SOVET O'ZBEKISTONIDA MAORIF INQILOBI: URUSHDAN KEYINGI DAVRDA MILLIY MAORIF TIZIMINING TRANSFORMATSIYASI VA RUSLASHTIRISH SIYOSATINING KUCHAYISHI (1945-1965)

128 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc SOVET O‘ZBEKISTONIDA MAORIF INQILOBI: URUSHDAN KEYINGI DAVRDA MILLIY MAORIF TIZIMINING TRANSFORMATSIYASI VA RUSLASHTIRISH SIYOSATINING KUCHAYISHI (1945-1965) Bobohonov Ural Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] Xolmatov Azamat Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected]. https://doi.org/10.5281/zenodo.17732111 Annotatsiya: Maqolada 1945-1965-yillarda Sovet O‘zbekistonida amalga oshirilgan maorif sohasidagi ruslashtirish siyosatining mafkurasiy asoslari, amaliy mexanizmlari va jamiyatga ta'siri tahlii qilinadi. Rustam Shamsiddinovning "Vatan tarixi" asari asosida sovet rejimining O‘rta Osiyoda marksistik-leninistik ideologiyani joriy etish, milliy madaniy qadriyatlarni sovetlashtirish va markazga to‘liq bo‘ysundirilgan yangi inson tipini shakllantirish maqsadlari yoritiladi. Maqolada rus tilini o‘qitishning majburiy darajaga ko‘tarilishi, o‘zbekcha darsliklarning qisqartirilishi, mahalliy o‘qituvchilarning rus tilli mutaxassislar bilan almashtirilishi kabi amaliy choralar tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu siyosatning O‘zbekiston jamiyatida keltirib chiqargan uzoq muddatli oqibatlari, jumladan, til va madaniyat merosidagi bo‘linish, psixologik va ma'naviy yo‘qotishlar, ijtimoiyiqtisodiy tafovutlar hamda zamonaviy davrda davom etayotgan ta'sirlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Sovet O‘zbekistoni, ruslashtirish siyosati, maorif tizimi, marksizm-leninizm, milliy madaniyat, til siyosati, madaniy identifikatsiya, sovetlashtirish, ideologik birlashish, maorif islohoti, milliy kimlik, madaniy imperializm, ta'lim tizimi, o‘zbek tili, rus tili, madaniy meros, psixologik ta'sir, ijtimoiy tafovut, mafkuraviy ta'lim, sovet imperiyasi. Sovet ruslashtirish siyosatining ta'siri bugungi O'zbekistonda ham o'z aksini topmoqda. Mustaqillikdan keyin o'zbek tili davlat tili maqomiga ega bo'lishiga qaramay, rus tili hali ham ko'plab sohalarda o'z mavqeini saqlab kelmoqda. Ilmiy-tadqiqot muassasalarining 40 foizida asosiy ish tili rus tilidir. Ta'lim tizimida esa sovet davridan meros qolgan ikki parallel tizim mavjud: o'zbek tilli maktablar (75 foiz) va rus tilli maktablar (25 foiz). Bu farq ta'lim sifatida va keyingi kasbiy imkoniyatlarda sezilarli tafovutlarni keltirib chiqarmoqda. Iqtisodiy sohada rus tilini bilish hali ham afzallik hisoblanadi. Oliy maoshli ish o'rinlarining 60 foizi rus tilini bilishni talab qiladi. Xalqaro korporatsiyalarda ishlash imkoniyati ham ko'pincha rus va ingliz tillarini bilishga bog'liq. Oliy ta'lim muassasalariga kirishda ham rus tilini biluvchi abituriyentlar ma'lum darajada afzallikka ega. Sovet ruslashtirish siyosati o'zbek jamiyatida chuqur psixologik iz qoldirdi. "Milliy pastqamlik kompleksi" deb atalgan hodisa - ya'ni o'z tiliga nisbatan ishonchsizlik keng tarqalgan. Madaniy identifikatsiya inqirozi va avloddan-avlodga o'tadigan til va madaniyat uzilishi kabi muammolar hali ham jamiyatimizda mavjud. Zamonaviy sharoitda ruslashtirish muammosi yangi jihatlar kasb etmoqda. Global migratsiya jarayonlari, raqamli texnologiyalarning ta'siri va xalqaro kommunikatsiyaning kengayishi bu muammoni yanada murakkablashtirmoqda. Shaharlarda rus tilli aholining yuqori ulushi, MDH mamlakatlari bilan savdo aloqalari, ilg'or texnologiyalarning asosan rus tilida mavjudligi kabi omillar rus tilining jamiyatdagi mavqeini mustahkamlamoqda. O'zbekiston mustaqillik davrida til siyosatini isloh qilish, milliy madaniyatni qayta tiklash, ta'lim tizimidagi tenglikni ta'minlash va raqamli transformatsiyani amalga oshirish orqali bu 129 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc muammolarni hal etishga intilmoqda. Biroq bu jarayon sekin kechmoqda, chunki muammo ildizlari juda chuqurga kirib borgan. Sovet ruslashtirish siyosatining ta'siri nafaqat tarixiy hodisa, balki bugungi kunning dolzarb muammosidir. U O'zbekistonning madaniy identifikatsiyasi, ijtimoiy tuzilmasi, iqtisodiy rivojlanishi va xalqaro integratsiyasiga chuqur ta'sir ko'rsatishda davom etmoqda. Bu muammoni hal qilish murakkab ko'p qirrali yondashuvni talab etadi, bu esa nafaqat til siyosati, balki madaniyat, ta'lim va iqtisodiyotni qamrab oladi. Sovetlar O‘zbekistonda ruslashtirish siyosatini amalga oshirish orqali quyidagi asosiy maqsadlarni ko‘zlagan: Birinchidan, marksistik-leninistik ideologiyani butun O‘rta Osiyo bo‘ylab to‘liq o‘rnatish va barcha milliy madaniy qadriyatlarni sovet tuzumi talablariga bo‘ysundirish. Bu orqali butun mintaqada yagona siyosiy va madaniy makon yaratishga intilishgan. Ikkinchidan, O‘zbekistonning an'anaviy diniy, madaniy va ma'rifiy tizimlarini ildam yetakchilik qilish va ularni sovet modeliga to‘liq moslashtirish. Mahalliy aholining o‘ziga xos milliy kimligini asta-sekin yo'qotishga qaratilgan uzun muddatli dastur amalga oshirilgan. Uchinchidan, mintaqada mustaqil fikrlash va milliy o'zlikni anglashning barcha shakllarini bostirish. O‘zbek xalqining o‘z tarixiy ildizlari, madaniy merosi va an'analari bilan aloqasini uzishga qaratilgan tizimli ishlar olib borilgan. To‘rtinchi maqsad sifatida, O‘zbekistonni butunlay Markaziy Rossiyaning iqtisodiy va siyosiy tizimiga integratsiyalash. Mahalliy qaror qabul qilish mexanizmlarini yo'qotish va barcha muhim qarorlarni Moskvadan chiqarish mexanizmini o‘rnatish ko‘zda tutilgan. Beshinchidan, kelajak avlodlarni butunlay sovet tafakkuriga ega bo‘lgan, o‘z milliy qadriyatlaridan uzilgan yangi inson tipini shakllantirish. Bu orqali O‘zbekistonni abadiy sovet imperiyasining bo‘linmas qismiga aylantirish niyati amalga oshirilgan. Oltinchi maqsad sifatida, mintaqada istalgan turdagi mustaqillik harakatlarining oldini olish. Rus tili va madaniyatini hamma sohalarga singdirish orqali milliy uyg‘onish harakatlariga zamin yo‘q qilish ko‘zda tutilgan. Etnik va madaniy birlashtirish siyosati orqali "sovet xalqi" tushunchasini shakllantirish. Barcha milliy guruhlarning o‘ziga xos xususiyatlarini yo'qotib, yagona sovet identifikatsiyasini yaratishga urinishgan. Nihoyat, O‘zbekistonni butunlay Sovet Ittifoqiga qaram qilish. Iqtisodiy, madaniy, ilmiy va ma'rifiy sohalarning barchasini markazga to‘liq bog‘liq holga keltirish maqsad qilingan. Bu maqsadlar amalga oshirilayotganda, sovet rejimi hech qanday vositalardan tortinmagan - majburiy ko‘chirishlar, qatag‘onlar, maorif tizimini to‘liq o‘zgartirish, diniy amaliyotlarni taqiqlash kabi usullar keng qo‘llanilgan. Rustam Shamsiddinovning "Vatan tarixi" (3-kitob) asosida sovetlar tomonidan amalga oshirilgan ruslashtirish siyosatining asosiy maqsadi butun Sovet Ittifoqi bo'ylab yagona kommunistik tafakkur shakllantirish va marksizm-leninizm doktrinasini joriy etishdan iborat edi. Sovet rejimi bu maqsadga erishish uchun Moskvaning O'rta Osiyodagi nazoratini kuchaytirish, milliy mustaqillik harakatlarining oldini olish, "Sovet xalqi" tushunchasini shakllantirish va milliy madaniy farqlarni yo'qotish kabi vositahalardan foydalangan. Sovetlar bu siyosatni amalga oshirish uchun 1946-yilda O'zbekiston Xalq Maorifi Komissarligini qayta tashkil etish orqali keng qamrovli tayyorgarlik ko'rdi. Yangi o'quv dasturlari ishlab chiqildi va rus tilli o'qituvchilar tayyorlash uchun maxsus pedagogika institutlari ochildi (19471950). Barcha o'zbekcha darsliklar ideologik jihatdan "tozalandi" va ularning o'rniga rus tilidagi 130 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc nusxalar bilan almashtirildi. Mahalliy o'qituvchilar majburiy rus til kurslariga yuborildi (1948-1955) va barcha maktablar to'g'ridan-to'g'ri Moskva nazoratiga o'tkazildi. Amaliy choralar qatorida 1958-yilda "Maorif to'g'risida"gi yangi nizom bilan o'zbek maktablarida rus tilini majburiy fan qilish joriy etildi. Mahalliy o'qituvchilar Rossiyadan keltirilgan mutaxassislar bilan almashtirildi. O'zbek klassik adabiyotini o'rganish cheklanib, sovet adabiyotini ustuvor qilishga urinildi. Oliy o'quv yurtlarida o'qitish asta-sekin rus tiliga o'tkazildi. Natijada 1960-yillarga kelib O'zbekiston oliy o'quv yurtlarining 70% dan ortig'ida o'qitish rus tilida olib borila boshlandi. O'zbekiston Maorif vazirligining 1962-yil hisobotiga ko'ra, qishloq maktablarining 80% da o'quv jarayoni ikki tilli tizimda olib borilgan bo'lsa-da, rus tili darslari soni o'zbek tiliga nisbatan 1,5 baravar ko'p edi. Bu siyosat mahalliy aholi farzandlarining ruslashtirilishini tezlashtirdi va milliy madaniy merosning uzilishiga olib keldi. Raim Karimov va Rustambek Shamsiddinovlarning "Surgun kitobi" asosida quyidagi qo'shimcha ma'lumotlarni keltirish mumkin: Sovet hokimiyatining O'zbekistonga boshqa xalqlarni majburiy ko'chirish siyosati maorif tiziga ham bevosita ta'sir ko'rsatdi. 1944-yilda Qrim tatarlarining O'zbekistonga surgun qilinishi natijasida respublika maktablarida rus tili o'qituvchilari soni 3 baravar oshdi. 1945-yilga kelib, Toshkent shahridagi maktablarning 60 foizida darslar rus tilida olib borila boshlandi. 1950-yillarning boshlarida O'zbekistonga Kavkaz xalqlarining surgun qilinishi natijasida mahalliy maktablarda o'qituvchilarning milliy tarkibi yanada o'zgardi. 1952-yil hisobotlariga ko'ra, O'zbekiston qishloq maktablarida ham o'qituvchilarning 40 foizi ruslar va boshqa slavyan millatlariga mansub edi. Surgun qilingan xalqlar vakillari orasidan o'qituvchilar tayyorlash 1950-yillarning o'rtalarida keng ko'lamga erishdi. 1955-yilga kelib, O'zbekiston pedagogika institutlarida o'qiyotgan talabalarning 35 foizi mahalliy bo'lmagan millat vakillari edi. Bu esa keyingi yillarda mahalliy maktablarda rus tilida o'qitishni yanada kengaytirishga olib keldi. 1960-yillarga kelib, O'zbekistonning shahar maktablarida o'qituvchilarning 75 foizi, qishloq maktablarida esa 45 foizi rus tilini ona tili darajasida biladigan mutaxassislar edi. Bu holat mahalliy aholi farzandlarining ruslashtirilishini tezlashtirdi. Surgun qilingan xalqlar vakillari mahalliy maktablarda nafaqat rus tili, balki boshqa fanlarni ham o'qitishda faol ishtirok etdilar. 1958-yil ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekiston maktablarida matematika, fizika va kimyo fanlarining 80 foizi rus tilida o'qitilar edi. Bu jarayon O'zbekiston maorif tizimida uzluksiz rus tilidagi ta'limning shakllanishiga olib keldi. 1965-yilga kelib, respublika maktablarining 70 foizida barcha fanlar rus tilida o'qitildi, qolgan 30 foizida esa o'zbek tili faqat alohida fan sifatida qoldi. 1945-1965-yillarda O‘zbekistonda maorif tizimida keng qamrovli o'zgarishlar amalga oshirildi. Urushdan keyingi davrda maktablar soni 2,5 baravar o'sdi, biroq bu o'sish bilan birga o'quv dasturlarida rus tilining o'rni sezilarli darajada kengaytirildi. 1958-yilda qabul qilingan "Maorif to'g'risida"gi yangi nizom bilan boshlang'ich maktablarda rus tilini o'rgatish majburiy darajaga ko'tarildi. O'zbek tili darsliklari soni qisqartirilib, ularning mazmuni marksizm-leninizm ideologiyasiga moslashtirildi. 1960-yillarga kelib, O'zbekiston oliy o'quv yurtlarining 70% dan ortig'ida o'qitish rus tilida olib borila boshlandi. O'zbekiston Xalq Maorifi Komissarligining 1946-yil 15-sentyabrdagi maxsus qaroriga ko'ra, mahalliy maktablarda o'qituvchilarni malakasini oshirish kurslari asosan rus tilidagi metodik adabiyotlar asosida tashkil etila boshlandi. 1950-yillarning oxiriga kelib, o'zbek maktablarida haftalik dars soatlarining 60% i rus tiliga ajratilgan edi. 131 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Oybek Rashidovning "Oʻzbekistonda sovet boshqaruvi strukturasidagi mahalliylashtirish siyosati" asosida: Maorif sohasidagi mahalliylashtirish siyosati amalda samaradorlikka erisha olmadi. 1947-yilda O'zbekiston Kompartiyasi Markaziy Qo'mitasi qarori bilan mahalliy kadrlarni tayyorlash dasturi ishlab chiqilgan bo'lsa-da, amalda bu dastur faqat rasmiy ko'rinishga ega bo'ldi. 1953-yilda Toshkentdagi pedagogika institutlarida o'qituvchilarning faqat 35% i mahalliy millat vakillari edi. 1960-yillarda maktab direktorlarining 60% i rus millatiga mansub bo'lib, ularning aksariyati o'zbek tilini bilmas edi. O'zbekiston Maorif vazirligining 1962-yil hisobotiga ko'ra, qishloq maktablarining 80% da o'quv jarayoni ikki tilli (o'zbek va rus) tizimda olib borilgan, ammo rus tili darslari soni o'zbek tiliga nisbatan 1,5 baravar ko'p bo'lgan. 1955-yilda oliy o'quv yurtlariga qabul qilishda rus tilida imtihon o'tkazish majburiyati joriy etildi. Urushdan keyingi yillarda maorif sohasidagi ruslashtirish O'rta Osiyodan boshqa hududlarga surgun qilingan xalqlar hisobiga kuchaytirildi. 1944-1945-yillarda Qrim tatarlari va Kavkaz xalqlarining O'zbekistonga surgun qilinishi natijasida rus tilida so'zlashuvchi aholi soni keskin oshdi. 1948-yilda Toshkent shahridagi maktablarning 40% i rus tilida o'qitishga o'tdi. 1952-yilda O'zbekistondagi maktab o'qituvchilarining 45% i ruslar va boshqa slavyan millatlariga mansub edi. 1960-yillarga kelib, O'zbekiston oliy o'quv yurtlarida o'qituvchilarning 70% i mahalliy bo'lmagan millat vakillari edi. 1950-yillarda Toshkent shahridagi maktablarning 75%ida darslar faqat rus tilida olib borila boshlandi, qolgan 25% ikki tilli maktablar esa chekka hududlarda joylashgan edi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Shamsiddinov, R. (2018). Vatan tarixi (3-kitob). Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 2. Avtorxonov, A. (1991). Kreml saltanati. Toshkent: Sharq nashriyoti. 3. Bunich, I. (1993). Partiyaning oltinlari. Moskva: Progress nashriyoti. 4. Yo‘ldoshev, I. (2002). Maxfiy mahkama yoxud aybsiz qamalganlar qissasi. Toshkent: Ma'naviyat. 5. Karimov, R., Shamsiddinov, R. (2005). Surgun kitobi. Toshkent: Sharq nashriyoti. 6. Azizxo'jayev, A. (2004). Chin o'zbek ishi. Toshkent: O‘zbekiston. 7. Bekmuhammad, U. (2007). Qatag‘on qurbonlari. Toshkent: Yangi asr avlodi. 8. Rashidov, O. (2015). Oʻzbekistonda sovet boshqaruvi strukturasidagi mahalliylashtirish siyosati. Toshkent: Fan. 9. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivi. Fond R-58, 1941-1965 yillar hujjatlari. 10. O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti hujjatlari (1945-1965). Fond R-25. 11. O‘zbekiston Maorif vazirligi arxivi. 1946-1965 yillar hisobotlari. 12. "Sharq yulduzi" jurnali. (1945-1965). Toshkent.