QADIMGI TURKIY BITIGLARDA GAP TUZILISHI VA SINTAKTIK BIRLIKLAR TIZIMI

17 QADIMGI TURKIY BITIGLARDA GAP TUZILISHI VA SINTAKTIK BIRLIKLAR TIZIMI Gavhar RAHMATOVA, Oriental universiteti Tillar-1 kafedrasi mudiri, filol.f.f.d. (PhD), dotsent Annotatsiya. Qadimgi turkiy yozma yodgorliklarda gap tuzilishi, uning grammatik asoslari va sintaktik birliklar tizimi til tarixining muhim bosqichlarini yoritadi. Ushbu maqolada Orxon-Enasoy bitiglaridagi sodda gaplarning shakl va mazmun xususiyatlari, ularning tarkibiy komponentlari, ega-kesim munosabatlari hamda ikkinchi darajali boʻlaklarning grammatik ifodalanish vositalari tahlil qilingan. Misollar asosida qadimgi turkiy tildagi gapning tarkibiy tuzilishi va uning hozirgi turkiy tillarga taʼsiri koʻrsatib oʻtilgan. Kalit soʻzlar: qadimgi turkiy tili, Orxon bitiklari, sodda gap, sintaktik birlik, ega, kesim, tarixiy lingvistika. Abstract. The structure of sentences, their grammatical foundations, and the system of syntactic units in ancient Turkic written monuments reveal important stages in the history of the language. This article analyzes the formal and semantic features of simple sentences in the Orkhon-Enisei inscriptions, their structural components, subject-predicate relations, and the grammatical means of expressing secondary parts of the sentence. Based on examples, the syntactic structure of sentences in the ancient Turkic language and their influence on modern Turkic languages are discussed. Keywords: Ancient Turkic language, Orkhon inscriptions, simple sentence, syntactic unit, subject, predicate, historical linguistics. Qadimgi turkiy yozma yodgorliklar, xususan, Bilga xoqon, Kultegin, Toʻnyuquq bitiglarida gap tuzilishi oʻziga xos sintaktik qonuniyatlarga boʻysunadi. Gaplar qisqa, loʻnda, lekin semantik jihatdan toʻliq boʻlib, davlat, urush, sadoqat, ajdodlar ruhi kabi maʼnolarni ifodalaydi. Koʻk turk davrida rasmiy matnlar aniq qolipda boshlangan. Masalan, Bilga xoqon bitigida quyidagi unvon bilan boshlanadi: Täŋri-täg täŋri yaratmïš Türk Bilgä qağan sabïm. Bu gap uchta asosiy komponentdan iborat: Täŋri-täg täŋri yaratmïš – yaratuvchining eʼtirofi; Türk Bilgä qağan – sohibining ismi va unvoni; sabïm – “soʻzim”, “farmonim” maʼnosidagi predikativ boʻlak. Ushbu tuzilma qadimgi turkiy sintaksisda gapning yetakchi modeli sifatida namoyon boʻladi. Unda soʻz tartibi qatʼiy: sifat + ot + feʼl shakli + egalik qoʻshimchasi. Bu bir tomondan, matnning rasmiy-uslubiy xarakterini, ikkinchi tomondan esa sintaktik barqarorlikni taʼminlagan. 18 Qadimgi turkiy tilda sodda gaplar ikki koʻrinishda uchraydi: yigʻiq gaplar (bir asosli) va yoyiq gaplar (ikkinchi darajali boʻlaklari bilan kengaygan). Yigʻiq gaplar: Bilgä qağan ölti – «Bilga xoqon vafot etdi». Ega + kesimdan tashkil topgan. Gapda aniqlovchi yoki hol yoʻq. Täŋri yaratmïš – «Tangri yaratgan». Bu yerda feʼl sifatdosh shaklida kelib, predikativ vazifani bajaradi. Yoyiq gaplar: Tabğač bodun sabï süčig, ağısï yïmšaq ärmis – «Tabgʻach xalqining soʻzi shirin, ipagi yumshoq ekan». Bu gapda ikki predikativ markaz (kesim) mavjud, har biri oʻziga tegishli aniqlovchi va toʻldiruvchi bilan bogʻlangan. Kün yämä, tün yämä yälü bardïmïz – «Kunduz ham, tun ham yelib bordik». Hol soʻz turkumi orqali ifodalangan (ravishli birlik). Qadimgi turkiy matnlarda ega koʻpincha ot, olmosh yoki feʼl shakllari orqali ifodalangan. Ot orqali: Türk bodun Tabğačqa körür ärti – «Turk xalqi Tabgʻachga qaram edi». Olmosh orqali: Özüm Tabğač äliŋä qïlïntïm – «Oʻzim Tabgʻach elida voyaga yetdim». Feʼl shakli orqali: Bilgäsi, čabïsï bän-ök ärtim – «Bilimdoni, sarkardasi men edim». Kesim esa asosan feʼl yoki ot asosli boʻladi: a) feʼl asosli: Täŋri yarlïqaduqïn üčün qağan olurtum – «Tangri yorliqagani uchun xoqon boʻldim»; b) ot asosli: Bilgä Toñuquq bän – «Men Bilga Toʻnyuquqman». Qadimgi turkiy tilda aniqlovchi, toʻldiruvchi va holning ishtiroki gapni mazmunan kengaytirgan, lekin tuzilma loʻndaligini buzmagan. Aniqlovchi: Čölgi az äri bultum – «Choʻllik kam kishini topdim». Toʻldiruvchi: Oğuzda antan körüg kälti – «Oʻgʻuzdan josus qaytdi». Hol: Qïrqïzïğ uqa basdïmïz – «Qirgʻizni toʻsatdan bosdik». Bu holatlar qadimgi turkiy tilda feʼlning dinamikligi va harakat yoʻnalishini aniq koʻrsatib bergan. Qadimgi turkiy matnlarda har bir gap kompozitsion jihatdan mustaqil boʻlib, koʻpincha quyidagi struktura kuzatiladi: boshlama – yaratuvchi, nasab yoki sabab bayoni (Täŋri yaratmïš...); asosiy qism – voqea yoki harakat tasviri (qağan olurtum, bardïmïz); xulosa – ibrat yoki nasihat (bunča bodunuğ qop itdim – «Shuncha xalqni shod etdim»). Bu uch qismli kompozitsiya qadimgi turkiy nutq madaniyatining yuqori darajada shakllanganini bildiradi. Kül tigin ölürti, bodun saqïnčda ärti – «Kultegin vafot etdi, xalq qaygʻuda edi.» → bu yerda ölürti (kesim) va bodun (ega) sintaktik bogʻlanishda turib, ikki predikativ markaz hosil qilgan. Täŋri teg täŋri yaratmïš qağan sabïm – «Koʻkdek Tangri yaratgan xoqon soʻzim» → bu gapda yaratmïš sifatdosh shaklida kelib, ot bilan bogʻlanib, aniqlovchi vazifasini bajargan. Kün batsïg, tün tägsig yoq ermis – «Kun botmay, tun tushmaydi ekan». → bu yerda vaqt holi kün, tün soʻzlari orqali ifodalangan. Qadimgi turkiy yozma yodgorliklardagi sodda gaplar sintaktik tuzilma jihatidan ixcham, lekin semantik jihatdan chuqurdir. Gap boʻlaklari deyarli barcha soʻz 19 turkumlari orqali ifodalangan boʻlib, ular oʻzaro qatʼiy tartibda joylashadi. Ayniqsa, ega va kesimning oʻzaro uygʻunligi, hol va toʻldiruvchilarning oʻrinli ishlatilishi qadimgi turkiy tildagi sintaktik intizom va badiiy ifoda anʼanalarining ildizlarini koʻrsatadi. Qadimgi turkiy sintaksis bugungi oʻzbek tilidagi sodda gaplarning grammatik modelini belgilagan muhim manba boʻlib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Содиқов, Қ. Кўк турк битиклари: матн ва унинг тарихий талқини. – Тошкент, 2004. 2. Содиқов, Қ. Қадимги туркий тил. – Тошкент, 2009. 3. Clauson, G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. – Oxford: Clarendon Press, 1972. 4. Tekin, T. Orhon Yazıtları: Köl Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. – Ankara: Türk Dil Kurumu, 2003.