AHMAD DONISH — BUXORO JADIDCHILIK G'OYALARINING DASTLABKI TARG'IBOTCHISI SIFATIDA

251 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc AHMAD DONISH — BUXORO JADIDCHILIK G‘OYALARINING DASTLABKI TARG‘IBOTCHISI SIFATIDA Farruh Xushboqov Bahtiyorovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tarix yo‘nalishi 3-kurs talabasi Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17734651 Annotatsiya: Mazkur maqolada XIX asrning ikkinchi yarmida yashab ijod etgan Ahmad Donishning Buxoro amirligidagi islohotchi, ma’rifatparvar va mutafakkir sifatidagi faoliyati yoritilgan. Uning siyosiy, falsafiy va ma’naviy qarashlari o‘z davri uchun yangilik bo‘lganligi, shuningdek, jadidchilik harakatining shakllanishiga zamin yaratganligi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Ahmad Donish, Buxoro amirligi, islohot, jadidchilik, ma’rifatparvarlik, falsafa, modernizm. АХМАД ДОНИШ — ПЕРВЫЙ ПРОПАГАНДИСТ ИДЕЙ БУХАРСКОГО ДЖАДИДИЗМА Аннотация: В статье рассматривается просветительская деятельность Ахмада Дониша, жившего и творившего во второй половине XIX века, а также его влияние на формирование идей джадидизма. Мысли ученого о науке, образовании, справедливости и реформах послужили основой для пробуждения нового мышления в обществе Бухары. Ключевые слова:Ахмад Дониш, Бухарский эмират, джадидизм, просвещение, реформы, образование, философия. AHMAD DONISH — THE EARLY PROPAGATOR OF BUKHARA JADIDISM IDEAS Abstract: This article analyzes the educational and reformist activities of Ahmad Donish, who lived and worked in the mid-19th century, and his influence on the formation of Jadidism ideas. His views on science, education, justice, and reform played a key role in awakening new intellectual thinking in Bukhara society. Keywords: Ahmad Donish, Emirate of Bukhara, Jadidism, enlightenment, reform, education, philosophy. Kirish. Ahmad Donish (1827–1897) — XIX asr o‘zbek ma’rifatparvarlik harakatining yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, Buxoro amirligi tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadi. U Buxoro shahrida tug‘ilib, yoshlik yillaridanoq diniy va dunyoviy ilmlarni egallagan. Donish o‘z davrida nafaqat olim, balki davlat masalalarida faol qatnashgan diplomatlardan biri bo‘lgan. U bir necha marotaba Rossiya imperiyasiga diplomatik safarlarda qatnashgan va bu safarlar davomida zamonaviy siyosiy tuzum, sanoat, ta’lim tizimi bilan tanishgan. Ana shu tajribalari natijasida u Buxoroda ham ijtimoiy-siyosiy islohotlar o‘tkazish g‘oyasini ilgari surgan. Uning “Navodir ul-vaqoye” (“Nodir voqealar”) asari o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy hayotini aks ettiradi. Donish bu asarda amirlikdagi johillik, adolatsizlik va eskilikni tanqid qiladi hamda ta’lim, adolat, mehnat va ilm orqali taraqqiyotga erishish g‘oyasini ilgari suradi. Ahmad Donish o‘z davri uchun yangicha fikrlaydigan ziyoli bo‘lib, u Buxoroda jadidchilik harakati shakllanishidan ancha oldin modernizatsiya g‘oyalarini ilgari surgan. Shu bois uni “jadidchilik otasi” deb atash ham mumkin. Biroq siyosiy muhit tufayli uning g‘oyalari keng yoyilmagan va o‘zi umrining oxirlarida chetlatilgan. Bugungi kunda Ahmad Donishning merosi o‘zbek ma’naviyati va falsafasining rivojida muhim o‘rin tutadi. U inson tafakkurini erkinlik, adolat va bilim bilan uyg‘unlashtirgan holda, yangi davr madaniy uyg‘onishining poydevorini yaratgan mutafakkir sifatida qadrlanadi. 252 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Mavzuga doir adabiyotlar tahlili: Ahmad Donish shaxsiyati, ijodi va ijtimoiy-siyosiy qarashlari bo‘yicha yozilgan ilmiy manbalar asosan XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab paydo bo‘ldi. Dastlabki tadqiqotlar sovet davrida olib borilgan bo‘lib, ular ko‘proq Donishning “feodal amirlik tartiblariga qarshi chiqishi” va “progressiv fikrli ziyoli” sifatidagi faoliyatiga e’tibor qaratgan. Masalan, A. K. Arends va V. V. Bartold asarlarida Ahmad Donish Buxoro amirligi davrida Rossiya bilan aloqalarni o‘rganib, bu orqali o‘z yurti islohotlarga muhtojligini anglagan ma’rifatparvar sifatida ta’riflanadi. Ular Donishni “Sharqdagi islohotchilar” qatoriga kiritganlar, ammo jadidchilik bilan bevosita bog‘lashmagan. Habibulla Donish, S. Ayni va M. Shamsiev kabi o‘zbek olimlari esa Ahmad Donishni Buxoro madaniy hayotida yangi tafakkurni boshlab bergan mutafakkir sifatida talqin qiladilar. Ayniqsa, Sadriddin Ayniy o‘zining “Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar” asarida Donishni “ilm va adolat tarafdori” deb atagan. Keyingi davr tadqiqotchilari, jumladan A. Qayumov, H. Boltaboyev, Sh. Rajabov va A. Rasulovlar Ahmad Donish merosini kengroq, ya’ni falsafiy, siyosiy va pedagogik nuqtayi nazardan o‘rganishga harakat qilganlar. Ularning fikricha, Donishning ta’lim, inson erkinligi va ijtimoiy adolat haqidagi qarashlari jadidchilik g‘oyalarining ma’naviy ildizini tashkil etadi. So‘nggi yillarda esa Donish asarlari qayta nashr qilinib, zamonaviy tarixshunoslikda u “Buxoro jadidchilik g‘oyalari uchun zamin yaratgan mutafakkir” sifatida qayta baholandi. Ayniqsa, “Navodir ul-vaqoye” asari orqali u xalqni tafakkurga, yangilikka va islohotga chorlaganligi e’tirof etilmoqda. Shunday qilib, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Ahmad Donish haqida yozilgan manbalar son jihatdan ko‘p bo‘lsa-da, ularning aksariyati faqat tarixiy yoki biografik ma’lumotlar bilan cheklanadi. Uning g‘oyalari va jadidchilik bilan uzviy aloqasi hali ham chuqur tahlilni talab etuvchi ilmiy yo‘nalish bo‘lib qolmoqda. Asosiy qism Ahmad Donish (1827–1897) XIX asr o‘rtalarida Buxoro amirligi siyosiy va madaniy hayotida muhim o‘rin tutgan ma’rifatparvar, faylasuf va islohotchi shaxsdir. U o‘z davrida amirlik tuzumidagi ijtimoiy adolatsizlik, jaholat va ilmsizlikni tanqid qilgan holda, xalqni ilm-fan va ma’rifat yo‘li bilan uyg‘otish g‘oyasini ilgari surdi [1, b. 45]. Donish yoshlik chog‘idayoq diniy va dunyoviy ilmlarni puxta egallagan. U arab, fors va turkiy tillarda asarlar yozgan, shuningdek, matematika, falsafa, siyosat va tarix fanlariga qiziqqan [2, b. 63]. Uning “Navodir ul-vaqoye” (“Nodir voqealar”) asari o‘z davrining ijtimoiy hayotini, amirlikdagi adolatsizlik va siyosiy zaiflikni tanqidiy ruhda yoritgan asarlardan biridir. Ushbu asarda u “ilm va adolat yo‘q joyda taraqqiyot ham bo‘lmaydi” degan fikrni ilgari suradi [3, b. 118]. Ahmad Donish o‘z faoliyati davomida Buxoro amirligi vakili sifatida bir necha bor Rossiya imperiyasiga diplomatik safarlarda qatnashgan. U bu safarlarda rus jamiyatining ilmiy, iqtisodiy va ta’lim tizimini o‘rganib, Buxoroda shunga o‘xshash islohotlar zarurligini ta’kidlagan [4, b. 29]. Shu sababli uni ko‘plab tadqiqotchilar “Sharqdagi islohotchilik g‘oyalarining ilk targ‘ibotchilaridan biri” deb baholaydilar [5, b. 76]. Donishning fikricha, mamlakatning taraqqiyoti avvalo ta’lim tizimining yangilanishiga bog‘liq. U eski madrasa ta’limini tanqid qilib, dunyoviy fanlarni — matematika, geografiya, tarix va tabiiyot fanlarini o‘qitishni taklif etgan [6, b. 94]. Bu qarashlar keyinchalik jadidchilik harakatining asosiy g‘oyalariga aylangan. Shu bois ko‘plab zamonaviy tarixchilar Ahmad Donishni “jadidchilikning ma’naviy otasi” sifatida tilga oladilar [7, b. 51]. 253 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Ahmad Donishning islohotchilik qarashlari o‘z davrida katta bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan. Buxoro amiri va diniy ulamolar uni “g‘arbparast”likda ayblab, uning g‘oyalarini keng yoyilishiga to‘sqinlik qilganlar [8, b. 112]. Shunga qaramay, uning fikrlari yosh ziyolilar orasida tarqalib, keyinchalik jadidchilik harakatining mafkuraviy ildizlariga asos bo‘lib xizmat qilgan. Donish o‘z asarlarida insonni tafakkur va bilim bilan qurollantirishni, jamiyatni adolat va axloq asosida boshqarish zarurligini uqtirgan [9, b. 38]. U “inson erkinligi — ma’rifat bilan, adolat esa bilim bilan boshlanadi” degan falsafiy xulosaga kelgan. Shu tarzda, Ahmad Donish o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy muhitida yangicha tafakkur va islohot g‘oyalarini targ‘ib qilgan mutafakkir sifatida tarixda muhim o‘rin tutadi. Uning qarashlari jadidchilik harakati boshlanishidan bir necha o‘n yil avval paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, mazmun jihatidan bu harakatning g‘oyaviy ildizlarini tashkil etgan [10, b. 59].Ko‘p manbalarda Ahmad Donishni jadidchilik harakati bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lashmaydi, lekin uning g‘oyalari jadidchilikning shakllanishiga zamin yaratgan deb qaraladi. Jadidchilik — XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston, Buxoro va Xiva hududlarida yuzaga kelgan ma’rifatparvarlik va islohotchilik harakati bo‘lib, uning asosiy maqsadi: • xalqni zamonaviy ta’lim bilan tanishtirish, • eski madrasa tizimini isloh qilish, • milliy ongni uyg‘otish va taraqqiyotga yo‘l ochish edi. Ahmad Donish XIX asr o‘rtalarida yashagan, ya’ni jadidchilik rasmiy harakat sifatida shakllanmasdan avval faol bo‘lgan. Uning asarlarida quyidagi g‘oyalar mavjud edi: • Ta’limni yangilash: U maktablarda faqat diniy emas, balki dunyoviy fanlarni ham o‘qitish zarurligini ilgari surgan. • Adolatli boshqaruv: Amirlikdagi zulm va johillikka qarshi chiqqan, xalq manfaatini himoya qiluvchi davlat boshqaruvini orzu qilgan. • Ilm va taraqqiyot: U “Rossiya taraqqiy etgan, chunki ularda ilm bor” degan fikrni ko‘p bora aytgan. • Odamlarni tafakkurga chaqirish: Diniy aqidaparastlik va e’tiqoddagi so‘qirlikni tanqid qilgan. Ahmad Donish bevosita jadidlar bilan zamondosh emas edi, ammo jadidlarning ko‘pchiligi uning asarlarini o‘qib ulg‘aygan. Masalan: • Fitrat va Behbudiy kabi ziyolilar Donishning “Navodir ul-vaqoye” asaridan ilhom olgan. • U ilgari surgan ta’lim, ma’rifat, islohot g‘oyalari keyinchalik jadidchilik harakati dasturiga aylangan. Shuning uchun tarixshunoslar uni: “Jadidchilikning bevosita asoschisi emas, ammo uning ma’naviy poydevorini yaratgan mutafakkir” deyishadi. Ahmad Donishning jadidchilik bilan aloqasi — g‘oyaviy va ruhiy uzviylikda. U jadidchilikni boshlab bermagan, lekin jadidlar keyinchalik amalga oshirgan islohotlarning mafkuraviy ildizi aynan Donish fikrlaridan oziqlangan. Xulosa va tavsiyalar. Ahmad Donish o‘z davrining eng ilg‘or fikrli mutafakkirlaridan biri bo‘lib, Buxoro amirligi siyosiy va ijtimoiy hayotidagi illatlarni chuqur tahlil qildi va ularni isloh etish yo‘lini izlab topishga harakat qildi. U ilgari surgan ilm-ma’rifatga asoslangan jamiyat qurish, adolatli boshqaruv va xalqni uyg‘otish g‘oyalari keyinchalik jadidchilik harakatining poydevorini tashkil etdi. Donishning “Navodir ul-vakoe’” asari nafaqat tarixiy manba, balki ma’rifatparvarlik mafkurasining shakllanishida muhim dasturulamal bo‘lib xizmat qildi. 254 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Uning qarashlari jadidlarning asosiy tamoyillari — ta’limni isloh qilish, dunyoviy bilimlarni yoyish, jamiyatni yangilash kabi masalalar bilan mushtarakdir. Shu bois Ahmad Donishni Buxoro jadidchilik harakatining g‘oyaviy sarchashmasi deb baholash o‘rinlidir. Bugungi kunda ham Ahmad Donish merosi o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan — u milliy uyg‘onish, mustaqil fikrlash va islohotparvarlik ruhining timsoli sifatida yangi avlodlar uchun ilhom manba bo‘lib qolmoqda. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Arends, A.K. Ahmad Donish i ego vremya. — Moskva: Nauka, 1960. — 45-bet. 2. Bartold, V.V. Ocherki po istorii Bukhary. — Leningrad: Akademiya Nauk, 1927. — 63-bet. 3. Donish, A. Navodir ul-vaqoye. — Toshkent: Fan, 1964. — 118-bet. 4. Qayumov, A. Ahmad Donish — ma’rifatparvar olim. — Toshkent: O‘qituvchi, 1980. — 29-bet. 5. Rajabov, Sh. O‘zbek ma’rifatparvarlik harakati. — Toshkent: Sharq, 1999. — 76-bet. 6. Shamsiev, M. Buxoro ma’rifatparvarlari. — Toshkent: Fan, 1976. — 94-bet. 7. Rasulov, A. Jadidchilik tarixidan lavhalar. — Samarqand: SamDU nashriyoti, 2003. — 51-bet. 8. Ayni, S. Materialy k istorii Bukharskoy revolyutsii. — Dushanbe: Irfon, 1956. — 112-bet. 9. Boltaboyev, H. Ahmad Donish falsafiy qarashlari. — Toshkent: Universitet, 2010. — 38-bet. 10. Xolmirzayev, U. O‘zbek jadidchiligining manbalari. — Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2015. — 59-bet.