IX-XIII ASRLARDA O'RTA OSIYO SHAHARLARINING ILMIY MARKAZ SIFATIDAGI XALQARO AHAMIYATI

335 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc IX-XIII ASRLARDA O'RTA OSIYO SHAHARLARINING ILMIY MARKAZ SIFATIDAGI XALQARO AHAMIYATI Qurbonov Quvonchbek Yashin o‘gli Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti https://doi.org/10.5281/zenodo.17736573 Annotatsiya: Mazkur maqolada IX–XIII asrlarda O‘rta Osiyo hududidagi shaharlarning ilmfan, madaniyat va ma’rifat rivojidagi o‘rni hamda ularning xalqaro miqyosdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Xususan, Buxoro, Samarqand, Xorazm, Marv kabi shaharlarda shakllangan ilmiy maktablar, ularning musulmon Sharqi va jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Al-Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino kabi allomalarning ilmiy merosi, ularning ilmiy markazlar faoliyati bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Maqolada O‘rta Osiyodagi ilmiy muhitning shakllanishiga siyosiy, iqtisodiy va madaniy omillar ta’siri hamda bu davr ilmiy markazlarining keyingi asrlardagi ta’siri haqida so‘z yuritiladi. Kalit so’zlar: O‘rta Osiyo, IX–XIII asrlar, ilmiy markaz, Buxoro, Samarqand, Xorazm, Marv, allomalar, ilm-fan, madaniyat, ma’rifat, jahon sivilizatsiyasi. KIRISH IX–XIII asrlar O‘rta Osiyo tarixida ilm-fan, madaniyat va ma’rifatning yuksak darajada rivoj topgan davrlaridan biri hisoblanadi. Bu davrda mintaqaning yirik shaharlari — Buxoro, Samarqand, Xorazm, Marv, Termiz kabi markazlar nafaqat siyosiy va iqtisodiy jihatdan, balki ilmiy-ma’rifiy hayotning ham eng muhim o‘choqlariga aylangan edi 1 . Mazkur shaharlar Sharq uyg‘onish davrining ilmiy markazlari sifatida tanilib, u yerdan ko‘plab allomalar, olimlar va mutafakkirlar yetishib chiqdi. O‘rta Osiyo ilmiy maktablari o‘z davrida matematika, astronomiya, tibbiyot, falsafa, geografiya va boshqa fan sohalarida katta yutuqlarga erishib, jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Ahmad al-Farg‘oniy kabi buyuk allomalar faoliyati bu hududda ilm-fanning naqadar rivojlanganini yaqqol ko‘rsatadi. Shuningdek, bu davrda ilmiy markazlarning shakllanishi va ravnaq topishiga siyosiy barqarorlik, iqtisodiy yuksalish hamda hukmdorlarning ilm-fanga bo‘lgan e’tibori muhim omil bo‘lgan. Natijada O‘rta Osiyo shaharlarida tashkil etilgan madrasalar, kutubxonalar, rasadxonalar nafaqat mintaqa, balki butun musulmon olamining ilmiy taraqqiyotiga xizmat qilgan. Mazkur maqolada IX–XIII asrlarda O‘rta Osiyo shaharlarining ilmiy markaz sifatidagi xalqaro ahamiyati, bu markazlarda faoliyat yuritgan olimlarning jahon ilm-fani rivojiga qo‘shgan hissasi va ularning ilmiy merosining bugungi kunda ham dolzarbligini tahlil qilish maqsad qilingan. ASOSIY QISM IX–XIII asrlarda O‘rta Osiyo mintaqasi Sharq uyg‘onish davrining eng muhim ilmiy va madaniy markazlaridan biri sifatida shakllandi. Bu davrda siyosiy barqarorlik, iqtisodiy yuksalish va ilm-fanga bo‘lgan katta e’tibor tufayli Buxoro, Samarqand, Xorazm, Marv, Termiz, Farg‘ona kabi shaharlar nafaqat mintaqa, balki butun musulmon olamining ilmiy markazlariga aylandi. 2 Ular o‘z davrida Bag‘dod, Damashq, Qohira, Isfahon singari yirik madaniy markazlar bilan ilmiy aloqalar o‘rnatib, g‘oyalar almashinuvi va ilmiy tajriba orttirish jarayoniga faol hissa qo‘shganlar. 1 1. R.Shamsutdinov. Sh.Karimov “Vatan Tarixi” birinchi kitob. “Sharq” nashriyoti. Toshkent 2010. 2 2. A.S. Sagdullayev. “O‘ZBEKIST0N TARIXI” I kitob ”DONISHMAND ZIYOSI” TOSHKENT 2021, 336 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Buxoro IX–X asrlarda Movarounnahrning eng yirik siyosiy va madaniy markazi bo‘lib, “Islom olamining g‘arbiy Bag‘dodi” deb atalgan. 3 Bu yerda mashhur Buxoro madrasalari faoliyat yuritgan bo‘lib, ular ilm-fanning turli sohalarida yetuk mutaxassislarni tayyorlagan. Imom al-Buxoriy, Abu Hafs al-Kabir, Narshaxiy kabi olimlar bu shaharning ilmiy hayotida muhim o‘rin tutgan. Samarqand esa astronomiya, matematika va tibbiyot fanlari rivojining muhim markazi sifatida tanilgan. Bu shahar o‘z davrida ilm-fan, san’at va hunarmandchilik rivoj topgan, olimlar uchun qulay sharoit yaratilgan joy edi. Keyingi asrlarda ham, xususan, Ulug‘bek davrida bu ilmiy an’analar davom ettirilib, Samarqand rasadxonasi orqali astronomiya sohasida ulkan yutuqlarga erishildi. Xorazm ilmiy markazi esa o‘zining “Xorazm Ma’mun akademiyasi” bilan mashhur bo‘ldi. Bu akademiya IX–XI asrlarda Sharqning eng ilg‘or ilmiy muassasalaridan biri sifatida tanilgan. Bu yerda Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Ahmad ibn Muhammad al-Misriy kabi buyuk allomalar ilmiy izlanishlar olib borishgan. Xorazm ilmiy maktabi matematika, astronomiya, geodeziya va falsafa fanlari rivojida muhim o‘rin egallagan. 4 Marv shahri esa ilmiy va diniy markaz sifatida tanilib, ko‘plab kutubxonalar, madrasalar, masjidlar faoliyat yuritgan. Marvda ilmiy asarlar arab, fors va turkiy tillarda yozilgan bo‘lib, bu jarayon mintaqadagi ko‘p madaniy muhitning shakllanishiga xizmat qilgan. Bu davrda yashab o‘tgan allomalar ilmiy tafakkurning yuksalishida beqiyos hissa qo‘shganlar. Muhammad al-Xorazmiy algebra fanining asoschisi sifatida tanilgan bo‘lsa, Abu Nasr Forobiy falsafa va mantiq ilmlarini mukammal tizimga solgan. Abu Rayhon Beruniy tabiiy fanlar, geografiya va tarix sohalarida tadqiqotlar olib borgan, Abu Ali ibn Sino esa tibbiyot fanining rivojida yangi sahifa ochgan. Ularning asarlari Yevropa va Yaqin Sharq ilmiy doiralarida ham keng o‘rganilgan va keyingi asrlardagi ilmiy taraqqiyotga zamin yaratgan. 5 Shu tarzda, IX–XIII asrlarda O‘rta Osiyo shaharlarida shakllangan ilmiy markazlar nafaqat o‘z davrining ilmiy muhitini belgilab bergan, balki butun jahon sivilizatsiyasiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Bu markazlarda yaratilgan ilmiy meros bugungi kunda ham insoniyat tafakkurining bebaho boyligi sifatida qadrlanadi. XULOSA IX–XIII asrlar O‘rta Osiyo tarixida ilm-fan, madaniyat va ma’rifat yuksak darajada taraqqiy etgan davr bo‘ldi. Bu davrda Buxoro, Samarqand, Xorazm, Marv singari shaharlar ilmiy va madaniy markazlarga aylanishi bilan nafaqat mintaqa, balki butun musulmon olamining ham intellektual hayotiga ulkan ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu markazlarda faoliyat yuritgan olimlar o‘z ilmiy izlanishlari orqali matematika, astronomiya, tibbiyot, falsafa, geografiya kabi fanlar rivojiga beqiyos hissa qo‘shdilar. O‘rta Osiyo allomalari yaratgan ilmiy meros Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy hamkorlikni mustahkamlab, Yevropa Uyg‘onish davriga tayanch bo‘lib xizmat qildi. Bu esa O‘rta Osiyo shaharlarining ilmiy markaz sifatidagi xalqaro ahamiyati naqadar yuksak bo‘lganini ko‘rsatadi. Bugungi kunda ham ushbu davr allomalari merosini o‘rganish, ularning ilmiy qarashlarini zamonaviy ilm bilan uyg‘unlashtirish, yosh avlodni tarixiy ilmiy an’analar ruhida tarbiyalash katta ahamiyat kasb etadi. Chunki IX–XIII asrlar O‘rta Osiyo shaharlarining ilmiy yutuqlari nafaqat o‘tmish faxrimiz, balki kelajak taraqqiyotimiz uchun mustahkam ma’naviy poydevordir. 3 5. А.Р.Муҳаммаджонов.”ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ” (IV асрдан XVI аср бошларигача). Ғафур Ғулом номидаги нашриётматбаа ижодий уйи. Тошкент – 2004. 4 3. Q.USMONOV, M.SODIQOV, S.BURXONOVA “O‘ZBEKIST0N TARIXI”. “IQTISOD-MOLIYA” Toshkent 2006. 5 4. Q.Ergashev H.Hamidov “O’ZBEKIST0N TARIXI”. “G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi ”.Toshkent-2015. 337 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Adabiyotlar, References, Литературы: 1. R.Shamsutdinov. Sh.Karimov “Vatan Tarixi” birinchi kitob. “Sharq” nashriyoti. Toshkent 2010. 2. A.S. Sagdullayev. “O‘ZBEKIST0N TARIXI” I kitob ”DONISHMAND ZIYOSI” TOSHKENT 2021, 3. Q.USMONOV, M.SODIQOV, S.BURXONOVA “O‘ZBEKIST0N TARIXI”. “IQTISODMOLIYA” Toshkent 2006. 4. Q.Ergashev H.Hamidov “O’ZBEKIST0N TARIXI”. “G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyotmatbaa ijodiy uyi ”.Toshkent-2015. 5. А.Р.Муҳаммаджонов.”ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ” (IV асрдан XVI аср бошларигача). Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. Тошкент – 2004.