 Ismailov Akmal Maxsudovich, Abilqosimova Shaxlo Sodiq qizi MEHMONXONALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA XODIMLARNING O‘RNI VA AHAMIYATI ............158 Abduxamidov Sarvar Adxamovich, Normurodov Tal’at Normurod o‘g‘li KОRXОNАLАRDА HR TIZIMINI TАKОMILLАSHTIRISH YО‘NАLISHLАRI ...........................................................163 Aminova Shaxnoza Aziz qizi JAHON IQTISODIYOTIDA OZIQ-OVQAT XAFSIZLIK RO‘LI ...........................................................................................168 Abdusamatov Barkamol Rustamjon o‘g‘li ТУРИСТИЧЕСКИЕ РЕСУРСЫ КАРАКАЛПАКСТАНА И СУЩЕСТВУЮЩАЯ ИНФРАСТРУКТУРА ..........174 Хошимова Камилла Навфал қизи DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK MEXANIZMLARI: REKREATSION TURIZM SOHASIDA QO‘LLASH TAJRIBASI VA ISTIQBOLLARI ..................................................................................................................................................184 Najmitdinov G‘ayratbek Sharifovich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA VIRTUAL TA’LIM PLATFORMALARI: TEXNIK VA PEDAGOGIK TALABLAR, TIZIMLI TAHLIL VA IQTISODIY JIHATLAR ............................................................................................... 189 Turayeva Adiba Ikramovna ICHKI AUDIT TIZIMI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI .......................................................................193 Nuridinova Barchinoy Xusniddin qizi MINTAQA IQTISODIYOTIDA SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI ......................................................................................................................... 199 Xaitbaev Jasurbek Otaxanovich MINTAQANING EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI ..............204 Raimboyeva Mashhura Davronbek qizi SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ...........................................................................................................................................210 Jobborov Anvar Egamberdiyevich ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ................................................................................................................................................................................ 217 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li JISMONIY SHAXSLARNING MOL-MULKINI SOLIQQA TORTISH MASALALARI ................................................. 222 Mamadjanov Shuxrat Jalolidinovich ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ...........................................................225 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................................................................................229 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi PAXTA-TO‘QIMACHILIK SANOATINI MODERNIZATSIYA QILISH YO‘NALISHLARI: TAHLIL VA TAKLIFLAR ..............................................................................................................................................................233 Abdullayev Hamidulla Abdug‘ani o‘g‘li WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ...........................................................238 Abdullaev Erkinjon Azamovich YASHIL IQTISODIYOTNI SHAKLLANTIRISHDA YASHIL MOLIYALASHTIRISHNING NAZARIY JIHATLARI ...................................................................................................................................................................................... 245 Xalikov S. X. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. QISHLOQ XOʻJALIGI MAHSULOTLARI BOZORIDA KORXONALAR RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ......................................................................245 Xudayberganov Jasur Baxodirovich WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ........................................................................................251 Abdullaev Erkinjon Azamovich NATIJAVIYLIKKA YO‘NALTIRILGAN BUDJETLASHTIRISH JARAYONINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ..............................................................257 Allakuliyev Akmal Baltayevich SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................................261 Jobborov Anvar Egamberdiyevich TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA BOSHQARUV TIZIMINI RESURSLARNI OPTIMALLASHTIRISH ORQALI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................. 268 Avulchayeva Feruza Jurakuziyevna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................... 272 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi ZAMONAVIY ISH JOYLARINI SHAKLLANTIRISHDА AYOLLARNING ROLI .........................................................276 Tulyaganova Aziza ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ........................................................................................................................... 281 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li TURIZM MARKETINGINING NAZARIY ASOSLARI, ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ......................................................................................................................286 Xamidov Otabek Bakidjanovich KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING IQTISODIY KOʻRSATKICHLAR TIZIMINI STATISTIK BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARI ...................................................................................290 Arzikulov Otabek Ali oʻgʻli ЭКОЛОГАМ ПОЧЕТ И УВАЖЕНИЕ ....................................................................................................................................298 Максудова Шахиста DEBITOR VA KREDITOR QARZDORLIKNING MOHIYATI VA ULARNING O‘ZGARISH TENDENTSIYALARI ...................................................................................................................304 Jo‘raev Farruxbek Muxiddin o‘g‘li OʻZBEKISTONDA ISLOMIY MOLIYALASHTIRISH XIZMATLARI BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI...................................................................................................................307 Inomjonov Islomjon Ilxomjon oʻgʻli ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ..........................................................311 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna МОБИЛЬНЫЕ ТЕХНОЛОГИИ КАК СРЕДСТВО ФОРМИРОВАНИЯ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ ИНЖЕНЕРОВ .....................................................................................................................315 Хурамова Фарангиз Учкун кизи ЦИФРОВИЗАЦИЯ НАЛОГОВ И АКЦИЗНАЯ РЕФОРМА УЗБЕКИСТАНА В ВТО ...........................................319 Дамир Рустамович Абдулов BANK TIZIMIDAGI ISLOHOTLAR SHAROITIDA LIKVIDLILIK RISKINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ...........................................................................................................................................324 Alimov Baxtiyor Murodovich BANK AUDITINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YOʻNALISHLARI ...... 335 Narziyev Xayotjon Azamatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH MASALALARI .............343 Abdimuminova Saodat Taxirjonovna TOʻQIMACHILIK SANOAT MAXSULOTLARI EKSPORT FAOLIYATI TAHLILI VA BRENDDA LIDERLIK TUSHUNCHALARI ........................................................................................................................................................................352 Abdulazizova Xushnoza Nayabovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. ИНСТИТУЦИОНАЛЬНО-ПРАВОВЫЕ МОДЕЛИ УПРАВЛЕНИЯ ОТХОДАМИ НА ОСНОВЕ ОПЫТА РАЗВИТЫХ СТРАН И ВОЗМОЖНОСТИ ИХ АДАПТАЦИИ В УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА .........................357 Д. Мейлиева O‘ZBEKISTON AUDITORLIK TIZIMIDA KASBDOSHLAR TOMONIDAN BAHOLASH (PEER REVIEW) TIZIMINI JORIY ETISH ISTIQBOLLARI ...............................................................................................................................361 Parpiyev Jaxongir Ilxomjonovich ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И БОЛЬШИЕ ДАННЫЕ (BIG DATA) В УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЯХ .................................................................................................................................................................................... 366 Шарипов Бахтиёр Михлибаевич O‘ZBEKISTONDA SUVGA BO‘LGAN TALABNI VAQTLI QATORLAR ORQALI TAHLIL QILISH ......................375 Sarvar Mamasoliyev BOSHQARUV VA NAZORAT MAQSADLARIDA XARAJATLAR HISOBINI TASHKIL ETISH ..............................383 Isomuxamedov Akbarjon Boxodir o‘g‘li MINTAQALAR BARQAROR RIVOJLANISHINI TA’MINLASHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI ..........................389 Salomat NOROVA O‘ZBEKISTON TURIZM BREND BOZORINING HOZIRGI HOLATI VA TENDENSIYALARI ...............................394 Zufarov Akmal Gulamiddinovich INNOVATSION IQTISODIYOTDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARI SAMARADORLIGINI OSHIRISH METODOLOGIYASI .................................................................................................................................................404 Qodirov Baxodirjon Tursunovich O‘ZBEKISTON SOLIQ TIZIMINI MODERNIZATSIYA QILISHDA YAGONA INTERAKTIV DAVLAT XIZMATLARI PORTALINING O‘RNI VA AHAMIYATI ......................................................................................................408 Dehqonov G‘ayratjon Raximovich OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA INNOVATSION HAMDA TIJORATLASHTIRISH MASALALARI ................414 Inoyatov Mardonbek Mo‘min o‘g‘li OLIY IQTISODIY TA’LIM ORQALI EKO-INNOVATSIYALAR VA “YASHIL” INVESTITSIYALARNI RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMLARI: SIYOSIY VA INSTITUTSIONAL DOIRALAR ........................................418 Xasanova Zarina Maxamadalievna XODIMLAR MALAKASINI OSHIRISH — ZAMON TALABI ............................................................................................427 Narzullaev Oybek Narzullaevich BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISHDA JURNAL-ORDER SHAKLINING AHAMIYATI ....................................433 Axmedjanov Abdufato KENDALL VA SPEARMAN TARTIBIY KORRELYATSIYA KOEFFITSIYENTLARI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOT INDIKATORLARINING STATISTIK O‘ZARO TA’SIRINI MODELLASHTIRISH ..........................437 Muradov Rustamjon Sobitxonovich ИНТЕНСИВНЫЕ И ЭКСТЕНСИВНЫЕ ОГРАНИЧЕНИЯ В РЕГУЛИРОВАНИИ СПРОСА ..............................442 Аминджанова Румейса Батыровна, Камилова Наргиза Абдукахоровна ИНКЛЮЗИВНЫЙ ПОДХОД В ТУРИЗМЕ: ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ И УЗБЕКСКАЯ ПРАКТИКА ...............445 Азимова Шахло Таировна AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XAQARO STANDARTLARIGA O‘TISHNING HOLATI VA TAHLILI .........................................................................................................................................450 Bayjanov Sarsengaliy Xalmuratovich UZUM EKSPORT QILUVCHI KOMPANIYALARDA YASHIL O‘TISH JARAYONINI QO‘LLAB-QUVVATLASH UCHUN EKO-MARKETING VA AYLANMA IQTISODIYOT TAMOYILLARINI INTEGRATSIYALASH ...............................................................................................................................454 Usmonova Diyora Mahmud qizi UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA XARAJATLAR SMETASI VA SHTATLAR JADVALINING TAHLILI: OPTIMALLASHTIRISH VA SAMARADORLIKNING YANGICHA USULLARI (NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA) ......................................................................................................................................................................................461 Umarov Avzaljon Yodgorali o‘g‘li INVESTITSIYALARNING KIRIB KELISHIGA TO‘SQINLIK QILUVCHI MUAMMOLARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI ............................................................................................................................................................................467 Alimova Dilafro‘z Tohir qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. FARMATSEVTIKA KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOT SHAKLLARINI TAKOMILLASHTIRISH VA INVESTORLAR UCHUN AXBOROT OCHIQLIGINI TA’MINLASH .........................................................................470 Turdikulova Gulshad Nurmamatovna ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLARNING SHAFFOFLIGINI OSHIRISHDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARINING AHAMIYATI ............................. 477 Uztemirov Alisher Aktam o‘g‘li INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA SANOAT TARMOQLARI RAQOBATBARDOSHLIGINI TAʼMINLASHGA YO‘NALTIRILGAN BANDLIK TUZILMASINI OPTIMALLASHTIRISH .....................................482 Tursunov Bekmuxammad Omonovich XORIJ TAJRIBALARIDA SOLIQ BAZASINI ANIQLASH TARTIBI METODOLOGIYASINING MAVJUD METODLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI ..................................................................................................................489 Xalikchayeva Sadokat Ilxomjonovna IQTISODIY XAVFSIZLIKNING KONSEPTUAL ASOSLARI VA UNING MAMLAKAT IQTISODIYOTIDAGI O‘RNI ........................................................................................................................................................496 Ramatillaev M.R. TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKLARINI SUG‘URTALASH VA DIVERSIFIKATSIYA QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH .......................................................................................................................502 Eshboyev Shahobiddin Anorqul o‘g‘li TIJORAT BANKLARI O‘RTASIDAGI RAQOBATNI BAHOLASH VA KUCHAYTIRISHNING ZAMONAVIY METODOLOGIYASI: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI ......................................................................................506 Qulmetov Mansurbek Ro‘zmatovich XALQARO REYTING TASHKILOTLARINING OLIY TA’LIM MUASSASALARIGA TA’SIRI VA MAVJUD PLATFORMALAR .......................................................................................................................................................................... 515 O‘rozboyev Xayrulla Murodboy o‘g‘li TALABALAR MOTIVATSIYASINING MEXANIZMLARI: LOYIHA ASOSIDAGI TA’LIM TEXNOLOGIYALARIDA...............................................................................................................................................................523 Kasimova (Mulladjanova) Nasiba Azimdjanovna ISH KUCHIDAN SAMARALI FOYDALANISH VA NORASMIY BANDLIKNI SOYADAN CHIQARISH BOʻYICHA TAKLIFLAR ISHLAB CHIQISH ...........................................................................................................................531 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Maxkamova Shaxlo Yulchiyevna, Absamatov Baxrom Danakulovich KASBIY TA’LIM MAZMUNIDA TA’LIM VA ISHLAB CHIQARISH INTEGRATSIYASINI RAG‘BATLANTIRISH ORQALI O‘RTA BO‘G‘IN KADRLAR TAYYORLASHNING JOZIBADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................................................538 Tojiyev Sirojiddin Sayriddinovich O‘ZBEKISTONDA TURIZM INFRATUZILMASINI BOSHQARISH TIZIMINING TURLARI VA SHAKLLARI .............................................................................................................................................................................. 542 Muminova Mavjuda Sharifovna SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNI STRATEGIK BOSHQARISH SAMARADORLIGI MASALALARI .................................................................................................................................................................................547 Kadirhodjayeva Nilufar Rahmatullayevna MHXSGA MUVOFIQ ASOSIY VOSITALAR HISOBINI TASHKIL ETISH MASALALARI ........................................552 Aliyev Sherzod Abdixomidovich ФАКТОРЫ ЭФФЕКТИВНОГО РАЗВИТИЯ ПРОИЗВОДСТВЕННОГО ПОТЕНЦИАЛА ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ .................................................................................................................................558 Аллаева Г.Ж. YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH SHAROITIDA INVESTITSION MUHITNI YAXSHILASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................564 Irisqulova Munisa Akmal qizi TASHABBUSLI BUDJET JARAYONLARI DOIRASIDA 2024-YILDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR TAHLILI ............................................................................................................................................................................................569 Xamidov Xabibullo Xikmatulla oʻgʻli MINTAQA SANOATIDA AHOLI JON BOSHIGA YAQQ O‘ZGARISHINING DINAMIK TAHLILI ..........................574 Nabiyev G‘ulom Abdisalomovich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 16 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. OʻZBEKISTONDA ELEKTRON PULGA OʻTISH ISTIQBOLLARI, KORRUPSIYA VA YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA KUTILAYOTGAN SAMARADORLIK ............................................... 1195 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Abdiyev Mansur Musurmonovich KICHIK BIZNЕS TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINI IQTISODIY XAVFSIZLIGI MASALALARI .................... 1202 Anafiyayev Abdurashid Mamasidiqovich RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI HISOBINI AVTOMATLASHTIRISH ........................................................................................................................................................... 1206 Xusinov Ibragim Ismoilovich ЭВОЛЮЦИЯ ТОРГОВОЙ ПОЛИТИКИ ТУРЦИИ В КОНТЕКСТЕ ИНТЕГРАЦИИ В ГЛОБАЛЬНЫЕ ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ЦЕПОЧКИ .......................................................................................................................................... 1210 Солиев Абдумаджид Джабборович MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTI DIREKTORINING MOLIYAVIY SAVODXONLIGI: NAZARIYA VA AMALIYOTI..................................................................................................................................................... 1215 Abdullayeva Nafisa Shavkatovna, Boymuradov Normurod Abdusodikovich TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIGA MOLIYAVIY HIMOYA XIZMATLARI KOʻRSATISHNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YOʻLLARI ...................................................................................................................... 1220 Gʻaniyeva Nozima Alijon qizi ОЦЕНКА ПОТЕНЦИАЛА КЛАСТЕРИЗАЦИИ КОКОНОПЕРЕРАБАТЫВАЮЩИХ ПРЕДПРИЯТИЙ НА ШЕЛКОВОМ ОТРАСЛИ УЗБЕКИСТАНА................................................................................................................. 1225 Ходжиматов Равшанбек Расулжанович XIZMAT KO‘RSATISH SOHASIDA ISH BILAN BANDLIK SHAKLLANISHINING XORIJ TAJRIBASI ............ 1231 Abdusaidov Akmal Abduvaliyevich TEMIR YO‘L TRANSPORTI KORXONALARIDA MOLIYAVIY-IQTISODIY BOSHQARUV SAMARADORLIGINI OSHIRISH UCHUN KONTROLLING VOSITALARINI JORIY ETISH ............................... 1236 Kayumov Zafarbek Odil o‘g‘li BANK HR JARAYONLARIDA SUN’IY INTELLEKTNI QO‘LLASH IMKONIYATLARI .......................................... 1243 D. DJabbarova MEHNAT BOZORIDA NORASMIY BANDLIKNI QISQARTIRISH MEXANIZMLARI .......................................... 1247 Mirzakarimova Muyassarxon Muminovna IJTIMOIY XIZMATLAR TIZIMIDA DAVLAT VA NODAVLAT SEKTORINING O‘ZARO ALOQASI HAMDA XORIJIY TAJRIBA TAHLILI .................................................................................................................................... 1251 Berdiyeva Nafisa Qahramonovna ПРИМЕНЕНИЕ КОНТРОЛЛИНГА В ОРГАНИЗАЦИОННО-ЭКОНОМИЧЕСКОЙ СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНИЯ ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНОГО ТРАНСПОРТА ......................................................................................... 1257 Каюмов Зафарбек Одил угли BILVOSITA SОLIQLAR HISOBINI TASHKIL ETISHDA SОLIQ NАZОRАTINING AHAMIYATI ...................... 1263 Djаlilоv Rаhmоnkul Hаmidоvich INVESTITSION FAOLIYATNING IQTISODIY MOHIYATI VA UNING SANOAT RIVOJLANISHIDAGI OʻRNI .............................................................................................................................................................................................. 1268 Yuldoshev Sobir Fayzullayevich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI IQTISODIYOTINING TRANSFORMATSIYASI SHAROITIDA AHOLI DAROMADLARINING TAQSIMOT TAHLILI..................................................................................................................... 1272 Bayxonov Baxodirjon Tursunbayevich TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI MARKETINGNI QO‘LLASHNING XORIJ TAJRIBASI ................................ 1277 Raxmatova Shaxnoza Rustamovna, Ochilova Dilnoza Ismoil qizi ФОРМИРОВАНИЯ УСТОЙЧИВОЙ ЗАНЯТОСТИ В ПРОМЫШЛЕННОСТИ В УСЛОВИЯХ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРЕОБРАЗОВАНИЙ .................................................................................................................. 1283 Б.С. Разакова ZAMONAVIY TURISTIK KLASTERLARNI BOSHQARISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI ................. 1289 Azim Pulatov OʻZBEKISTONDA YOSHLAR BANDLIGINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻNALISHLARI VA DAVLAT SIYOSATINING SAMARADORLIGI ...................................................................................................................................... 1296 Qodirov Baxodirjon Shuhratovich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 17 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. YASHIL TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA SANOAT KORXONALARINING ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYANING AHAMIYATI ............................... 1302 Ergashev Sanjarbek Sobirjon oʻgʻli ONLAYN TA’LIM PLATFORMALARI INTERAKTIV CHATBOTLARI SAMARADORLIGINI KOMPLEKS BAHOLASH .......................................................................................................................................................... 1306 Zaripova Mukaddas Djumayozovna, Yusupova Asila Xidirqul qizi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1306 2025-yil, noyabr. № 11-son. ONLAYN TA’LIM PLATFORMALARI INTERAKTIV CHATBOTLARI SAMARADORLIGINI KOMPLEKS BAHOLASH Zaripova Mukaddas Djumayozovna Kompyuter va dasturiy injiniring kafedrasi dotsenti Termiz davlat universiteti [email protected] Yusupova Asila Xidirqul qizi Kompyuter tizimlari va ularning dasturiy ta’minoti mutaxassisligi 1-kurs magistranti Termiz davlat universiteti [email protected] Annotatsiya. Maqolada onlayn ta’lim platformalarida qo‘llanilayotgan interaktiv chatbotlarning texnik va amaliy samaradorligini baholash masalasi kompleks yondashuv asosida o‘rganilgan. So‘nggi yillarda ta’lim jarayonlariga sun’iy intellekt texnologiyalarining, xususan, chatbot tizimlarining kirib kelishi o‘quvchilar bilan o‘qituvchilar o‘rtasidagi muloqotni soddalashtirish, individual o‘qitish imkoniyatlarini kengaytirish va o‘quv jarayonini avtomatlashtirishda muhim omilga aylanib bormoqda. Shu bois, interaktiv chatbotlarning texnik ko‘rsatkichlari, funksional imkoniyatlari va foydalanuvchi tajribasiga ta’sirini tizimli tarzda baholash dolzarbdir. Ishda kuzatuv, foydalanuvchi so‘rovnomalari, eksperimental tahlil hamda statistik ma’lumotlarni qayta ishlash usullari qo‘llanilgan. Natijalarga ko‘ra, o‘rganilgan chatbotlar foydalanuvchilarning bilim olish jarayonini o‘rtacha 28–35 % gacha tezlashtirgan, o‘quvchilarning mustaqil ta’limga bo‘lgan qiziqishini oshirgan va o‘quv jarayonini samarali tashkil etishda yordam bergani aniqlangan. Unga ko’ra, interaktiv chatbotlarning afzalliklari, cheklovlari hamda texnik takomillashtirish yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit soʻzlar: onlayn ta’lim, chatbot, sun’iy intellekt, samaradorlik, foydalanuvchi tajribasi, texnik baholash, interaktiv tizim. Abstract. The article studies the issue of assessing the technical and practical effectiveness of interactive chatbots used in online educational platforms based on an integrated approach. In recent years, the introduction of artificial intelligence technologies, in particular chatbot systems, into educational processes has become an important factor in simplifying communication between students and teachers, expanding the possibilities of individual learning, and automating the learning process. Therefore, it is relevant to systematically evaluate the technical indicators, functional capabilities, and impact of interactive chatbots on user experience. The work used observation, user questionnaires, experimental analysis, and statistical data processing methods. According to the results, it was found that the studied chatbots accelerated the process of users' knowledge acquisition by an average of 28–35%, increased students' interest in independent learning, and helped to effectively organize the learning process. Accordingly, scientifically based proposals and recommendations have been developed on the advantages, limitations, and areas of technical improvement of interactive chatbots. Key words: online education, chatbot, artificial intelligence, efficiency, user experience, technical assessment, interactive system. Аннотация. В статье рассматривается вопрос оценки технической и практической эффективности интерактивных чат-ботов, используемых на онлайн-образовательных платформах, на основе комплексного подхода. В последние годы внедрение технологий искусственного интеллекта, в частности чат-бот-систем, в образовательные процессы стало важным фактором упрощения коммуникации между студентами и преподавателями, расширения возможностей индивидуального обучения и автоматизации учебного процесса. Поэтому актуальна систематическая оценка технических показателей, функциональных возможностей и влияния интерактивных чатботов на пользовательский опыт. В работе использовались методы наблюдения, анкетирования пользователей, экспериментального анализа и статистической обработки данных. По результатам исследования установлено, что исследуемые чат-боты ускоряют процесс усвоения знаний пользователями в среднем на 28–35%, повышают интерес студентов к самостоятельному обучению и способствуют эффективной организации учебного процесса. В связи с этим разработаны научно обоснованные предложения и рекомендации по преимуществам, ограничениям и направлениям технического совершенствования интерактивных чат-ботов. Ключевые слова: онлайн-образование, чат-бот, искусственный интеллект, эффективность, пользовательский опыт, техническая оценка, интерактивная система. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1307 2025-yil, noyabr. № 11-son. KIRISH Hozirgi davrda ta’lim jarayonining raqamlashtirilishi sun’iy intellekt texnologiyalarini, xususan, interaktiv chatbot tizimlarini ta’lim jarayoniga keng tatbiq etish zaruratini tug‘dirmoqda. Chatbotlar o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida tezkor muloqotni ta’minlab, o‘qitish jarayonini avtomatlashtirish, individual yondashuvni rivojlantirish hamda o‘quvchilarning mustaqil ta’lim olish qobiliyatini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda [1,12]. Biroq, mavjud ta’lim platformalarida ishlayotgan chatbotlarning texnik aniqligi, foydalanuvchi qoniqish darajasi va o‘quv samaradorligiga ta’siri bir xilda emas. Shu bois, ularning texnik va amaliy samaradorligini baholovchi kompleks yondashuvni ishlab chiqish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, ishning asosiy maqsadi onlayn ta’lim platformalaridagi interaktiv chatbotlarning samaradorligini aniqlash, texnik va psixopedagogik ko‘rsatkichlarni tizimli tahlil qilish hamda ularning o‘zaro bog‘liqligini aniqlashdan iboratdir. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: chatbotlarning texnik ishlash parametrlarini aniqlash (javob tezligi, aniqlik, integratsiya darajasi), foydalanuvchi so‘rovnomalari asosida amaliy samaradorlikni baholash, kompleks baholash modeli ishlab chiqish hamda olingan natijalarga asoslanib, texnik va didaktik takliflar tayyorlash. Tadqiqot davomida ChatGPT, Duolingo AI va Coursera Bot, Google Gemini va Comelot kabi keng qo‘llaniluvchi chatbot tizimlari tanlab o‘rganildi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI Chatbot texnologiyalarining ta’lim jarayoniga integratsiyasi bo‘yicha so‘nggi yillarda ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, aynan ularning texnik va psixopedagogik samaradorligini kompleks baholashga qaratilgan yondashuvlar hanuz yetarlicha shakllanmagan. Mavjud adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, interaktiv chatbotlar o‘quv jarayonini qo‘llab-quvvatlash, talaba va o‘qituvchi o‘rtasidagi muloqotni avtomatlashtirish hamda individual o‘qitish imkoniyatlarini kengaytirishda sezilarli natijalarga erishgan. Biroq, ularning real samaradorligi nafaqat funksional imkoniyatlarga, balki foydalanuvchi tajribasi va psixopedagogik omillarga ham bevosita bog‘liqdir. Shu nuqtai nazardan, R. Nasir va A. Widiastuti (2021) hamda M.Zaripova (2019) tadqiqotida e-learning platformalarida chatbotlardan foydalanish o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish, bilimni o‘zlashtirish jarayonini soddalashtirish va foydalanuvchi faoliyatini boshqarishda ijobiy natijalar bergani aniqlangan [2,11]. Biroq, mualliflar ta’kidlaganidek, chatbotlarning samaradorligi ko‘p hollarda subyektiv omillarga — foydalanuvchining texnik savodxonligi, til darajasi va o‘qituvchining qo‘llab-quvvatloviga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli, samaradorlikni faqat foydalanuvchi fikri asosida emas, balki texnik ko‘rsatkichlar bilan birgalikda baholash zarurligi qayd etilgan. D.Lee va H.Park (2022) tomonidan olib borilgan tadqiqotda chatbotlarning ta’limdagi samaradorligi uchta asosiy yo‘nalishda tahlil qilinadi: texnik aniqlik, foydalanuvchi tajribasi, va ta’limiy natijalar [3]. Ularning fikricha, bu omillar o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, bir sohadagi yaxshilanish boshqasiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Shunga qaramay, ko‘pchilik tadqiqotlarda mazkur ko‘rsatkichlar alohida o‘lchanadi va yagona baholash modeli shakllantirilmagan. OpenAI (2024) va UNESCO (2023) hisobotlarida ham sun’iy intellekt vositalarining ta’lim jarayoniga integratsiyasi, xususan, chatbotlardan foydalanishning axloqiy va pedagogik jihatlari yoritilgan [4,5]. Bu manbalar texnologiyaning imkoniyatlarini ko‘rsatish bilan birga, uning samaradorligini baholashda ishonchli metodologiyalar zarurligini ta’kidlaydi. Aynan shu jihat ushbu ishda ilgari surilgan kompleks baholash modeli uchun konseptual asos bo‘lib xizmat qiladi. S.Mustafakulov (2017) o‘z tadqiqotida ko‘p omilli tizimlarni baholashda bir nechta ko‘rsatkichlarni yagona integral indeksga birlashtirish metodini taklif etgan [6]. Ushbu yondashuv ta’lim tizimidagi chatbotlarning samaradorligini baholashda ham qo‘llanilishi mumkin. Oxford Internet Institute (2022) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda foydalanuvchi baholari ko‘pincha hissiy yoki kontekstual omillarga bog‘liqligi aniqlanib, foydalanuvchi fikrlariga asoslangan baholash yakka o‘zi yetarli emasligi ko‘rsatib o‘tilgan [7]. Shu sababli Scopus bazasidagi so‘nggi maqolalarda gibrid yondashuv — ya’ni subyektiv (foydalanuvchi fikri) va obyektiv (texnik o‘lchovlar) ma’lumotlarini birlashtirish metodikasi qo‘llanilmoqda. M.Pavlik, T.Johnson va A.Lee (2023) esa chatbotlarning o‘quv jarayonidagi “foydalanuvchi tarafkashligi” (user perception bias) muammosini o‘rganib, baholash jarayonida psixologik omillarni ham inobatga olish zarurligini qayd etgan [8]. Bu yondashuv sizning tadqiqotingizda qo‘llangan psixopedagogik ko‘rsatkichlarni texnik o‘lchovlar bilan birlashtirish g‘oyasiga to‘liq mos keladi. Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, hozirgi ilmiy tadqiqotlarda chatbotlarning ta’limdagi roli keng yoritilgan bo‘lsa-da, ularning texnik aniqligi, foydalanuvchi tajribasi va o‘quv samaradorligi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlovchi kompleks model hali to‘liq ishlab chiqilmagan. Shu bois, mazkur tadqiqot mavjud ilmiy ishlarda aniqlangan bo‘shliqni to‘ldirishga, ya’ni onlayn ta’lim platformalarida faoliyat yurituvchi interaktiv chatbotlarning texnik va psixopedagogik samaradorligini tizimli va kompleks baholashga qaratilgan. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1308 2025-yil, noyabr. № 11-son. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ushbu ishda onlayn ta’lim platformalarida qo‘llanilayotgan interaktiv chatbotlarning texnik va psixopedagogik samaradorligini aniqlash uchun kombinatsiyalashgan ilmiy yondashuv — miqdoriy (quantitative) va sifatli (qualitative) tahlil metodlari uyg‘un holda qo‘llanildi. Bu yondashuv chatbotlarning ishlash mexanizmlarini texnik jihatdan baholash bilan birga, foydalanuvchi tajribasi va o‘quv jarayoniga ta’sirini psixopedagogik nuqtayi nazardan tahlil etish imkonini beradi. Ob’yektni tadqiq etish empirik kuzatuv, foydalanuvchi so‘rovnomalari va statistik tahlil bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Obyekt sifatida ta’lim jarayonida faol qo‘llanilayotgan besh turdagi interaktiv chatbot tizimi tanlandi: ChatGPT, Duolingo AI, Coursera Bot, Google Gemini va Comelot Bot. Ushbu tizimlar texnologik arxitekturasi, tabiiy tilni qayta ishlash algoritmlari, ma’lumotlar bazasi bilan integratsiya darajasi hamda foydalanuvchi bilan muloqot uslubi bo‘yicha o‘zaro farq qilganligi sababli, taqqoslama tahlil uchun keng qamrovli empirik asos yaratadi. O‘z navbatida, tadqiqot uchun ma’lumotlar birlamchi va ikkilamchi manbalar asosida shakllantirildi. Birlamchi ma’lumotlar Termiz davlat universiteti Axborot texnologiyalari fakulteti talabalari bilan o‘tkazilgan empirik eksperimentlar, foydalanuvchi so‘rovnomalari va faoliyat kuzatuvlari natijasida to‘plandi. Ishtirokchilar ChatGPT, Duolingo AI, Coursera Bot, Google Gemini va Comelot chatbotlaridan foydalangan holda 10 daqiqalik interaktiv topshiriqlarni bajarishdi. Jarayon davomida chatbotlarning javob aniqligi, tezkorligi, muloqot sifati va foydalanuvchi qoniqish darajasi haqidagi real vaqt ma’lumotlari yig‘ildi. Ikkilamchi manbalar sifatida esa ilgari chop etilgan ilmiy maqolalar, xalqaro nashrlardagi (IEEE, Springer, Elsevier) tadqiqot ishlari, shuningdek, tanlangan chatbot tizimlarining ochiq texnik hujjatlari (API dokumentatsiyalari va whitepaper’lar) tahlil qilindi. Tadqiqotda jami 200 ta eksperimental kuzatuv birligi shakllantirildi. Har bir chatbot tizimi uchun 40 nafar foydalanuvchi ajratildi. Ishtirokchilar Termiz davlat universiteti Axborot texnologiyalari fakultetining quyidagi ta’lim yo‘nalishlarida tahsil oluvchi talabalar orasidan tanlandi: 1. Kompyuter injiniring, 2. Dasturiy injiniring, 3. Professional ta’lim (Axborot tizimlari va texnologiyalari), 4. Kompyuter tizimlari va ularning dasturiy ta’minoti magistratura mutaxassisligi. Tanlash qatlamli tasodifiy tanlash usuli (stratified random sampling) asosida amalga oshirildi, bu esa har bir yo‘nalishning vakillik nisbatini saqlashga imkon berdi. Sinovlar 2025-yil sentyabr–oktyabr oylarida o‘tkazildi. Har bir ishtirokchiga har bir chatbotda 5 ta o‘quv topshirig‘ini 10 daqiqa davomida bajarish topshirig‘i berildi. Topshiriqlar o‘z ichiga test savollari, tushuntiruvchi muloqotlar va kontseptual javoblarni yaratish jarayonlarini olgan. Jarayon davomida quyidagi asosiy ko‘rsatkichlar o‘lchandi: • Chatbotning javob aniqligi (%), • O‘rtacha javob vaqti (sekundlarda), • Ma’lumot uzatish izchilligi, • Foydalanuvchining qoniqish darajasi (Likert shkalasi bo‘yicha 1–5), • O‘quv topshirig‘ining to‘g‘ri bajarilish foizi (%). Shunday qilib, 5 ta chatbot × 40 foydalanuvchi = 200 ta kuzatuv natijasi umumiy tahlil bazasini tashkil etdi. Chatbotlarning samaradorligini aniqlash uchun uch asosiy baholash mezoni ishlab chiqildi: 1-jadval. Interaktiv chatbotlar samaradorligini baholash mezonlari va ularning o‘lchov ko‘rsatkichlari №Baholash mezoni Asosiy ko‘rsatkichlar O‘lchov birligi 1Texnik samaradorlik Javob aniqligi, javob tezligi, ma’lumot uzatish izchilligi % / sekund 2Foydalanuvchi samaradorligi Foydalanish qulayligi, muloqot sifati, qoniqish darajasi Likert (1–5) 3Ta’limiy samaradorlik Topshiriq bajarish aniqligi, bilim o‘sishi, mustaqil o‘rganish motivatsiyasi % Har bir ko‘rsatkich normallashtirilgan (0–1 oraliqdagi) qiymatga aylantirildi va ularning o‘rtacha arifmetik qiymati kompleks samaradorlik koeffitsienti (E) ni aniqlash uchun ishlatildi. Ta’lim tizimidagi chatbotlarning samaradorligini baholashda S.Mustafakulov (2017) tomonidan taklif etilgan integral indekslash modelidan foydalanildi [6]. Ushbu modelda umumiy samaradorlik ko‘rsatkichi bir nechta mezonlarning (texnik, foydalanuvchi va ta’limiy samaradorlik) o‘zaro uyg‘unlashgan qiymatlarini yagona ko‘rsatkichda ifodalash imkonini beradi. Mazkur yondashuv quyidagi formula orqali ifodalanadi: IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1309 2025-yil, noyabr. № 11-son. 3 )( ass TFT E++ = (1) bu yerda: E - chatbotning umumiy (kompleks) samaradorlik koeffitsienti; Ts - texnik samaradorlik ko‘rsatkichi (javob aniqligi, tezkorlik, uzatish izchilligi); Fs - foydalanuvchi samaradorligi (qoniqish darajasi, qulaylik, takroriy foydalanish istagi); Ta - ta’limiy samaradorlik (topshiriqlarni to‘g‘ri bajarish foizi, o‘quv motivatsiyasi). Mazkur yondashuv S.Mustafakulov (2017) modeliga asoslangan bo‘lib, u ko‘p omilli integral indekslash usulining ta’lim texnologiyalariga moslashtirilgan shaklidir. Modelning afzalligi shundaki, u turli o‘lchov birliklariga ega ko‘rsatkichlarni yagona miqdoriy baholash tizimiga keltirish imkonini beradi va natijalarning tahliliy aniqligini oshiradi. Shu tarzda aniqlangan E qiymati 0 dan 1 gacha oraliqda o‘zgaradi va chatbotning umumiy samaradorlik darajasini ifodalaydi. Olingan statistik natijalar asosida har bir chatbot tizimi texnik samaradorlik, foydalanuvchi samaradorligi hamda ta’limiy samaradorlik mezonlari bo‘yicha baholandi. Ushbu uch yo‘nalishdagi ko‘rsatkichlar kompleks samaradorlik koeffitsienti (E)ni hisoblash uchun asosiy tarkibiy komponentlar sifatida qabul qilindi. Tadqiqotda miqdoriy (quantitative) va sifatli (qualitative) tahlil metodlari uyg‘un holda qo‘llanildi. Miqdoriy tahlil uchun quyidagi bosqichlar bajarildi: Deskriptiv statistika yordamida har bir chatbot bo‘yicha o‘rtacha qiymatlar, dispersiya va variatsiya koeffitsientlari hisoblandi; Pearson korrelyatsiya tahlili yordamida texnik, foydalanuvchi va ta’limiy samaradorlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik darajasi aniqlangan (p < 0.05 darajada ishonchlilik bilan); ANOVA (dispersiya tahlili) orqali chatbotlar o‘rtasidagi farqlar statistik ahamiyatga ega ekanligi tekshirildi. Sifatli tahlil bosqichida foydalanuvchi fikr va tavsifiy javoblari tematik kodlash usuli bilan guruhlanib, asosiy toifalar aniqlangan: “foydalanish qulayligi”, “ta’limiy motivatsiya”, “javob sifati”, va “interaktivlik darajasi”. Ma’lumotlar IBM SPSS Statistics 24, Microsoft Excel 2019 dasturlarida qayta ishlanib, natijalar grafik va jadval ko‘rinishida vizualizatsiya qilindi. Tadqiqot davomida bir nechta cheklov omillari mavjud bo‘ldi: • Tadqiqot faqat Termiz davlat universiteti talabalari doirasida o‘tkazilgani sababli, natijalarni barcha ta’lim muassasalariga umumlashtirish ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi lozim. • Ishtirokchilarning texnik tayyorgarlik darajasi va chatbotlardan foydalanish tajribasi natijalarga bilvosita ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin. • Tanlangan chatbotlarning ma’lumotlar bazasi va til modeli imkoniyatlari turlicha bo‘lgani sababli, ularning natijalari mutlaq bir xil sharoitda taqqoslanmagan. • So‘rovnomalar o‘z-o‘zini baholash shaklida o‘tkazilganligi sababli, inson omiliga xos subyektivlik mavjud. • Google Gemini va Comelot tizimlarining ayrim funksiyalariga API cheklovlari sababli to‘liq texnik tahlil o‘tkazish imkoni bo‘lmagan. Shunga qaramay, mazkur cheklovlar tadqiqot natijalarining umumiy ishonchliligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmagan. Kelgusida namunaviy bazani kengaytirish va ochiq manbali chatbot modellarini ham tahlilga qo‘shish rejalashtirilgan. TAHLIL VA NATIJALAR O‘tkazilgan empirik tadqiqot natijalari asosida beshta chatbot tizimining texnik, foydalanuvchi va ta’limiy samaradorlik darajasi tahlil qilindi. Natijalar statistik va matematik modellar orqali ifodalandi. Chatbotlar samaradorligini umumiy tarzda baholash maqsadida S. Mustafakulov (2017) tomonidan taklif etilgan integral indekslash modelidan foydalanildi. Mazkur yondashuv samaradorlikning bir nechta tarkibiy omillarini yagona integral ko‘rsatkich shaklida ifodalash imkonini beradi. Unga ko‘ra, kompleks samaradorlik koeffitsienti (E) (1)-formula yordamida hisoblandi. Har bir ko‘rsatkich normallashtirilgan (0–1) oraliqdagi qiymatga keltirilib, ularning o‘rtacha arifmetik qiymati sifatida kompleks samaradorlik koeffitsienti (E) aniqlangan (2-jadval). Ushbu model yordamida turli chatbotlarning texnik, foydalanuvchi va ta’limiy jihatdagi samaradorligini yagona mezon asosida taqqoslash imkoniyati yaratildi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1310 2025-yil, noyabr. № 11-son. 2-jadval. Chatbotlar samaradorlik ko‘rsatkichlari va kompleks koeffitsient (E)1 №Chatbot nomi Texnik samaradorlik (Ts) Foydalanuvchi samaradorligi (Fs) Ta’limiy samaradorlik (Ta) Kompleks koeffitsient (E) 1ChatGPT 0,91 0,88 0,87 0,89 2Duolingo AI 0,82 0,86 0,79 0,82 3Coursera Bot 0,84 0,83 0,80 0,82 4Google Gemini 0,88 0,79 0,81 0,83 5Comelot Bot 0,76 0,73 0,70 0,73 Izoh: Har bir ko‘rsatkich 0 dan 1 gacha normallashtirilgan. Yuqori qiymat samaradorlikning oshganini bildiradi. Tahlil natijalariga ko‘ra, ChatGPT (E = 0,89) eng yuqori kompleks samaradorlikka ega bo‘ldi. Bu uning texnik aniqligi, tabiiy tilni qayta ishlash tezligi va o‘quvchi bilan interaktiv muloqotdagi moslashuvchanligi bilan izohlanadi. Google Gemini (E = 0,83) texnik jihatdan yuqori natija ko‘rsatgan bo‘lsa-da, foydalanuvchi tajribasi bo‘yicha nisbatan pastroq baholandi. Duolingo AI va Coursera Bot (E = 0,82) natijalari bir-biriga yaqin bo‘lib, foydalanuvchi tajribasi va o‘quv samaradorligi o‘rtasida muvozanatni ta’minlagan. Comelot Bot (E = 0,73) esa texnik va didaktik jihatdan cheklanganlik sababli eng past samaradorlikka ega bo‘ldi. 1-rasm. Chatbotlar samaradorligini kompleks koeffitsient (E) bo‘yicha taqqoslama tahlili O‘rganilgan natijalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, chatbotlarning texnik samaradorligi (javob aniqligi, tezkorlik, ma’lumot uzatish izchilligi) bilan foydalanuvchi qoniqish darajasi (qulaylik, o‘quv jarayoniga yordam darajasi, muloqot sifati) o‘rtasida o‘rta darajadagi musbat korrelyatsiya (r = 0,68) mavjud. Ushbu bog‘liqlik Pearson korrelyatsiya koeffitsienti yordamida quyidagi formula asosida hisoblandi: ∑ ∑ ∑ −×− −×− = 22 )()( )()( ssss ssss FFTT FFTT r (2) Bu esa, chatbotning texnik jihatdan mukammallashuvi (aniqroq, tezroq va izchil ishlashi) foydalanuvchilarning uni samarali, qulay va ishonchli tizim sifatida baholashiga bevosita ta’sir qiladi. Boshqacha qilib aytganda, texnik optimallashtirilgan tizimlar foydalanuvchi tomonidan ko‘proq ijobiy psixologik taassurot uyg‘otadi va bu esa qoniqish hamda o‘quv motivatsiyasining oshishiga olib keladi. Korrelyatsiya koeffitsienti r = 0,68 - bu o‘rtacha kuchli musbat bog‘liqlikni bildiradi. Statistik talqinga ko‘ra: 0,0 ≤ r < 0,3 → zaif bog‘liqlik; 0,3 ≤ r <0,7 → o‘rta darajadagi bog‘liqlik; r ≥ 0,7 → kuchli bog‘liqlik. 1 Manba: Muallif ishlanmasi — Termiz davlat universiteti Axborot texnologiyalari fakulteti talabalari ishtirokida o‘tkazilgan eksperimental tadqiqot natijalari asosida hisoblangan (SPSS va Excel dasturlarida qayta ishlangan ma’lumotlar). IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1311 2025-yil, noyabr. № 11-son. Demak, r = 0,68 qiymati shuni anglatadiki - foydalanuvchi qoniqishidagi o‘zgarishlarning taxminan 46% (r2 = 0,46) qismi chatbotning texnik imkoniyatlari bilan izohlanadi. Agar r = 0,68 bo‘lsa, unda: r2 = (0,68)2 = 0,4624 Bu qiymat odatda foiz shaklida ifodalanadi: 0,4624 × 100 = 46,24% Bundan ko’rinadiki, foydalanuvchi qoniqishidagi o‘zgarishlarning taxminan 46% qismi chatbotning texnik samaradorligi bilan izohlanadi. Ya’ni, texnik imkoniyatlar foydalanuvchi qoniqish darajasining yarmini tashkil etuvchi asosiy omil hisoblanadi, qolgan 54% esa boshqa omillar (dizayn, o‘quv motivatsiyasi, interfeys qulayligi, psixologik omillar va h.k.) bilan belgilanadi. Bu esa, texnik samaradorlik foydalanuvchi tajribasiga sezilarli, ammo yagona emas ta’sir omili ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, tahlil davomida, javob aniqligi yuqori bo‘lgan chatbotlarda foydalanuvchi qoniqish darajasi o‘rtacha 15–18% yuqoriroq bo‘lgan, javob vaqti 250 ms dan kam bo‘lgan tizimlar foydalanuvchilar tomonidan “eng qulay” deb baholangan, qoniqish indeksi va o‘quv topshiriqlarining to‘g‘ri bajarilish foizi o‘rtasida ham r = 0,62 darajada bog‘liqlik qayd etilgan. Bu natijalar texnik optimallashtirish, ya’ni tizimning aniqligi va javob tezligini oshirish — foydalanuvchi tajribasini yaxshilashning asosiy determinant omili ekanini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi. Biroq, foydalanuvchi samaradorligi faqat texnik ko‘rsatkichlarga emas, balki psixopedagogik omillar — interfeys qulayligi, o‘quv motivatsiyasi, topshiriq mosligi va til moslashuvchanligiga ham bevosita bog‘liq ekanligi aniqlandi. Shunday qilib, ChatGPT texnik ustunlik evaziga yetakchi o‘rin egallagan bo‘lsa, Duolingo AI foydalanuvchining o‘quv motivatsiyasini oshirishda yuqori natija ko‘rsatgan. Ushbu holat turli chatbotlarning texnologik arxitekturasi va maqsadli foydalanuvchi auditoriyasiga qarab samaradorlik tafovutlari yuzaga kelishini ko‘rsatadi. XULOSA VA TAKLIFLAR Xulosa qilib aytganda, onlayn ta’lim platformalaridagi interaktiv chatbotlar ta’lim jarayonining ajralmas komponentiga aylanib bormoqda. Ular o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqotni soddalashtirish, individual yondashuvni ta’minlash hamda ta’lim samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, chatbotlarning texnik optimalligi, ya’ni javob aniqligi, tezligi va integratsiya darajasi — foydalanuvchi qoniqishining asosiy omillaridan biridir. Texnik samaradorlik va foydalanuvchi tajribasi o‘rtasidagi musbat bog‘liqlik (r = 0,68) shuni tasdiqlaydiki, tizimning texnik sifatini yaxshilash foydalanuvchi ishonchi va o‘quv motivatsiyasini sezilarli darajada oshiradi. Bundan tashqari, chatbotlardan muntazam foydalanish o‘quvchilarning mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantiradi hamda raqamli savodxonlikni oshirishga xizmat qiladi. Ishlab chiqilgan kompleks samaradorlik koeffitsienti (E) texnik va psixopedagogik omillarni yagona baholash tizimida integratsiyalash imkonini berdi. Ushbu yondashuv yordamida chatbotlarning turli turlari o‘rtasidagi samaradorlik farqlari aniqlanib, baholash natijalari asosida ChatGPT (E = 0,89) eng samarali tizim sifatida qayd etildi. Xulosa sifatida ta’kidlash joizki, chatbotlar ta’limdagi inson–kompyuter muloqotini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Ularning samarali integratsiyasi uchun texnik optimallashtirish, pedagogik moslashtirish va foydalanuvchi tajribasini uzluksiz tahlil qilish zarur. Shu bilan birga, kelgusidagi tadqiqotlarda ochiq manbali chatbotlar, shuningdek, turli yosh va ta’lim yo‘nalishlaridagi foydalanuvchilar misolida kengroq empirik tadqiqotlarni olib borish tavsiya etiladi. Tadqiqot natijalari asosida onlayn ta’lim platformalarida interaktiv chatbotlardan foydalanish samaradorligini yanada oshirish uchun quyidagi ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ilgari suriladi: Texnik optimallashtirish yo‘nalishida: chatbotlarning tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) modellarini uzluksiz yangilab borish, javob tezligi va aniqligini oshirish uchun sun’iy intellekt asosidagi o‘rganish mexanizmlarini (reinforcement learning, transformer-based model) keng joriy etish tavsiya etiladi. Bu tizimlarning texnik samaradorligini barqaror saqlash va foydalanuvchi ehtiyojlariga moslashuvchanligini ta’minlaydi. Pedagogik integratsiya yo‘nalishida: chatbotlarni o‘quv dasturlariga integratsiya qilishda ularning didaktik funksiyalarini — masalan, teskari aloqa berish, bilimlarni mustahkamlash, individual tavsiyalar taqdim etish — aniq metodik asosda shakllantirish zarur. Shuningdek, o‘qituvchilar uchun “AI-pedagogik kompetensiya”ni oshirish bo‘yicha maxsus trening modullarini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Foydalanuvchi tajribasi monitoringi: foydalanuvchilarning chatbot bilan o‘zaro muloqot jarayoni muntazam kuzatilib, qoniqish darajasi, interaktivlik va motivatsion ta’sir ko‘rsatkichlari bo‘yicha dinamik tahlil yuritilishi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1312 2025-yil, noyabr. № 11-son. lozim. Ushbu monitoring natijalari asosida chatbot dizayni va javob algoritmlari doimiy takomillashtirib borilishi kerak. Normativ-metodik asos yaratish: ta’lim muassasalarida chatbotlarni joriy etish va baholash bo‘yicha yagona standartlashtirilgan mezonlar (effektivlik ko‘rsatkichlari, foydalanuvchi xavfsizligi, axloqiy me’yorlar) ishlab chiqilishi tavsiya etiladi. Bu yondashuv tizim samaradorligini baholashda kompleks baholash metodologiyasini milliy miqyosda standartlashtirishga xizmat qiladi. Kelgusidagi ilmiy izlanishlar uchun: tadqiqotni turli yosh guruhlari, ta’lim darajalari va sohalarida o‘tkazish, shuningdek, ochiq manbali (open-source) chatbot modellarini tahlilga jalb etish maqsadga muvofiqdir. Bundan tashqari, foydalanuvchi–chatbot muloqotini semantik tahlil asosida o‘rganish, ularning psixolingvistik ta’sirini o‘lchash kelgusidagi ilmiy yo‘nalish sifatida dolzarb hisoblanadi. Foydalanilgan Adabiyotlar ro‘yxati 1. Ahmad, M., & Cheng, L. (2023). AI Chatbots for Education: Enhancing Interactive Learning Environments. Journal of Educational Technology Research, 15(2), 45–59. 2. Nasir, R., & Widiastuti, A. (2021). The Effectiveness of AI Chatbots in E-Learning Platforms. Computers in Education Journal, 12(4), 101–115. 3. Lee, D., & Park, H. (2022). Evaluating AI Assistants for Online Education: A Comparative Study. IEEE Access, 10(3), 43212–43224. 4. OpenAI. (2024). GPT-based Learning Applications: An Overview. OpenAI Technical Report, (TR-24-01). 5. UNESCO. (2023). AI in Education: Policy Guidance and Ethical Considerations. UNESCO Publishing, Paris. 6. Mustafakulov, S. (2017). Investment attractiveness of regions: Methodic aspects of the definition and classification of impacting factors. European Scientific Journal, 13(10), 433–449. 7. Oxford Internet Institute. (2022). Trust, Bias and Human Perception in Conversational AI Systems. Oxford University Press. 8. Pavlik, M., Johnson, T., & Lee, A. (2023). User perception bias in human–AI interaction studies. In Proceedings of the ACM CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 1–12). ACM Press. https://doi. org/10.1145/3544548.3580709 9. Duolingo. (2023). Duolingo Max: GPT-4 integration FAQ. Duolingo Help Center. https://support.duolingo.com 10. Zaripova, M. (2024). Yuqori malakali kadrlar tayyorlash samaradorligi iqtisodiy-statistik tahlili. Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot, 2(11). 11. Zaripova, M. D. (2019). Assessment of the quality of education in the higher education system. ISJ Theoretical & Applied Science, 11(79), 390–392. https://doi.org/10.15863/TAS.2019.11.79.63 (agar DOI mavjud bo‘lmasa, havola olib tashlanadi) 12. Zaripova, M. D., & Boymatova, D. O. (2020). Ta’lim sifatini baholashning xorij tajribasi. Science, Research, Development, 25, 42–45. Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 11 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027