XORAZMSHOHLAR DAVLATI INQIROZI VA MO'G'ULLAR ISTILOSIGA OLIB KELGAN OMILLAR

294 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc XORAZMSHOHLAR DAVLATI INQIROZI VA MO'G'ULLAR ISTILOSIGA OLIB KELGAN OMILLAR Sarvar Norqobilov Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti tarix yo’nalishi talabasi https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17735878 Annotatsiya: Mazkur maqolada Xorazmshohlar davlati inqirozi va mo‘g‘illar istilosiga olib kelgan siyosiy, iqtisodiy hamda harbiy omillar tahlil qilinadi. Unda sulola ichidagi nizolar, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi, feodal tarqoqlik, tashqi siyosatda yo‘l qo‘yilgan xatolar hamda Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘il bosqinining muvaffaqiyat sabablariga e’tibor qaratilgan. Shuningdek, maqolada Xorazmshohlar davlatining qulashining O‘rta Osiyo tarixidagi o‘rni va oqibatlari tarixiy manbalar asosida yoritiladi. Kalit so’zlar: Xorazmshohlar davlati, inqiroz, mo‘g‘illar istilosi, Chingizxon, Muhammad Xorazmshoh, siyosiy beqarorlik, feodal tarqoqlik, O‘rta Osiyo tarixi, harbiy siyosat, tarixiy manbalar. Kirish: Xorazmshohlar davlati XII asrning ikkinchi yarmi va XIII asr boshlarida Markaziy Osiyo hamda Yaqin Sharq mintaqasidagi eng qudratli davlatlardan biri bo‘lgan. Uning hududi Movarounnahr, Xuroson, Eron, Afg‘oniston, Iroq va hatto Kavkazgacha yoyilgan edi. Xorazmshohlar sulolasi qisqa vaqt ichida iqtisodiy va madaniy jihatdan yuksak darajaga erishgan bo‘lsa-da, davlat ichida yuzaga kelgan siyosiy beqarorlik, ichki nizolar va markaziy hokimiyatning zaiflashuvi bu qudratli saltanatning inqiroziga sabab bo‘ldi 1 . Xususan, Muhammad Xorazmshoh davrida davlat hududi kengaygan bo‘lsa-da, uning boshqaruv siyosatida yo‘l qo‘yilgan xatolar, amirlar va viloyat hokimlari o‘rtasidagi raqobat, feodal tarqoqlik va ishonchsizlik davlat birligini zaiflashtirdi. Shu bilan birga, tashqi siyosatda Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘illar bilan munosabatlarning yomonlashuvi, elchilarga nisbatan qilgan adolatsiz munosabat va diplomatik xatolar mo‘g‘il bosqiniga yo‘l ochdi. Mazkur maqolada Xorazmshohlar davlatining inqiroziga olib kelgan ichki va tashqi omillar tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, mo‘g‘il istilosining O‘rta Osiyo xalqlari taqdiriga ko‘rsatgan ta’siri va bu jarayonning mintaqa tarixidagi o‘rni haqida fikr yuritiladi. Asosiy qism: Xorazmshohlar davlati XII asr oxiri va XIII asr boshlarida Markaziy Osiyodagi eng qudratli davlatlardan biri bo‘lgan. Ayniqsa, Muhammad Xorazmshoh (1200–1220) davrida davlat hududi kengayib, Movarounnahr, Xuroson, Eron va Afg‘onistonni o‘z ichiga olgan. 2 Biroq davlat ichki va tashqi omillar tufayli inqirozga yuz tutdi va natijada mo‘g‘illar istilosiga uchradi. Davlat hududi juda katta bo‘lganligi sababli markaziy hokimiyat viloyatlar ustidan nazoratni yo‘qotdi. Viloyat hokimlari mustaqil siyosat yurita boshladi, bu esa davlat boshqaruvining samaradorligini kamaytirdi. Muhammad Xorazmshohning onasi Turkon xotun davlat ishlariga aralashib, hokimiyatda nizolar kelib chiqardi. Saroy ichidagi ichki raqobat davlatning barqarorligini susaytirdi. Viloyat amirlari o‘z manfaatini ustun qo‘ydi, markaziy hokimiyatga to‘liq sadoqat ko‘rsatmadi. Bu esa tashqi tahdid paytida birlashgan mudofaa kuchini shakllantirishga imkon bermadi. Uzluksiz urushlar, soliqlarning oshishi va ichki beqarorlik iqtisodiy hayotni izdan chiqardi. Aholining noroziligi kuchayib, davlat barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. 1 1. R.Shamsutdinov. Sh.Karimov “Vatan Tarixi” birinchi kitob. “Sharq” nashriyoti. Toshkent 2010. 2 2. A.S. Sagdullayev. “O‘ZBEKIST0N TARIXI” I kitob ”DONISHMAND ZIYOSI” TOSHKENT 2021, 295 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 1218–1219-yillarda mo‘g‘illar bilan tinch savdo va diplomatik aloqalar yo‘lga qo‘yilishi mumkin edi. Ammo O‘tror shahridagi mo‘g‘il savdogarlarini qatl qilish va Chingizxonning elchilariga adolatsiz munosabat mo‘g‘il bosqiniga sabab bo‘ldi. Mo‘g‘illar o‘z davrining eng kuchli, intizomli va tezkor qo‘shini bilan harakat qilgan. 3 Ularning jang taktikalari va tezkor harakatlanish imkoniyatlari Xorazmshohlar qo‘shini uchun katta muammo bo‘ldi. Muhammad Xorazmshoh qo‘shinini turli yo‘nalishlarga yubordi, bu esa ularning birlashgan mudofaa kuchini kamaytirdi va mo‘g‘illarga g‘alaba qozonish imkonini berdi. Muhammad Xorazmshoh mo‘g‘illarga qarshi qat’iy qaror qabul qila olmadi. 1220-yilda u Abeskun hududida vafot etdi va bu Xorazmshohlar davlatining yakuniy qulashiga olib keldi Muhammad Xorazmshoh mo‘g‘illar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kurasha olmadi, qo‘shinlarini tarqatib yubordi va strategik xatolarga yo‘l qo‘ydi. Natijada 1220-yilda mo‘g‘illar Urganch, Samarqand va boshqa shaharlarni egallab, Xorazmshohlar davlatini butunlay vayron qildi. Muhammad Xorazmshoh esa Abeskun hududida vafot etdi. 4 Shaharlar vayron bo‘ldi, aholining katta qismi halok bo‘ldi, iqtisodiy va madaniy hayot tanazzulga yuz tutdi. Xorazmshohlar davlati halokati O‘rta Osiyoda yangi siyosiy tuzilmalar va tarixiy davrlarning boshlanishiga sabab bo‘ldi. Mo‘g‘illar istilosi natijasida Xorazmshohlar davlati butunlay qulab tushdi. Shaharlar vayron qilindi, aholining katta qismi halok bo‘ldi, 5 iqtisodiy va madaniy hayot tanazzulga yuz tutdi. Shu bilan birga, bu voqea O‘rta Osiyo tarixida yangi siyosiy tuzilmalar shakllanishiga zamin yaratdi. Xulosa: Xorazmshohlar davlati halokati ichki siyosiy beqarorlik, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi, feodal tarqoqlik va iqtisodiy tanglik kabi ichki omillar bilan bog‘liq bo‘ldi. Shu bilan birga, tashqi tahdid – Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘illar istilosi ham davlatning qulashida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Muhammad Xorazmshoh strategik xatolar qilgani, qo‘shinlarini tarqatgani va tashqi diplomatik aloqalarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘ya olmagani natijasida mo‘g‘illar tez va samarali harbiy hujum bilan Xorazmshohlar hududlarini egalladi. 1220-yilda shaharlar vayron bo‘ldi, aholining katta qismi halok bo‘ldi va davlat tarix sahnasidan butunlay yo‘q bo‘ldi. Xorazmshohlar davlati halokati O‘rta Osiyoda siyosiy va ijtimoiy tuzilmalarni tubdan o‘zgartirdi, yangi davr va yangi kuch markazlarining shakllanishiga zamin yaratdi. Shu tariqa, ushbu voqea nafaqat Xorazmshohlar tarixida, balki butun mintaqa tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. R.Shamsutdinov. Sh.Karimov “Vatan Tarixi” birinchi kitob. “Sharq” nashriyoti. Toshkent 2010. 2. A.S. Sagdullayev. “O‘ZBEKIST0N TARIXI” I kitob ”DONISHMAND ZIYOSI” TOSHKENT 2021, 3. Q.USMONOV, M.SODIQOV, S.BURXONOVA “O‘ZBEKIST0N TARIXI”. “IQTISODMOLIYA” Toshkent 2006. 4. Q.Ergashev H.Hamidov “O’ZBEKIST0N TARIXI”. “G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyotmatbaa ijodiy uyi ”.Toshkent-2015. 3 3. Q.USMONOV, M.SODIQOV, S.BURXONOVA “O‘ZBEKIST0N TARIXI”. “IQTISOD-MOLIYA” Toshkent 2006. 4 4. Q.Ergashev H.Hamidov “O’ZBEKIST0N TARIXI”. “G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi ”.Toshkent-2015. 5 5. А.Р.Муҳаммаджонов.”ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ” (IV асрдан XVI аср бошларигача). Ғафур Ғулом номидаги нашриётматбаа ижодий уйи. Тошкент – 2004 296 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 5. А.Р.Муҳаммаджонов.”ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ” (IV асрдан XVI аср бошларигача). Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. Тошкент – 2004.