DINLARARO MULOQOT MADANIYATI XIX-XX ASRDAGI RIVOJLANISH BOSQICHLARI

236 DINLARARO MULOQOT MADANIYATI XIX-XX ASRDAGI RIVOJLANISH BOSQICHLARI Anvarovna Muyassarxon Djaxongirova, stajor oʻqituvchi, Oriental universiteti Annotatsiya. Ushbu maqolada XIX–XX asrlarda dinlararo muloqot madaniyatining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Tarixiy manbalar asosida mazkur davrda dunyoda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy oʻzgarishlarning dinlararo munosabatlarga taʼsiri yoritiladi. Kalit soʻzlari: Muloqot, dinlararo muloqot, siyosiy hamkorlik, ongli, bilish uchun, tinchlik oʻrnatish, sheriklik, hamkorlik. Abstract.This article analyzes the formation and stages of development of the culture of interreligious dialogue in the 19th-20th centuries. Based on historical sources, the impact of the socio-political changes that occurred in the world during this period on interreligious relations is highlighted. Keywords: Dialogue, interfaith dialogue, political cooperation, conscious, for knowledge, peacebuilding, partnership, cooperation. Insoniyat tarixi davomida din shaxslar, jamiyatlar va sivilizatsiyalar hayotida katta rol oʻynagan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida ilmiy ratsionallik rivojlanishi, texnika taraqqiyoti va jamiyatlarni zamonaviylashtirish sharoitida din tabiiy ravishda tanazzulga uchrashi kerak degan gʻoya keng tarqaldi. Biroq, bugungi kunda bu gʻoya notoʻgʻri boʻlib chiqdi, deb ishonch bilan aytish mumkin. Mashhur amerikalik din sotsiologi Piter Berger taʼkidlaganidek, dunyo “Har doimgidan koʻra dinga qattiq berilgan, baʼzi joylarda esa har qachongidan ham kuchliroq”. Olimning fikricha zamonaviylik bu dunyoviylikni emas, balki borliq haqidagi qarashlarni, yaʼni mafkuraviy va qadriyatlar tizimining xilma-xilligi bilan birgalikda yashashni zamonaviylik deydi. Diniy dunyo qarashni oʻsishi turli shakllarida muhim oʻrinni egallashda davom etayotgan zamonaviy dunyo oʻzaro bogʻliqlikning misli koʻrilmagan darajada yuqori darajasi bilan ajralib turadi. Bunday sharoitda turli dinlarning izdoshlari oʻrtasida munosabatlarni oʻrnatish bilan bogʻliq muammolar majmuasini tushunish vazifasi alohida dolzarblik kasb etib odatda buni "dinlararo muloqot" deb ataladi. Dinlararo muloqotning har xil turlarini tahlil qilishdan va ulardagi ilohiyotning mumkin boʻlgan oʻrnini aniqlashdan oldin ushbu iboraning maʼnosiga oid bir nechta dastlabki fikrlarni aytish foydalidir. Kelib chiqishi “muloqot” atamasi yunoncha “logos” (logos – “soʻz”, “nutq”) soʻzidan va dia- (didi – lit. “orqali”) soʻzidan kelib chiqqan 1 . "Muloqot" atamasi oʻzining uzoq tarixi davomida juda koʻp turli xil maʼnolarga ega. Zamonaviy kitoblarda bu atama koʻpincha faqat "ijobiy" aloqa turiga ishora qiladi. "Dinlararo" soʻzi ham alohida izohni talab qiladi, bu koʻpincha "dinlararo" tushunchasi bilan 1 Moyaert M. Interreligious Dialogue // Understanding Interreligious Relations / eds D.Cheetham, D.Pratt, D.Thomas. Oxford: Oxford University Press, 2013. Р. 205; ЛевонтинаИ.Б. Разговор, беседа, диалог // Новый объяснительный словарь синонимов русского языка / Ю.Д.Апресян. М.: Русские словари, 1995. C. 415–423. 237 belgilanadi. Keyinchalik, bu atama baʼzan boshqa dinlar ichidagi harakatlarni (islomda sunniylik, shialik; buddizmda, shuningdek, umuman dinni belgilash uchun ishlatilgan. Oxirgi maʼnoda "dinlararo" bilan "konfessiyalararo" atamalari sinonim sifatida ishlatila boshlandi. Ushbu "dinlararo" atamasi oʻziga xos xususiyatlarga ega va alohida koʻrib chiqilishi kerak. Misol uchun nasroniylikdagi konfessiyalar ("dinlararo muloqot") emas, balki turli dinlar oʻrtasidagi muloqotni anglatadi. Dinlararo muloqot tushunchasi dinlararo oʻzaro munosabatlarning keng doirasini bildiruvchi turli maʼno va matnlarda qoʻllanilishi mumkin. Umuman olganda, V.K.Shoxining soʻzlaridan foydalanib, "dinlar muloqot" maʼnosini tushunishda ham, uning vazifalarini tushunishda ham noaniqlik deb taʼkidlash mumkin 1 . Tadqiqotchi T.Meriganning fikricha, dinlararo muloqotni hamma foydalanadigan soʻzlarning maxsus sinfi sifatida tasniflash mumkin, ammo uning nima ekanligini hech kim tushuntirib bera olmaydi 2 . Shu nuqtayi nazardan u shunday yozadi: “Muloqot, ehtimol, globallashuv tufayli dinlar oldida turgan muammodan kelib chiqadigan maʼnodagi eng noaniq atamadir. Ushbu gʻoyani talqin qilishga muloqotning oʻziga xos maqsadlari muloqot shartlari, uning jarayonida muhokama qilinishi kerak boʻlgan muloqot muvaffaqiyatini baholash mezonlari kabi bir-biriga bogʻliq muammolarning butun majmuasi paydo boʻladi 3 . Dinlararo muloqotni tasvirlashda paydo boʻladigan koʻplab tadqiqotchilar tomonidan qayd etilgan asosiy muammoning belgisini koʻrish mumkin. U juda murakkab, koʻp oʻlchovli hodisa boʻlib, koʻp shakllarda amalga oshirilishi mumkin va ularning turlarining oʻzi ilmiy muammoni ifodalaydi 4 . Dinshunoslik va ilohiyotshunoslikda ushbu oʻta murakkab, koʻp qirrali hodisani toʻliq tavsiflaydigan dinlararo muloqot turlarining tasnifini tuzish muammosi haligacha hal etilmagan. Maqolada dinlararo muloqotning asl tasnifi keltirilgan boʻlib, u ushbu sohadagi mavjud tadqiqot yondashuvlarining kamchiliklarini bartaraf etadi. “Niyat” mezoni, yaʼni turli din vakillarini bir-biri bilan aloqada boʻlishga undaydigan ishtiyoqdan kelib chiqib, dinlararo muloqotning toʻrt turiga ajratiladi: 1.Siyosiy hamkorlik; 2. Ongli, bilish uchun; 3. Tinchlik oʻrnatish; 4. Sheriklik, hamkorlik; Mana shu toʻrt turiga mos ravishda dinlararo muloqotning har bir koʻrsatilgan turlarida "maqsad" mezonlaridan foydalangan holda insonlar oʻz oldiga turli vazifalarni qoʻyadilar. Ularning har xil turlari aniqlanadi va tavsiflanadi. Masalan, ongli, bilish uchun muloqot doirasida quyidagi turlar koʻrib chiqiladi: "aqida masalasi", "maʼnaviy", "insoniy", "oʻzaro suhbati", dinlar ilohiyotshunosligi, boshqa din vakillariga munosabat normalari -dinlararo muloqot, qiyosiy ilohiyot. Melnik S.V.ning fikricha, taqdim etilgan tasnif birinchi marta dinlararo muloqotning har xil turlarini har tomonlama, tizimli va oʻzaro bogʻliq holda tavsiflash imkonini beradi. Tadqiqotchi M. Moyaert dinlararo muloqot turlarining katolik tasnifini tavsiflab, unda koʻrsatilgan toʻrt turga diniy ruhoniylar va yuqori darajadagi diniy jamoalarning boshqa rasmiy 1 Шохин В.К. Диалог религий: идеология и практика // Альфа и Омега. 1997. № 1(12). С. 281–295. 2 The Past, Present, and Future of Theologies of Interreligious Dialogue / eds T. Merrigan, J. Friday. Oxford, U.K.: Oxford University Press, 2017. 3 The Past, Present, and Future of Theologies of Interreligious Dialogue / eds T. Merrigan, J. Friday. Oxford, U.K.: Oxford University Press, 2017. P-2-3 4 Мельник С.В. Классификации типов межрелигиозного диалога: анализ существующих подходов // Государство, религия, церковь в России и за рубежом. 2018. № 4. С. 87–11 238 vakillari oʻrtasida olib boriladigan “diplomatik muloqot”ni ham qoʻshishni taklif qiladi. Dinlararo muloqotning bu turi asosan turli dinlararo forumlar va konferensiyalar shaklida oʻz ifodasini topadi. Diplomatik dinlararo muloqot keng tarqalgan, ommaviy axborot vositalarida eng koʻp yoritilmoqda va zamonaviy dinlararo munosabatlar tizimida eng muhim ahamiyatga ega. Dinlararo muloqot ilmiy muammo sifatida -"Dinlararo muloqot" atamasi turli dinlar izdoshlari oʻrtasidagi aloqalarni, asosan oʻzaro taʼsir tamoyillari va amalga oshirish shakllarini anglatishi mumkin. Tadqiqotchi K.Kornil taʼkidlaganidek, “dinlararo muloqot tushunchasi dinlar oʻrtasidagi keng koʻlamli munosabatlarni ifodalash uchun qoʻllaniladi –mahallada yashovchi oddiy dindorlar oʻrtasidagi kundalik aloqalardan tortib, ekspertlar oʻrtasida maxsus tashkillashtirilgan muhokamalargacha muloqot tushuniladi 1 . Ijtimoiy muammolarni hal qilishga qaratilgan dinlararo faollikka muayyan muammolar boʻyicha maʼnaviyat yetakchilari oʻrtasidagi qarashlar ham dinlararo muloqot tushunchasini anglatadi. Dinlararo muloqotning maqsadlari ham sezilarli darajada farq qilishi mumkin: • Tinch-totuv yashashdan ijtimoiy rivojlanishlarga qadar; • Oʻzaro tushunishni rivojlantirishdan oʻz maʼnaviy rivojlanishiga qadar; Bu yerda dinlararo muloqotni tasvirlashga urinayotganda paydo boʻladigan koʻplab tadqiqotchilar tomonidan qayd etilgan muammoning belgisini koʻrish mumkin, yaʼni u turli talqinlarga ega boʻlgan juda murakkab, koʻp oʻlchovli hodisadir. Shu munosabat bilan dinlararo muloqot shakllarining tipologiyasi dolzarb ilmiy vazifadir. Unga koʻra dinlararo muloqot toʻrt turga ajratiladi: · Aqidaviy muloqot · Diniy tajriba asosidagi suhbati, maʼnaviy muloqot · Amaliy muloqoti · Hayotiy kundalik muloqoti Ilohiy muloqot boshqa dinni oʻrganishga qaratilgan boʻlib, u muayyan masalalarga qanday qarashini tushunishga harakat qiladi va u koʻpincha oʻz eʼtiqodi bilan taqqoslashni oʻz ichiga oladi. Maʼnaviy muloqot boshqa din bilan juda yaqin tanishishni, uning ruhiy amaliyotlaridan foydalanishgacha borishni nazarda tutadi va bunday muloqotning maqsadi koʻpincha buni "oʻzaro boyitish" deyiladi. Amaliy muloqot dindorliklarning oʻzlari baham koʻradigan maqsadlarga erishishga qaratilgan faoliyati, masalan, muhtojlarga yordam berish, bemorlarning holidan xabar olish kabi faoliyat tushuniladi. Hayotiy muloqotga kundalik hayotda (ishda, qoʻshnilar, maktabda ota-onalar va boshqalar) turli dinlarga mansub oddiy dindorlar oʻrtasidagi aloqalarni belgilash uchun "hayot suhbati" tushunchasi tushuniladi. Xulosa. Dinlararo muloqot madaniyati har bir davlat tinch totuv yashashini, xalqlar oʻrtasida bagʻri kenglik tamoyillariga amal qilishini taʼminlaydi. Bugungi kunda mamlakatimizda 130 da ziyod turli millat vakillari istiqomat qiladilar. Shu 1 Cornille C. (2013). Introduction // The Wiley-Blackwell companion to inter-religious dialogue / Ed. C. Cornill. Chichester: John Wiley & Sons. P. XII–XVII. 239 sababli yurtimizda taʼlim, sogʻlikni saqlash, turizim va turli xil xizmat koʻrsatish sohalari fuqarolarga dinidan, irqidan, millatidan qatʼiy nazar teng huquqlik tamoyillariga asoslanadi. Shu birga jamiyatda tinchlik va barqarorlik, taʼminlanadi va Yangi Oʻzbekiston dunyo hamjamiyati oldida savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish boʻyicha oʻziga xos tinchlik siyosatini jahonga namuna qilib koʻrsatayotganligidan, xalqaro hamjamiyatni strategik hamkorlikni davom ettirishga chorlayotgani oʻziga xos namuna boʻladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Cornille C. (2013). Introduction // The Wiley-Blackwell companion to interreligious dialogue / Ed. C. Cornill. Chichester: John Wiley & Sons. P. XII–XVII. 2. Moyaert M. Interreligious Dialogue // Understanding Interreligious Relations / eds D.Cheetham, D.Pratt, D.Thomas. Oxford: Oxford University Press, 2013. Р. 205; ЛевонтинаИ.Б. Разговор, беседа, диалог // Новый объяснительный словарь синонимов русского языка / Ю.Д.Апресян. М.: Русские словари, 1995. C. 415– 423. 3. Мельник С.В. Классификации типов межрелигиозного диалога: анализ существующих подходов // Государство, религия, церковь в России и за рубежом. 2018. № 4. С. 87–11. 4. The Past, Present, and Future of Theologies of Interreligious Dialogue / eds T. Merrigan, J. Friday. Oxford, U.K.: Oxford University Press, 2017. P-2-3 5. Шохин В.К. Диалог религий: идеология и практика // Альфа и Омега. 1997. № 1(12). С. 281–295. 6. The Past, Present, and Future of Theologies of Interreligious Dialogue / eds T. Merrigan, J. Friday. Oxford, U.K.: Oxford University Press, 2017.