SHARQ ALLOMALARI PEDAGOGIK QARASHLARINING ILMIY TAHLILI (IBN SINO, BERUNIY, AR-ROZIY, FAROBIY VA MIRZO ULUG'BEK MISOLIDA)

826 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 SHARQ ALLOMALARI PEDAGOGIK QARASHLARINING ILMIY TAHLILI (IBN SINO, BERUNIY, AR-ROZIY, FAROBIY VA MIRZO ULUG‘BEK MISOLIDA) Adxamjon Qosimov Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi assistenti. Elektron pochta: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17735051 Annotatsiya. Ushbu maqolada Sharq uyg‘onish davri mutafakkirlari — Abu Nasr Farobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Abu Bakr Ar-Roziy va Mirzo Ulug‘bekning pedagogik qarashlari ilmiy tahlil qilinadi. Olimlarning ta’lim va tarbiya haqidagi fikrlari, shaxs kamoloti, axloqiy tarbiya, ilmiy izlanish metodlari, ustoz-shogird munosabati va ta’limning ijtimoiy ahamiyati masalalariga oid qarashlari o‘rganiladi. Tadqiqot davomida har bir allomaning pedagogik merosi alohida ko‘rib chiqilib, ta’lim metodlari, o‘qituvchi shaxsiga qo‘yilgan talablar hamda ilmiy yondashuvlar tahlil etiladi. Shuningdek, ularning umumiy va o‘ziga xos tomonlari solishtirma jadval orqali yoritiladi. Maqola zamonaviy ta’lim tizimi uchun Sharq mutafakkirlarining pedagogik g‘oyalari naqadar muhim ekani hamda ular bugungi ta’lim konsepsiyalari bilan qay darajada uyg‘unlashishini ko‘rsatadi. Kalit so’zlar: Sharq uyg‘onishi, pedagogik qarashlar, Ibn Sino, Beruniy, Ar-Roziy, Farobiy, Mirzo Ulug‘bek, ta’lim metodlari, axloqiy tarbiya, ustoz-shogird an’anasi, ilmiy izlanish, ta’lim falsafasi, komil inson, empirik ta’lim, ilmiy kuzatuv, mantiqiy fikrlash. KIRISH. Sharq uyg‘onish davri jahon ilm-fani, madaniyati va ma’naviyatining shakllanishida beqiyos o‘rin tutadi. Sharq mutafakkirlari — Abu Nasr Farobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Abu Bakr Ar-Roziy va Mirzo Ulug‘bek — nafaqat tibbiyot, falsafa, kimyo va tabiiy fanlarning rivojiga, balki pedagogik tafakkur shakllanishiga ham ulkan hissa qo‘shgan. Ularning asarlarida ta’lim va tarbiya, shaxs kamoloti, axloqiy fazilatlar, ilm o‘rganish metodlari, murabbiy shaxsi va ta’lim tizimi haqidagi qarashlar yorqin aks etgan. Ushbu maqolada besh buyuk allomaning pedagogik merosi tahlil qilinadi. Ibn Sinoning pedagogik qarashlari. Ibn Sino (980–1037) ta’lim va tarbiya masalalarini o‘zining “Donishnoma”, “Tadbir al-manzil”, “Kitob al-shifo” kabi asarlarida chuqur tahlil qilgan. Ibn Sino ta’lim-tarbiya tizimi bo‘yicha shaxsning har tomonlama rivojiga alohida e’tibor qaratgan. Ibn Sino insonni jismoniy, aqliy va axloqiy jihatdan barkamol etib tarbiyalashni maqsad qilib qo‘ygan. Uning fikricha, haqiqiy ta’lim — tarbiyani o‘z ichiga olgan, inson kamolotiga qaratilgan jarayondir. Ibn Sino Bosqichma-bosqich ta’lim tamoyilida bolaga bilim berishda quyidagi tamoyillarni taklif qiladi: 1. yoshga mos o‘qitish; 2. osondan qiyinga qarab borish; 3. amaliy mashqlar bilan mustahkamlash; 4. takrorlash. Ibn Sino jamoaviy o‘qitishning afzalliklarini asoslagan ta’lim g‘oyasida quyidagilar shakllanadi: bolalar o‘zaro raqobat qiladi, suhbat va muloqot orqali bilim mustahkamlanadi, ijtimoiy ko‘nikmalar shakllanadi. 827 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Bu g‘oya zamonaviy pedagogika uchun ham dolzarbdir. Ibn Sino axloqiy tarbiyani birinchi o‘ringa qo‘ygan. Unga ko‘ra: yaxshilikka o‘rgatish,; yomon odatlardan qaytarish,; mehnatga undash; shaxsning to‘g‘ri shakllanishi uchun muhim hisoblangan. Abu Rayhon Beruniyning (973–1048) pedagogik qarashlari o‘ziga xos ahamiyatga ega. Beruniy ilmiy merosi bilan jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotida ulkan o‘rin tutadi. Uning ta’lim haqidagi qarashlari “Osor ul-boqiya”, “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”, “Mineralogiya” va boshqa asarlarida o‘z ifodasini topgan. Uning bir nechta metodini ko‘rib chiqamiz. Ulardan biri -Bilimning mustaqilligi va izlash metodlari. Beruniy ilm o‘rganishda: kuzatish,;tajriba,; solishtirish,; dalillash kabi metodlarning ustuvorligini ta’kidlagan. Bu ilmiy tafakkur rivoji uchun asos bo‘lgan. Ta’limda mantiqiy fikrlash metodida ta’limda tanqidiy yondashuvni qo‘llash, ilmni tekshirish, savol berish madaniyatini rivojlantirish zarurligini uqtirgan. Beruniy ustoz shaxsiga qo‘yilgan talablarni shunday izohlaydi. Ustoz halol, sabrli, ilmga sodiq, xolis bo‘lishi kerak deb hisoblaydi. Uning fikricha, ustoz talabaning dunyoqarashini shakllantiruvchi eng muhim shaxsdir. Ta’limning ijtimoiy ahamiyati metodida Beruniy ilm jamiyat taraqqiyotining asosiy omili ekanini e’tirof etgan. Shu sababli u ilmning hamma uchun ochiq bo‘lishini qo‘llab-quvvatlagan. Abu Bakr Ar-Roziyning (864–925) pedagogik qarashlari. Ar-Roziy Sharqning ulkan tabibi, faylasufi va kimyogari sifatida tanilgan. Uning pedagogik qarashlari asosan tibbiy va axloqiy tarbiya bilan bog‘liq. Ar-Roziy ilm amaliyot bilan bog‘liq bo‘lishi kerak deb hisoblagan. U kuzatish, tajriba o‘tkazish, xatodan saboq olish kabi usullarni ilmiy va pedagogik faoliyatning asosiga qo‘ygan. Ar-Roziy mustaqil fikrlashni rag‘batlantirishni ko‘r-ko‘rona taqlid qilishga qarshi chiqqan, har bir bilimni tekshirish, dalil bilan isbotlash kerakligini uqtirgan. Bu esa talabada mustaqil fikrlashni shakllantiradi. Uning fikricha, ilm bilan axloq uyg‘un bo‘lishi kerak. Shaxsning kamoloti: rostgo‘ylik, me’yor, sabr-toqat, oqilona fikr yuritish kabi fazilatlar orqali shakllanadi. Ar-Roziy O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatni alohida ta’kidlab o‘tgan. ArRoziy o‘qituvchining vazifasi – o‘quvchiga tayyor bilim berish emas, balki uni fikrlashga o‘rgatishdir, deb hisoblaydi. Farobiyning pedagogik qarashlari. Abu Nasr Farobiy (873–950) Sharq uyg‘onishining eng yirik mutafakkirlaridan biri bo‘lib, pedagogik fikrlarining asosiy qismi “Fozil odamlar shahri”, “Aql ma’nolari”, “Ilmlarning kelib chiqishi”, “Baxt saodatga erishish haqida” kabi asarlarida o‘z aksini topgan. Farobiy “fazilatli shahar” g‘oyasini ilgari surar ekan, ta’limning bosh maqsadi — aqlan va axloqan yetuk insonni tarbiyalash ekanini ta’kidlaydi. U mantiq ilmini fikrlash qonunlari sifatida e’tirof etadi. Talaba mantiqiy fikrlashni egallamas ekan, chin bilimga erishishi qiyin. Farobiy o‘qitishning: izchil, sistemali, osondan qiyinga asoslangan bo‘lishi zarurligini qayd etadi. Forobiy ideal ustoz-shogird munosabatini -ustoz fazilatli, bilimdon, kamtar, rostgo‘y, saxiy bo‘lishi lozim; shogird esa izchil mehnat qiluvchi, intiluvchan, axloqan pok bo‘lishi kerak deb hisoblaydi. Mirzo Ulug‘bekning pedagogik qarashlari. Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) ilmiy maktab yaratgan buyuk davlat arbobi va astronomdir. Mirzo Ulug‘bek ilm markazlari - Samarqand madrasa (1420-y.) va Rasadxona (1428–1429-y.) kabi ilm muassasalarini barpo etib, ta’limning tizimli shakllanishiga asos soldi. 828 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Mirzo Ulug‘bek lmiy maktab va ustoz-shogird an’anasini davom ettirdi. U Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi, G‘iyosiddin Koshiy kabi olimlar bilan birga kuchli ilmiy muhit yaratdi. Bu — zamonaviy ilmiy maktablarning dastlabki ko‘rinishidir. Ulug‘bek shogirdlarni: astronomik kuzatuv, matematik hisob, geodezik o‘lchovlar bilan nazariy darslarni uyg‘unlashtirishga o‘rgatgan. Shuningdek U bilim oluvchilarni: mustaqil fikrlashga, savol berishga, bahs-munozara qilishga rag‘batlantirgan. Ulug‘bek ilmni jamiyat ravnaqi va davlat boshqaruvida zarur omil sifatida ko‘rgan. OLIMLAR QARASHLARINI SOLISHTIRMA TAHLILI 1-jadval Olim Asosiy ta’lim metodi Ta’lim maqsadi O‘qituvchi haqidagi fikr Pedagogik yangilik Ibn Sino Psixologik yondashuv, o‘yin, izchillik Komil inson Mehribon, bilimdon, sabrli Yoshga mos ta’lim Beruniy Kuzatish, tajriba, ilmiy tahlil Haqiqatni bilish Adolatli va ilmiy fikrlovchi Empirik (tajribaviy) ta’lim Ar-Roziy Tibbiy-pedagogik yondashuv Sog‘lom va aqlli inson Ruhiyatshunos, oqil Sog‘liqni ta’lim markaziga qo‘yish Farobiy Mantiq, mushohada, falsafa Fazilatli jamiyat Aqlan yetuk, fozil Ta’lim falsafasini yaratish Mirzo Ulug‘bek Ilmiy kuzatuv, hisob-kitob Ilmiy haqiqat Ilmiy mulohazakor ustoz Astronomik tadqiqot asosida ta’lim UMUMIY MUHOKAMA VA XULOSA 1. Barcha olimlarni birlashtiruvchi jihatlar: - Ta’lim – jamiyat taraqqiyotining asosidir. - O‘qituvchi shaxsiga katta e’tibor qaratilgan. - Bilimni amaliyot, mantiq va tajriba bilan bog‘lash muhim. - Axloqiy tarbiya ta’lim jarayonining markazida turadi. 2. Farqlovchi jihatlar: - Ibn Sino – psixologik-pedagogik yondashuvni rivojlantirdi. - Beruniy – ilmiy tajribaga asoslangan ta’limni poydevor qildi. - Ar-Roziy – sog‘lom turmush tarzi va ruhiy gigiyenani ta’lim markaziga qo‘ydi. - Farobiy – ta’lim falsafasini yaratgan tizimlashtiruvchi mutafakkir. - Mirzo Ulug‘bek – ilmiy rasad va hisob-kitobga asoslangan maktabni yaratdi. 3. Zamonaviy ta’lim uchun ahamiyati: - Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv (Ibn Sino) - STEM yo‘nalishi asoslari (Ulug‘bek, Beruniy) - Ta’lim-axloq uyg‘unligi (Farobiy) - Sog‘lom muhitda ta’lim (Ar-Roziy) Sharq mutafakkirlarining bu qarashlari bugungi pedagogika ilmida ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan va zamonaviy ta’lim konsepsiyalari bilan uyg‘un holda rivojlanmoqda. Xulosa 829 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Sharq uyg‘onish davri mutafakkirlarining pedagogik qarashlari jahon ilm-fan va ta’lim taraqqiyotida tub burilish yasagan ulkan fikriy merosdir. Abu Nasr Farobiy, Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Abu Bakr Ar-Roziy va Mirzo Ulug‘bekning asarlarida ta’lim-tarbiya masalalari chuqur ilmiy asosda yoritilgan bo‘lib, ular inson kamoloti, ilmning mohiyati, ustoz-shogird munosabati, axloqiy tarbiya va ilmiy izlanish metodlariga oid qimmatli g‘oyalarni ilgari surganlar. Ularning fikrlari tahlil qilinganda, birinchi navbatda, barcha allomalarning ta’limni jamiyat taraqqiyotining hal qiluvchi omili sifatida ko‘rganini kuzatish mumkin. Ular uchun ta’lim shunchaki bilim berish emas, balki shaxsni ma’naviy, axloqiy, aqliy va jismoniy jihatdan barkamol qilib tarbiyalash jarayoni hisoblanadi. Shu jihatdan, pedagogika ular uchun falsafa, tibbiyot, axloq va ilmiy tafakkur bilan chambarchas bog‘langan soha sifatida namoyon bo‘ladi. Ibn Sino ta’lim jarayonida yoshga moslik, izchillik, o‘yin orqali o‘rgatish, jamoaviy ta’limning afzalliklari kabi bugungi didaktikaning asosiy tamoyillariga mos tushadigan yondashuvlarni ilgari surdi. Beruniy ilmiy izlanishda tajriba, kuzatish va solishtirishning ustuvorligini ko‘rsatib, empirik ta’lim metodologiyasining negizini yaratdi. Ar-Roziy pedagogikani tibbiy-axloqiy tarbiya bilan uyg‘unlashtirib, shaxsning ruhiy salomatligi va axloqiy fazilatlarini birlamchi o‘ringa qo‘ydi. Farobiy esa ta’lim falsafasini shakllantirib, fazilatli jamiyat g‘oyasini ilgari surdi, mantiq va mushohada orqali ilmga yetishishning nazariy asoslarini muayyanlashtirdi. Mirzo Ulug‘bek ilmiy maktab yaratish, astronomik kuzatuvlar asosida ta’lim berish, ustoz-shogird an’anasini shakllantirish orqali ta’lim jarayonini ilmiy tadqiqot bilan uyg‘unlashtirdi. Ushbu olimlarning qarashlari nafaqat bir-birini to‘ldiradi, balki turli fanlar kesishmasida universal pedagogik tizimni shakllantiradi. Ular ilgari surgan g‘oyalar zamonaviy pedagogika, xususan, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, kompetensiyaga asoslangan yondashuv, ilmiy-tadqiqot metodlari, axloqiy tarbiya va STEM yo‘nalishlarining nazariy asoslari bilan uyg‘un keladi. Bugungi ta’lim islohotlari jarayonida Sharq mutafakkirlarining merosi beqiyos metodologik ahamiyat kasb etadi. Ularning ta’limga doir fikrlari inson qobiliyatlarini rivojlantirish, mustaqil fikrlashni shakllantirish, ilmiy izlanish ko‘nikmalarini kuchaytirish, ustoz obro‘sini yuksaltirish, ta’limda axloqiy muhitni mustahkamlash kabi dolzarb masalalarni hal etishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda, Farobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ar-Roziy va Mirzo Ulug‘bekning pedagogik qarashlari hozirgi ta’lim tizimi uchun nafaqat tarixiy meros, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan bepoyon ilmiy-madaniy xazinadir. Ularning fikrlari bugungi pedagogik tafakkurga uyg‘un bo‘lib, ta’lim jarayonini insonparvar, ilmiy asoslangan, maqsadli va samarali tashkil etish uchun mustahkam nazariy asos yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Ibn Sino. Kitob ash-Shifo. – Tehron nashrlari. 2. Abu Rayhon Beruniy. Osor ul-boqiya. Tanlangan asarlar. – T. I. / Arabchadan tarjima va izohlar. Masʼul muharrirlar ko‘rsatilmadi. – Toshkent: “Fan”, 1968. 3. Beruniy A.R. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Tanlangan asarlar. – T. I. / Arabchadan A. Rasulov tarjimasi. Masʼul muharrir I. Abdullayev. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 1997. – 488 b. 4. Ar-Roziy A.B. Kitob al-Haviy. – Qadimiy qo‘lyozmalar asosida tayyorlangan nashrlar. 5. Sodiqov Q., Yoqubov Sh. Sharq mutafakkirlarining pedagogik merosi. – Toshkent, 2010. 830 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 6. Muminov A. O‘rta asr allomalari ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari. – Toshkent, 2018. 7. Komilov N. Contemporary approaches to teaching the history of medicine in higher medical education institutions and their evaluation / Modern Scientific Research International Scientific Journal № 1, 2025. -P. 41-45. 8. Qosimov A. Sharq allomalarining tibbiyot sohasidagi buyuk merosi / Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari. № 1, Iyul 2024. -B. 325-328. 9. Qosimov A. Sharq allomalarining asarlari orqali tarixiy tafakkurni rivojlantirish texnologiyalari / Tadqiqotlar jahon ilmiy-metodik jurnal, № 41, Iyul-2024 -B. 82-84. 10. Qosimov A. Sharq allomalarining buyuk meroslarini o’rganish – biz uchun ham farz ham qarzdir / International scientific journal «Modern science аnd research» , № 1, ToshkentYanvar 2025. -B.1016-1019. 11. Qosimov A. Abu Ali ibn Sinoning “Tib qonunlari” asarining hozirgi tibbiyotdagi o‘rni va roli / Zamonaviy ilm-fan va taʼlim istiqbollari ilmiy-amaliy konferensiyasi. № 1, Yanvar2025 - B. 337-340. 12. Qosimov A. The historical significance of eastern scholars' works in preparing students for folk medicine / American Journal of Modern World Sciences. 25.04.2025. Vol 2 Issue 4 P-184-189.