АМАЛИЙ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР

THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 137 АМАЛИЙ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР 1Ахмедова Санабархан Хафизовна, 2Раззокова Лола Собиржон кизи 1Иқтисодиёт фанлари номзоди, “Иқтисодиёт ва логистика кафедраси доценти Беларус - Ўзбекистон Қўшма тармоқлараро Амалий Техник Малакалар Институти; 2Магистратура талабаси, “Сифатни таъминлаш” йўналиш, Беларус-Ўзбекистон қўшма тармоқлараро Амалий Техник Малакалар Институти https://doi.org/10.5281/zenodo.17725714 Abstract. These are a combined set of programs designed to solve tasks at an initial stage. In addition, software packages should be considered as independent software products, as a separate type of application. Packages are intended to solve a group (series) of tasks for the user. Examples of such packages are as follows. The solution is designed for a general practical task, which can also be divided into separate tasks, each of which is provided with its own algorithm within the package. Packages used for calculating inter-industry balances in various automated design systems are typical examples. Abstract. Integrated packages that combine communication tools with subscribers of package and remote connections are widespread, for example: text editors, spreadsheet processors, linear programming packages. Solving each task in a package involves executing the corresponding algorithm. Modules that develop software models implementing the algorithms for solving the tasks in the package are called module developers. Module developers make changes to the data that make up the package's information database. To change the user's role according to the sequence of module calls, control modules need to be included in the package. Service modules are included in the package so that it ensures interaction with the user, and the package also includes control modules and module developers' databases. Аннотация. Бу дастурларнинг биргаликда тўплами бўлиб, улар дастлабки босқичда вазифаларни хал қилиш учун молиялланган. Бундан ташқари, дастурий пакетларни мустақил дастурий махсулот сифатида, алохида илова тури сифатида қараш лозим. Пакетлар фойдаланувчининг гурух вазифаларини ечиш учун молиялланган.Бундай пакетларга мисоллар, улар ечим умумий амалий вазифа учун молияланган бўлиб, шунингдек алохида вазифаларга бўлиниш мумкин, хар бир пакетда ўз алгоритми билан таъминланган. Тармоқлараро балансни хисоблашда фойдаланиладиган пакетлар турли автоматлаштирилган лойихалаш тизимларида-типик мисоллардир. Маълумот алмашиш воситаларини пакет ва масофадан уланиш абонентлари билан бирлаштирувчи интеграциялашган пакетлар кенг тарқалган, масалан матн мухаррирлари, жадвал просессорлари,чизиқли дастурлаш пакетлари. Пакетда хар бир вазифани хал қилиш унда мос алгоритмни бажаришдан иборат.Пакетдаги вазифаларни хал қилиш унга мос алгоримтни бажаришдан иборат. Пакетдаги вазифаларни хал қилиш алгоримтларини амалга оширадиган дастурий моделларини ишлаб чиқадиган модуллар модул ишлаб чиқувчи деб аталади. Модуль ишлаб чиқувчилар пакетнинг ахборот базасини ташкил этувчи маълумотларга ўзгартиришлар киритадилар. Фойдаланучининг ролини модуль чақирувлар кетма-кетлигига мувофиқ ўзгартириш учун пакетга бошқарув модуллари киритилади, шунда пакеи фойдаланувчи билан ўзаро тасирини таъминлайди, шунингдек пакет бошқарув модуллари ва модуль ишлаб чиқувчилар базаларини ўз ичига олади. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 138 Калит сўзлар: дастурий пакетлар, дастурий маҳсулот,ахборот базаси, бошқарувчи модуллар, кириш тилда дастур КТД, ишлаб чикарувчи модуллар «Амалий дастурий пакетлар» атамаси турли мураккабликдаги ва белгиланишдаги дастурлар мажмуасига нисбатан қўлланилади. Олдин синфини ечиш учун ҳамкорликдаги дастурларнинг мажмуасидир. Амалий дастурлар пакетлари ҳамиша ҳам дастурлашда ва ҳам ушбу амалий дастурлар пакетларини қўллаш билан ечиладиган масалалар кирувчи соҳадаги белгиланган малакадаги фойдаланувчиларга мўлжалланган, таъкидланганки амалий дастур бўлган дастурий маҳсулот ва амалий дастурлар пакетлари ўртасида аниқ чегарани ўтказиш мумкин эмас. Дастурлар пакетларининг борган сари кўпроқ сони ишлаб чиқилиши билан дастурлар пакети остида тушиниш керак бўлган янги таърифлар пайдо бўлган. Замонавий қарашларга кўра, амалий дастурлар пакетлари - бу масалаларнинг белгиланган амалий дастурлар пакетларини ташкил қилувчи дастурларни бирга бўла олишлиги, уларда ўзаро фойдаланиш имкониятини, бошқарувчи маълумотлар ва ахборот массивларидан фойдаланиладиган тузилмаларнинг умумийлигини билдиради. Бундан ташқари амалий дастурлар пакетларига мустақил дастурий маҳсулот сифатида, амалий алоҳида тури сифатида қараш керак. Таърифдан келиб чиққан ҳолда амалий дастурлар пакетларининг қуйидаги умумий хусусиятларини ажратиш мумкин: - Пакет бир неча дастурий бирликлардан иборат бўлади. -Пакет масалаларнинг белгиланган синфини ечиш учун мўлжалланган. - Ўз синфи доирасида пакет белгиланган универсалликка эга, яъни ушбу синфдаги барча ёки деярли барча масалаларни ечишга имкон беради. Амалий дастурлар пакетларининг таснифию фойдаланувчиларнинг амалий масалаларини ечиш учун мўлжалланган пакетлар орасида услубиймўлжалланган ва муаммовий-мўлжалланган пакетларни ажратиш мумкин. Услубий мўлжалланган пакет фойдаланувчининг масаласини пакетда кўзда тутилган бир неча усуллардан бири билан ечишга мўлжалланган, бунинг устига усул ёки фойдаланувчи томонидан белгиланилади, ёки кирувчи маълумотларнинг таҳлили асосида автоматик танланади. Бундай пакетга - қавариқли дастурлашни ё жарима вазифалари усули билан ёки эҳтимол бўлган йўналишлар усулларининг вариантларидан бири билан ечишга имкон берувчи математик дастурлаш пакети мисол бўлади. Муаммовий-мўлжалланган пакетлар умумий маълумотлардан фойдаланувчи масалаларнинг гуруҳлар (изчилликлари)ни ечиш учун мўлжалланганлар. Бу пакетларнинг энг кўп сонли гуруҳидир. Муаммоли-мўлжалланган пакет томонидан бажариладиган операцияларнинг умумий характерида акс эттирилиши мумкин. Бундай пакетларга - матнли муҳаррирлар, жадвалли процессорлар, тўғри чизиқли дастурлаш пакети намунавий мисол бўла олади. Муаммоли-мўлжалланиш умумий амалий муаммода ҳам берилиши мумкин, унинг ечими алоҳида масалаларга бўлинади, уларнинг ҳар бирлари учун пакетда ўз алгоритми кўзда тутилган. Соҳалараро балансларни ҳисоблашини ўтказиш учун пакет, лойиҳалашни автоматлаштиришнинг ҳар хил тизимларида фойдаланиладиган пакетлар - намунавий мисоллардир. Пакети ва узоқлаштирилган абонентлар билан маълумотларни алмаштириш воситаларини бирлаштирувчи интеграцияланган пакетлар деб аталганлар кенг тарқалган [1]. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 139 Дастурлаш пакетини белгилашда пакет бир неча дастурий бирликлардан ташкил топади деб таъкидланади. Бундай дастурий бирликларни одатда дастурий модуллар дейилади. Пакет белгиланган синфдаги масалаларни ечиш учун мўлжалланган. Масалаларнинг бу синфини одатда пакетнинг предметли соҳаси дейилади. Ҳисоблаш масалаларини ечиш учун амалий дастурлар пакетларига нисбатан предметли соҳа маълумотларнинг баъзи бир таркибини, яъни кирувчи, оралиқ ва чиқувчи маълумотларни ташкил қилишни белгилайди. Айтадиларки, пакет ўзининг предметли соҳасига мос келувчи ахборот базасидан фойдаланади. Фойдаланувчи томонидан танлаб олинган аниқ амалларни амалга ошириш учун пакет фойдаланувчидан бошқарувчи ахборотни қабул қилиб олиши керак. Бу бошқарувчи ахборот расмий тилда - пакетнинг кириш тилида берилади. Фойдаланувчининг аниқ вазифасини кириш тилида баён қилиниши кириш тилидаги дастур (КТД) деб аталади. Пакетда ҳар бир масаланинг ечими тегишли алгоритмни бажаришдан иборат бўлади. Пакетда кўзда тутилган масалалар ечимини алгоритмини амалга оширувчи пакетнинг дастурий моделларини ишлаб чиқувчи модуллар деб атаймиз. Ишлаб чиқувчи модуллар пакетнинг ахборот базасини ташкил қилувчи маълумотларнинг ўзгаришини бажарадилар. Фойдаланувчининг вазифасини ишлаб чиқувчи модуллар чақириқларининг изчиллигига ўзгартириш учун пакетга бошқарувчи модуллар киритилиши керак.Пакетнинг фойдаланувчи билан ва пакетнинг бошқарувчи модулларининг ахборот базаси ва ишлаб чиқувчи модуллар билан ўзаро ҳамкорлигини таъминлаш учун пакет таркибига хизмат кўрсатувчи модуллар киритилади. Шундай қилиб, амалий дастурлар пакетларини кириш тили, ахборот базаси, бошқарувчи, хизмат кўрсатувчи ва ишлаб чиқувчи модулларнинг бирлашуви сифатида кўриб чиқиш мумкин. Ишлаб чиқувчи модулларнинг мажмуасини кўпинча пакетнинг вазифавий тўлдирилиши деб атайдилар. Бошқарувчи ва хизмат кўрсатувчи модуллар пакетнинг тизимли исми ёки пакетнинг тизимли тўлдирувчиси деб атайдилар. Амалий дастурлар пакетларини қўллаш усули остида масалани ечишда фойдаланувчининг пакет билан ўзаро ҳамкорлигини ташкил қилишни тушунамиз. Амалий дастурлар пакетларини қўллаш усулини танлаш кўпинча омилларга боғлиқ, ОТ ва дастурлашнинг танланган тилининг имкониятлари, ишлаб чиқилаётган маълумотларнинг ҳажмлари, масалани ечишнинг давомийлиги, амалий дастурлар пакетларидан фойдаланишнинг тезлиги (қайтарилиш тезлиги), пакетдан фойдаланувчилар малакаларининг хусусиятлари ва масалаларни ечишнинг оперативлигига талаблар (ҳисоблаш натижаларини кутишнинг йўл қўйиладиган вақти) улардан энг муҳимлари бўлади[2]. Диалогли режимнинг, яна кузатиб бориш режими деб аталган мураккаброқ варианти пакетни бажаришнинг динамик бошқариш имкониятини кўзда тутади. Бошқарувчи ахборот фойдаланувчи томонидан қисмлар бўйича киритилади ва пакет билан ишлаш жараёнида орали натижаларни таҳлил қилиш асосида шакллантирилади. Бундай иш кўпгина холларда, хусусан матнларни таҳрир қилиш дастурларидан фойдаланишда, электрон жадваллар билан ишлашда, мураккаб ҳисоблаш масалаларини ечишда фойдаланувчи учун табиийдир. АДАБИЁТ 1. Ахмедова С.Х. Маъруза матнлари материаллари. 2. Интернет манбалари