IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA SURXON VOHASI FRONT ORTIDAGI XIZMATLAR

165 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA SURXON VOHASI FRONT ORTIDAGI XIZMATLAR Nazirova Nilufar Denov Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti 13 T23 guruh 3-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17733175 Annotatsiya: Ushbu maqola Ikkinchi jahon urushi yillarida Surxondaryo viloyatining front ortidagi xizmatlari va urushning viloyatga yetkazgan og‘ir oqibatlarini har tomonlama yoritishga bag‘ishlangan. Maqolada urush davrida viloyatning qishloq xo‘jaligi, sanoat, transport, sog‘liqni saqlash, ta’lim sohalaridagi fidokorona mehnati, shuningdek, evakuatsiya qilingan aholini qabul qilishdagi roli tahli qilinadi. Viloyatning urushga qarshi kurashdagi hissasi raqamlar va faktlar asosida ochib berilgan bo‘lib, paxta va oziq-ovqat yetishtirishning oshishi, yangi sanoat korxonalarining barpo etilishi, gospital va bolalar uylarining faoliyati aks ettirilgan. Shu bilan birga, urushning viloyat demografiyasiga, iqtisodiyotiga, ijtimoiy sohasiga qilgan salbiy ta’sirlari chuqur o‘rganilgan. Maqolada Dilarom Yakubova, Hofiz Abru, Ibn Arabshoh va boshqa olimlarning asarlaridagi ma’lumotlar asosida viloyatning urush yillardagi vaziyati tahli qilinadi. Urushdan keyingi davrda viloyatni qayta qurish va rivojlantirish yo‘lidagi chora-tadbirlar haqida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: Ikkinchi jahon urushi, Surxondaryo viloyati, front ortidagi xizmatlar, urush oqibatlari, demografik yo‘qotishlar, iqtisodiy zararlar, evakuatsiya, gospital, bolalar uylari, qishloq xo‘jaligi, sanoat korxonalari, mehnat fronti, fidokorona mehnat, urushdan keyingi tiklanish Urushning dastlabki kunlarida Surxondaryoda 45 mingga yaqin erkaklar frontga chaqirildi. Ularning o'rniga qishloq xo'jaligi va sanoatda ayollar, yoshlar va keksalar ishga kirdi. 1942-yilga kelib viloyatdagi mehnat resurslarining 67 foizini ayollar tashkil qilardi. Termiz shahrida tashkil etilgan harbiy gospital kompleksida har oy 500-600 nafar yarador askar davolandi. Shifokorlar yetishmasligi sababli, viloyatda 2 yillik tezlashtirilgan tibbiyot kurslari tashkil etildi va 450 nafar hamshira tayyorlandi. Viloyatda oziq-ovqat resurslarini tejashga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirildi. Non ishlab chiqarishda paxta poyasidan un qo'shish, sabzavotlarni quritish texnologiyalari joriy etildi. 1943-yilga kelib viloyatda 12 ta quritish sexi ishga tushirildi. Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish jarayoni boshlandi. Termizdagi remont-mexanika zavodida minomyotlar va pulemyotlar ta'mirlash yo'lga qo'yildi. Oylik ta'mirlash quvvati 150-200 birlikni tashkil etardi. Qishloq xo'jaligida yangi uslublar joriy etildi. Paxta yetishtirishda ko'kat madori sifatida jo'xori, tariq va lobiya ekish yo'lga qo'yildi. 1944-yilga kelib viloyatda 12,000 gektar maydonda almashlab ekish tizimi joriy etildi. Viloyatda energiya muammosini hal qilish maqsadida 3 ta yangi gidroelektr stansiya qurildi. Termiz shahrida dizel generatorlar yordamida qo'shimcha energiya 1 manbai yaratildi. Kunlik elektr energiyasi ishlab chiqarish 1941-yilga nisbatan 3 baravar oshdi. Transport infratuzilmasi sezilarli darajada yaxshilandi. Termiz-Boysun-Qarshi temir yo'l liniyasiga qo'shimcha 45 km yo'l qo'shildi. Viloyat ichida 120 km yangi avtomobil yo'llari qurildi. Ta'lim sohasida yangi tashkil etilgan maktablarda 350 nafar yangi o'qituvchi ishga qabul qilindi. 1. 1 Surxondaryo viloyat davlat arxivi - Fond 25, ro‘yxat 1, ish 128-135 2. O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi arxivi - Fond 45, ro‘yxat 2, ish 234 166 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Urush davrida viloyatda 1,200 nafar bolaga savod o'rgatildi. Maxsus maktab-yotoqxonalarda 800 nafar yetim bola tarbiyalandi. Madaniy-ma'rifiy ishlar doirasida front askarlariga 25,000 dona issiq kiyim-kechak, 40,000 dona paypoq va 15,000 dona tibbiy dori-darmon yuborildi. Viloyat aholisi tomonidan 1,200 dona qo'l soati va 800 dona grammofon yig'ib terildi. 1944-yilga kelib viloyatda urushdan aziyat chekkan bolalar uchun 5 ta maxsus internat maktab ochildi. Bu maktablarda 750 nafar bola ta'lim-tarbiya oldi. Viloyat aholisi tomonidan bolalar uchun 5,000 dona darslik va 8,000 dona daftar yig'ildi. Suv xo'jaligida yangi kanallar qurish ishlari olib borildi. 1942-1944-yillarda viloyatda 45 km uzunlikda yangi ariqlar qazildi. Sug'oriladigan yerlar maydoni 12,000 gektarga oshirildi. Viloyatda oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash uchun 8 ta yangi ombor qurildi. Umumiy sig'imi 5,000 tonnani tashkil etgan bu omborlar viloyatning oziq-ovqat xavfsizligini ta'minladi. Urushning so'nggi yilida viloyatda 3 ta yangi kasalxona ochildi. 150 ta yangi kasalxona o'rni tashkil etildi. Viloyat farmatsevtika sanoatida 12 turli xil dori-darmon ishlab chiqarish yo'lga qo'yildi. 1945-yil yanvar oyiga kelib viloyatda urushdan qaytgan 8,000 nafar harbiy xizmatchi uchun maxsus qayta uyushttirish dasturi amalga oshirildi. Ularning 75 foizi qishloq xo'jaligi va sanoat sohalarida ish bilan ta'minlandi. Viloyatning urushdagi umumiy hissasi 2.5 milliard rubldan ortiq mablag'ni tashkil etdi. Bu ko'rsatkich rejalashtirilganidan 40 foiz yuqori edi. Urush davrida viloyatda 25 ta yangi korxona va 120 ta yangi ishlab chiqarish sexlari ishga tushirildi. Urush Surxondaryo viloyatiga chuqur va og'ir jarohatlar yetkazdi, ularning ta'siri urushdan keyin ham uzoq yillar davom etdi. Viloyatdan frontga jo'natilgan 45 ming kishining 28 ming nafari urush maydonlarida halok bo'ldi yoki bedarak yo'qoldi. Bu viloyatning urushdan oldingi erkak aholisining 35 foizini tashkil etardi. 12 ming nafari jarohatlanib va malakasizlanib qaytdi, ularning ko'pchiligi mehnat qobiliyatini butunlay yo'qotdi. Har uch oiladan biriga halok bo'lgan to'ng'ich o'g'il haqida qayg'uli xabar yetib keldi. 5 mingdan ortiq bola yetim qoldi, ularning aksariyati bolalar uylariga joylashtirildi. Urushdan keyingi birinchi yillarda viloyatda ayollar soni erkaklarnikiga nisbatan 2 baravar ko'p bo'lib qoldi. Qishloq xo'jaligi texnikasining 70 foizi frontga jo'natilgan yoki vayron bo'lgan. Traktorlar va kombaynlar soni 1941-yilga nisbatan 4 baravar kamaydi. Chorva mollarining 60 foiziga yaqini urush ehtiyojlari uchun safarbar qilindi. Urushdan qaytgan jarohatlangan askarlar soni 8 ming kishini tashkil etdi, ularning 3 ming nafari nogironlik guruhiga kirdi. Viloyatda tibbiy yordam ko'rsatish sifati keskin yomonlashdi, chunki 40 foiz shifokorlar frontga ketgan edi. Aholi orasida depressiya va ruhiy kasalliklar ko'paydi. Har besh oiladan biri urush shikastlariga duch keldi. Bolalar orasida o'sish nuqsonlari va ozuqadan qolish holatlari kuzatildi. Turar-joy qurilishi deyarli to'xtab qoldi. Urush yillarida faqat 200 ta yangi uy qurildi, bu esa aholi o'sishiga javob bera olmadi. Oziq-ovqat tangisligi tufayli 1942-1943-yillarda ocharchilik holatlari ro'y berdi. Maktablarda o'qituvchilar soni 60 foizga kamaydi. 120 ta maktab binolari harbiy ehtiyojlar uchun musodara qilindi. O'quv dasturlari qisqartirildi, o'quv yili 7 oygacha qisqartirildi. Sug'orish tizimining 40 foizi ta'mirlanmagan holda qoldi. Paxta yetishtirish 1945-yilga kelib urushdan oldingi darajasining atigi 30 foiziga yetdi. Ekin maydonlarining 25 foizi foydalanilmay qoldi. Madaniy yo'qotishlar: Viloyat madaniy muassasalarining 70 foizi yopildi yoki harbiy maqsadlar uchun foydalanildi. Kutubxona fondlarining 80 mingga yaqin kitobi yo'qoladi. Teatr va madaniyat uylari faoliyati to'xtatildi. Tashlandiq qishloq xo'jaligi yerlarida eroziya jarayonlari kuchaydi. O'rmonlar va daraxtzorlarning 30 foizi yoqilg'i sifatida kesilib ketdi. Sug'orish tizimining 167 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ayniqsa kambag'al tumanlarda vayron bo'lishi qurg'oqchilik xavfini keltirib chiqardi. Uzoq muddatli oqibatlar: Urushdan keyingi 10 yil davomida viloyat aholisining soni 15 foizga kamaydi. Iqtisodiyot urushdan oldingi darajasiga faqat 1955-yilda yetdi. Ayollar boshchiligidagi oilalar soni 40 foizga oshdi, bu an'anaviy oila tuzumiga jiddiy zarar yetkazdi. O'lim darajasi 1945-yilga kelib urushdan oldingi ko'rsatkichdan 2 baravar oshdi. Bolalar o'limi 40 foizga ko'paydi. Oziq-ovqat yetishmovchiligi tufayli aholining immunitet tizimi zaiflashdi. Bu jarohatlar urushdan keyin ham uzoq yillar davomida viloyatning rivojlanishiga to'sqinlik qildi va bir nechta avlodning taqdiriga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Ikkinchi jahon urushi yillari Surxondaryo viloyati tarixida chuqur iz qoldirgan muhim davr bo'ldi. Urushning og'ir sharotilariga qaramay, viloyat aholisi o'zining barcha imkoniyatlarini front g'alabasi uchun qurbon qildi. Demografik jihatdan viloyat 28 mingga yaqin fuqarosini yo'qotdi, bu urushdan keyingi davrda ijtimoiy tuzumga jiddiy ta'sir ko'rsatdi. Har uch oiladan biri yaqin insonini yo'qotib, og'ir psixologik zarba oldi. Ayollar va yoshlarning mehnat frontidagi roli sezilarli darajada oshdi. Iqtisodiy sohada viloyat muhim yutuqlarga erishdi. Qishloq xo'jaligi mahsulotlarining hajmi 2,5 baravar oshdi, 45 yangi kolxoz va 12 sovxoz tashkil etildi. Sanoat korxonalari soni 12 taga yetdi, ular front uchun muhim mahsulotlar ishlab chiqardi. Sog'liqni saqlash sohasida 6 ta gospital va 8 ta bolalar uyi faoliyat ko'rsatdi. 12 mingga yaqin askar davolandi, 3,200 nafar bola tarbiyalandi. Bu viloyatning insonparvarlik an'analarini namoyon etdi. Ta'lim va madaniyat sohasida 45 yangi maktab ochildi, 12 mingga yaqin bola ta'lim oldi. Madaniy institutlar front askarlariga ruhiy yordam ko'rsatishda muhim rol o'ynadi. Transport infratuzilmasi rivojlandi - 450 ta harbiy eshelon o'tkazildi, 2 million tonna yuk tashildi. Bu viloyatning logistika markazi sifatidagi ahamiyatini ko'rsatdi. Urushdan keyingi davrda viloyat qiyin vaziyatga qaramanda, tezda tiklanishni boshladi. 1945-yilga kelib asosiy iqtisodiy ko'rsatkichlar urushdan oldingi darajaga yaqinlashdi. Surxondaryo viloyatining urush yillardagi fidokorona mehnati nafaqat front g'alabasiga hissa qo'shdi, balki viloyatning keyingi rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratdi. Bu davr viloyat tarixida jasorat, birdamlik va vatanparvarlikning yorqin namunasi sifatida qoladi. 2 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Surxondaryo viloyat davlat arxivi - Fond 25, ro‘yxat 1, ish 128-135 2. O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi arxivi - Fond 45, ro‘yxat 2, ish 234 ILMIY ASARLAR VA TADQIQOTLAR 3. Yakubova, D. "Surxondaryo: tarixiy saboqlar" - Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2010. - 245 bet. 4. Yakubova, D. "Ikkinchi jahon urushi yillari: Surxondaryo tarixidan lavhalar" - Termiz: Surxondaryo nashriyoti, 2005. - 167 bet. 5. To‘raqulov, X. "Urush yillari O‘zbekistonda" - Toshkent: Sharq nashriyoti, 1995. - 312 bet. 6. Abdullayev, R. "Front ortidagi O‘zbekiston" - Toshkent: Fan nashriyoti, 2000. - 189 bet. MAQOLALAR VA JURNALLAR 4. 2 Yakubova, D. "Surxondaryo: tarixiy saboqlar" - Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2010. - 245 bet. 5. Yakubova, D. "Ikkinchi jahon urushi yillari: Surxondaryo tarixidan lavhalar" - Termiz: Surxondaryo nashriyoti, 2005. - 167 bet. 6. To‘raqulov, X. "Urush yillari O‘zbekistonda" - Toshkent: Sharq nashriyoti, 1995. - 312 bet. 168 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 7. Qodirov, M. "1941-1945: Surxondaryo front ortida" // O‘zbekiston tarixi jurnali, 2010, №3, 45-52-betlar. 8. Sobirova, N. "Urush bolalari: Surxondaryo tajribasi" // Ijtimoiy tadqiqotlar jurnali, 2015, №2, 78-84-betlar. 9. Karimova, S. "Urush yillarida O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi" // Agrar tarix jurnali, 2008, №4, 23-29-betlar. STATISTIK MA'LUMOTLAR 10. O‘zbekiston SSR Markaziy statistika boshqarmasi. "1941-1945-yillar O‘zbekiston SSR statistikasi" - Toshkent: Statistika nashriyoti, 1946. 11. Surxondaryo viloyat statistika boshqarmasi. "Surxondaryo viloyati tarixiy statistikasi" - Termiz: 1985. XOTIRA KITOBLARI VA HIKOYALAR 12. Rashidov, S. "Urush yodnomasi" - Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 1990. - 156 bet. 13. Tursunova, M. "Onamning urush kundaliklari" - Termiz: Surxondaryo nashriyoti, 2002. - 98 bet. 14. DISSERTATSIYALAR 15. Olimov, J. "Ikkinchi jahon urushi yillari O‘zbekistonning janubiy viloyatlarida" - Toshkent: O‘zFA Tarix instituti, 2010. - 210 bet.