DIN VA FAN MUNOSABATI

218 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc DIN VA FAN MUNOSABATI Asqarjonova Shodiya Asqarjon qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Normo’minova Shohsanam Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Jumayeva Munisa Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17733836 Annotatsiya: Ushbu maqolada din va fan o‘rtasidagi tarixiy, falsafiy hamda ijtimoiy munosabatlar tahlil qilinadi. Insoniyat taraqqiyotida bu ikki soha o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi, ayrim davrlarda esa qarama-qarshi bo‘lgan yo‘nalishlarda rivojlanib kelgan. Maqolada dinning axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishdagi o‘rni, fanning esa ilmiy tafakkur va texnologik yutuqlar orqali jamiyatni rivojlantirishdagi roli tahlil etiladi. Shuningdek, zamonaviy davrda din va fan uyg‘unligining ijobiy jihatlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: din, fan, ilm, tafakkur, ma’naviyat, texnologiya, uyg‘unlik. Аннотация: В данной статье анализируются исторические, философские и социальные отношения между религией и наукой. Эти две сферы в истории человечества развивались как взаимодополняющие, а иногда и как противоречащие друг другу направления. В статье рассматривается роль религии в формировании нравственных и духовных ценностей, а также роль науки в развитии общества через научное мышление и технологические достижения. Отмечается положительное значение гармоничного взаимодействия религии и науки в современную эпоху. Ключевые слова: религия, наука, знание, мышление, духовность, технология, гармония. Abstract: This article analyzes the historical, philosophical, and social relationship between religion and science. Throughout human history, these two spheres have developed both as complementary and sometimes opposing directions. The article explores the role of religion in shaping moral and spiritual values and the role of science in advancing society through scientific reasoning and technological progress. The positive aspects of the harmony between religion and science in the modern era are also highlighted. Keywords: religion, science, knowledge, reasoning, spirituality, technology, harmony. Kirish: Insoniyat tarixida din va fan har doim inson tafakkuri va madaniy hayotining ikki muhim ustuni sifatida qaralgan. Din insonning ma’naviy-axloqiy yo‘nalishini belgilab, hayotning mazmuni va maqsadini tushuntirishga harakat qilgan bo‘lsa, fan tabiat va jamiyat qonuniyatlarini ilmiy asosda izohlashga intilgan. Shu sababli bu ikki soha o‘rtasidagi munosabat doimo murakkab, ammo o‘zaro bog‘liq bo‘lib kelgan. Asosiy qism 1. Tarixiy nuqtai nazardan din va fan munosabati Qadim davrlarda din va fan bir-biridan ajralmagan holda rivojlangan. Misr, Bobil va Yunoniston sivilizatsiyalarida diniy qarashlar bilan bir qatorda astronomiya, matematika, tibbiyot kabi fanlar ham shakllanib borgan. O‘rta asrlarda esa, ayniqsa Yevropada, din fanning rivojlanishiga ba’zan to‘siq bo‘lgan holatlar kuzatilgan. Biroq musulmon Sharqida – xususan, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy kabi allomalar davrida din va fan uyg‘unligi eng yuqori darajaga chiqqan. 2. Islom tamaddunida din va fan uyg‘unligi Islom dini ilm olishni eng ulug‘ amallardan biri sifatida e’tirof etadi. Qur’onning ilk oyatlarida “Iqro” (“O‘qi”) deb boshlanishi ham ilmga bo‘lgan yuksak munosabatni ko‘rsatadi. O‘rta asrlarda 219 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc musulmon olimlari matematika, astronomiya, kimyo, tibbiyot va falsafada buyuk kashfiyotlar yaratganlar. Ularning faoliyati din va fan bir-birini to‘ldirishi mumkinligini yaqqol namoyon etadi. Insoniyat tarixida din va fan doimo bir-biri bilan uzviy aloqada bo‘lib kelgan. Dastlabki davrlarda fan diniy dunyoqarash asosida shakllangan bo‘lsa, keyinchalik ular o‘rtasidagi farqlar aniqroq namoyon bo‘ldi. Shunga qaramay, ularning maqsadi — haqiqatni izlash va inson farovonligini ta’minlash — umumiydir. Din asosan axloqiy, ma’naviy va metafizik qadriyatlarni o‘rganadi. U insonning ruhiy olamini, hayot mazmunini, yaratuvchiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Fan esa hodisalarni tajriba va kuzatuv orqali tushuntirishga intiladi, materiyaning qonuniyatlarini ochib beradi. 3. Zamonaviy davrda din va fan munosabati XX–XXI asrlarda fan texnologik inqiloblar orqali insoniyat hayotini tubdan o‘zgartirdi. Shu bilan birga, ilmiy taraqqiyot insonni ma’naviy inqirozdan saqlab qolish uchun diniy qadriyatlarga ehtiyojni ham kuchaytirdi. Bugungi kunda ko‘plab olimlar din va fan o‘rtasida muvozanatni topish zarurligini ta’kidlamoqda. Axloqiy mas’uliyat, ekologik muammolar va sun’iy intellekt kabi masalalarda diniy prinsiplar fanga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatmoqda. Xulosa: Din va fan bir-biriga zid emas, balki insoniyatning ma’naviy va intellektual taraqqiyotida o‘zaro uyg‘unlashgan ikki yo‘nalishdir. Fan insonni tabiatni anglashga, din esa ma’noni topishga undaydi. Ularning hamkorligi insoniyatni yanada komil, adolatli va barqaror jamiyat sari yetaklaydi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Ibn Sino. Kitob ash-shifo. – Buxoro, XI asr. 2. Beruniy A.R. Hindiston. – Toshkent: Fan nashriyoti, 1965. 3. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1983. 4. Nasr, S. H. Science and Civilization in Islam. – Harvard University Press, 1968. 5. Al-Ghazali. The Incoherence of the Philosophers. – Oxford University Press, 2000. 6. To‘raev, A. Din falsafasi asoslari. – Toshkent: TDShI nashriyoti, 2018.