MUSTAMLAKACHILIK DAVRIDA SURXON VOHASINING IJTIMOIY-IQTISODIY O'ZGARISHLARI VA MILLIY OZODLIK HARAKATLARI (1868-1920-YILLAR)

376 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc MUSTAMLAKACHILIK DAVRIDA SURXON VOHASINING IJTIMOIYIQTISODIY O‘ZGARISHLARI VA MILLIY OZODLIK HARAKATLARI (1868-1920-YILLAR) Qurbonov Hasan Denov Tadbirkorlik va pedagogika instituti [email protected] MusurmonqulovAkbar Denov Tadbirkorlik va pedagogika instituti [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17738602 Annotatsiya: Ushbu maqola Rossiya imperiyasi mustamlakachilik davrida Surxon vohasida sodir bo‘lgan chuqur ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar va mahalliy aholining milliy ozodlik harakatlarini har tomonlama o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda 1868-yilda Buxoro amirligining Rossiya protektoratiga aylanishidan to 1920-yilda Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topguniga qadar bo‘lgan davrda Surxon vohasining ma’muriy tuzilishi, iqtisodiy hayoti va madaniy jarayonlari tahli qilinadi. Maqolada, shuningdek, Rossiya mustamlakachilik siyosatining mintaqa qishloq xo‘jaligiga, savdo-sotiqiga va an’anaviy hunarmandchiligiga ta’siri, yangi soliqlar tizimining joriy etilishi, yer munosabatlaridagi o‘zgarishlar chuqur yoritilgan. Maxsus e’tibor mahalliy aholining mustamlakachilikka qarshi kurashi, 1916-yildagi milliy ozodlik qo‘zg‘oloni, Jadidchilik harakatining mintaqadagi aks-sadosi va Bolsheviklar inqilobiga qadar bo‘lgan siyosiy jarayonlarga qaratilgan. Maqola arxiv hujjatlari, davr manbalari va zamonaviy tadqiqotlar asosida mustamlakachilik davridagi o‘zgarishlarning mintaqaning keyingi rivojlanishiga ta’sirini ochib beradi. Kalit so‘zlar: Rossiya imperiyasi, Surxon vohasi, Buxoro amirligi, milliy ozodlik harakatlari, Jadidchilik, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi, 1868-yilda Buxoro amirligi Rossiya imperiyasining protektoratiga aylangach, Surxon vohasida yangi ma'muriy tuzilm shakllantirildi. Rus harbiy ma'murlari viloyat boshqaruviga bevosita aralasha boshladilar, amir hokimiyati cheklab qo'yildi. Mustamlakachilik davrida Surxon vohasida an'anaviy iqtisodiy tizim sezilarli o'zgarishlarga uchradi. Rossiya sanoati uchun xom ashyo manbai sifatida mintaqada paxtachilik keng miqyosda rivojlantirildi. An'anaviy hunarmandchilik korxonalari raqobatbardosh bo'lmaganligi sababli tanazzulga yuz tutdi. 1 Yer munosabatlarida katta o'zgarishlar yuz berdi. Rossiya fuqarolari va rus ko'chmanchilari uchun eng yaxshi yerlar ajratildi, mahalliy aholi chekka va unumdor bo'lmagan yerga siqib chiqarildi. Soliqlar og'irlashtirildi, aholi qashshoqlashdi. 1870-yillarda Surxon vohasida yangi soliq tizimi joriy etildi. Mahalliy aholi "zikr solig'i", "yer solig'i" va boshqa ko'plab soliqlarni to'lashga majbur bo'ldi. Soliqlarni to'lamay qolgan dehqonlarning yerlari musodara qilindi. Transport infratuzilmasining rivojlanishi mintaqa iqtisodiyotiga aralash ta'sir ko'rsatdi. Temir yo'l va avtomobil yo'llari qurilishi mahalliy savdo yo'nalishlarini o'zgartirdi. An'anaviy karvon yo'llari ahamiyatini yo'qotdi, Termiz shahri esa yangi savdo markaziga aylandi. Maorif sohasida rus-tuzem maktablari ochildi, ular mahalliy aholi orasida Rossiya madaniyatini tarqatish vazifasini bajaradi. An'anaviy madrasa ta'limi cheklovlarga duch keldi, jadid maktablari esa yangi usulda ta'lim berishga intildi. 1. 1 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi - Sovet davri hujjatlari (Fond 837, ro‘yxat 32, ish 45-89) 2. Surxondaryo viloyat davlat arxivi - Viloyat ijroiya qo‘mitasi materiallari (Fond 25, ro‘yxat 1, ish 128-156) 377 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 1916-yilgi milliy ozodlik qo'zg'oloni Surxon vohasida keng qamrovli xarakterga ega bo'ldi. Mahalliy aholi majburiy harbiy xizmat va mehnat majburiyatiga qarshi chiqdi. Qo'zg'olon bostirilishi og'ir oqibatlarga olib keldi, minglab kishilar qatag'on qilindi. Jadidchilik harakati Surxon vohasida yangi ma'rifiy va siyosiy g'oyalarning tarqalishiga sabab bo'ldi. Mahalliy ziyolilar orasida milliy o'zlikni anglash va zamonaviy ta'lim tarafdorlari paydo bo'ldi. Bu esa keyinchalik mustamlakachilikka qarshi kurashning ideologik asosini yaratdi. Buxoro amirligining so'nggi yillarida Surxon vohasida siyosiy beqarorlik kuchaydi. Rossiya mustamlakachiligiga qarshi norozilik harakatlari kengaydi, mahalliy aholi iqtisodiy va siyosiy zo'ravonlikka qarshi kurashni kuchaytirdi. 1917-yilgi Fevral va Oktyabr inqiloblari Surxon vohasida katta aks-sado tug'dirdi. Mahalliy aholi ozodlik va tenglik g'oyalarini qo'llab-quvvatladi, ammo Bolsheviklar siyosati yangi muammolarni keltirib chiqardi. 1920-yilda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgach, Surxon vohasida sovet hokimiyati o'rnatildi. Bu mintaqaning keyingi siyosiy va iqtisodiy rivojlanishiga yangi bosqichni ochdi, ammo mustamlakachilik davri an'analari uzoq yillar davomida o'z ta'sirini saqlab qoldi. Mustamlakachilik davri Surxon vohasining ijtimoiy-iqtisodiy tuzumiga chuqur ta'sir ko'rsatdi. Mintaqa an'anaviy jamiyatdan zamonaviy sanoat jamiyatiga o'tishning dastlabki bosqichlarini boshdan kechirdi, ammo bu jarayon mahalliy aholi manfaatlarini hisobga olmagan holda amalga oshirildi. Sovet davlati Surxon vohasining tabiiy boyliklaridan keng miqyosda foydalanishga intildi. 1920-yillarning boshlarida mintaqada yer islohoti amalga oshirilib, yirik yer egalarining mulklari milliylashtirildi. Bu orqali vohaning keng qishloq xo‘jaligi yerlarini davlat nazoratiga olish imkoni yaratildi. Paxtachilik mintaqaning asosiy iqtisodiy yo‘nalishiga aylantirildi. 1930-yillarga kelib, Surxon vohasi O‘rta Osiyoning yirik paxta yetishtiruvchi hududlaridan biriga aylandi. Kolxoz va sovxozlar tizimi orqali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi markazlashtirildi va sanoatlashtirildi. Sug‘orish tizimini modernizatsiya qilishga katta e‘tibor qaratildi. Yangi kanallar va ariqlar qazildi, eski sug‘orish inshootlari ta’mirlandi. Bu esa qishloq xo‘jaligi maydonlarining sezilarli darajada kengayishiga olib keldi. Sanoat sohasida paxta tozalash zavodlari, g‘isht zavodlari va oziq-ovqat korxonalari qurildi. Termiz shahri mintaqaning yirik sanoat markaziga aylantirildi. 1940-yillarga kelib, viloyatda yigiruv va to‘qimachilik korxonalari ishga tushirildi. Transport infratuzilmasini rivojlantirishga alohida ahamiyat berildi. Temir yo‘l liniyalari uzaytirildi, avtomobil yo‘llari qurildi. Termiz porti Amudaryoda muhim transport tuguniga aylantirildi. Energiya resurslaridan foydalanish bo‘yicha qator loyihalar amalga oshirildi. Dastlabki elektr stansiyalari qurildi, qishloq joylarida elektrlashtirish ishlari boshlandi. Bu esa sanoatning rivojlanishiga imkon yaratdi. Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish maqsadida bog‘dorchilik, pillachilik va chorvachilikni rivojlantirish dasturlari ishlab chiqildi. Vohaning iqlim sharoitiga mos keladigan yangi ekin turlari joriy etildi. Maorif va sog‘liqni saqlash tizimini yaxshilash orqali inson resurslaridan samarali foydalanildi. Yangi maktablar, kasb-hunar maktablari va sog‘liqni saqlash muassasalari ochildi. 1950-1960-yillarda Surxon vohasida yirik gidrotexnika loyihalari amalga oshirildi. Yangi suv omborlari va magistral kanallar qurildi, bu esa sug‘oriladigan yerlar maydonini yana ham kengaytirdi. 378 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Kimyo sanoatini rivojlantirishga kuch qo‘yildi. Mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish va qo‘llash keng yo‘lga qo‘yildi, bu esa qishloq xo‘jaligi mahsuldorligining oshishiga olib keldi. Qurilish sanoati rivojlantirildi, mahalliy qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari barpo etildi. G‘isht, beton buyumlar va boshqa qurilish materiallarini ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Yengil sanoatning rivojlanishiga alohida e‘tibor qaratildi. Paxta tozalash, ip yigirish, gazlama to‘qish korxonalari mintaqa iqtisodiyotining muhim tarmog‘iga aylandi. 1970-1980-yillarda Surxon vohasida yirik sanoat korxonalari qurildi. Termiz kimyo zavodi, qurilish materiallari kombinati va boshqa yirik korxonalar mintaqaning sanoat salohiyatini sezilarli darajada oshirdi. Madaniy-ma’rifiy sohada ham sezilarli ishlar amalga oshirildi. Kutubxonalar, madaniyat saroylari, teatrlar qurildi. Mahalliy aholining maorif darajasi oshirildi, mutaxassislar tayyorlash tizimi yaratildi. Ilmiy tadqiqotlar olib borishga sharoit yaratildi. Qishloq xo‘jaligi ilmiy tadqiqot institutlari, tajriba stansiyalari tashkil etildi. Bu esa mintaqa qishloq 2 xo‘jaligining ilmiy asosda rivojlanishiga xizmat qildi. Umuman olganda, Sovet davlati Surxon vohasining iqtisodiy va ijtimoiy salohiyatidan keng foydalangan bo‘lsa-da, bu rivojlanish ko‘pincha markaziy rejalashtirish va resurslarning bir tomonlama eksportiga qaratilgan edi. Mintaqaning an’anaviy iqtisodiy tarmoqlari va mahalliy xususiyatlar etarli darajada hisobga olinmadi. Surxon vohasi Sovet davlati uchun, birinchidan, strategik paxta yetishtirish bazasi vazifasini o'tadi. Mintaqaning unumli yerlarida keng ko'lamli paxtachilik rivojlantirilib, butun Ittifoq uchun qimmatbaho xom ashyo manbai sifatida xizmat qiladi. Iqlim sharoiti va tabiiy resurslariga ko'ra, voha sovuq iqlimli hududlar uchun issiqxona xo'jaligi markaziga aylantiriladi. Bu yerda subtropik ekinlar va ertapishar sabzavot-mevalar yetishtirilib, shimoliy viloyatlar aholisini ta'minlash maqsadida jo'natiladi. Harbiy-strategik jihatdan Surxon vohasi Afg'oniston chegarasidagi muhim chegara hududi sifatida ahamiyatga ega bo'ldi. Termiz shahri Sovet qo'shinlarining Janubiy yo'nalishdagi asosiy logistika markazlaridan biriga aylandi. Transport infratuzilmasi jihatidan voha Markaziy Osiyo respublikalari bilan savdo aloqalarini ta'minlovchi tranzit tugun vazifasini o'tadi. Termiz temir yo'l stansiyasi va daryo porti orqali yuklarning muhim qismi tashiladi. Energetika sohasida Surxon vohasi respublika energetika tizimidagi muhim iste'molchiga aylanadi. Shu bilan birga, mintaqada quyosh energiyasidan foydalanish bo'yicha tajriba maydonchasi sifatida ham xizmat qiladi. Sanoat jihatidan viloyat paxta tozalash, ip yigirish, to'qimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bilan Butunittifoq bozoriga ixtisoslashtirilgan mahsulotlar yetkazib beradi. Madaniy-ma'rifiy vazifa sifatida Surxon vohasi sovet madaniyati va ta'lim tizimini Afg'onistonga "eksport qilish" uchun platsdarm vazifasini bajaradi. Bu yerda chet ellik talabalar, ayniqsa afg'on talabalar uchun maxsus ta'lim dasturlari tashkil etiladi. 8. 22 Gulyamov, Ya.G. "XX asrda O‘rta Osiyoning sug‘orish tizimi" - Toshkent: Fan, 1977 9. Ivanov, P.P. "Sovet O‘rta Osiyosining iqtisodiy rivojlanishi" - Moskva: Nauka, 1968 10. Davidovich, E.A. "Sovet davrida O‘rta Osiyoning sanoati" - Moskva: Nauka, 1972 MAQOLALAR VA ILMIY ISHLAR 11. Abdullayeva, M. "Surxondaryoda paxtachilikning rivojlanishi" // O‘zbekiston tarixi jurnali, 2015, №3 12. Sultonov, D. "Termiz shahrining sovet davridagi o‘rni" // Ijtimoiy fanlar, 2018, №2 Rahmonov, H. "Surxondaryoda transport infratuzilmasi 379 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Qishloq xo'jaligi ilmiy-tadqiqot markazi sifatida voha subtropik ekinlar va yangi paxta navlarini sinovdan o'tkazish poligoniga aylantiriladi. Ilmiy-tadqiqot institutlari va tajriba stansiyalari tarmog'i rivojlantiriladi. Sog'liqni saqlash sohasida viloyat butun O'rta Osiyo aholisi uchun kurort-davolash markazi sifatida rivojlantiriladi. Issiq iqlimi va mineral suv manbalari asosida sanatoriylar va dam olish uylari quriladi. Suv xo'jaligi obyektlari jihatidan Surxon vohasi Amudaryo suv resurslarini muhofaza qilish va taqsimlashda muhim rol o'ynaydi. Vohada qurilgan kanallar va suv omborlari qo'shni qurg'oqchil hududlarni sug'orishda ishlatiladi. Geopolitik jihatdan viloyat Sovet Ittifoqining Janubiy Osiyodagi ta'sirini kuchaytirish vositasi sifatida xizmat qiladi. Bu yerda xalqaro forumlar, madaniyat kunlari va boshqa tashriflar tashkil etiladi. Umuman olganda, Surxon vohasi Sovet tizimida qishloq xo'jaligi xom ashyosi yetkazib beruvchi, strategik chegara hududi va madaniy ta'sir o'tkazish markazi sifatida kompleks vazifalarni bajaradi. Surxon vohasi tarixan Markaziy Osiyoning muhim strategik va iqtisodiy markazlaridan biri bo'lib kelgan. Mintaqa o'zining unumli yerlari, qulay geografik joylashuvi va boy tabiiy resurslari tufayli har doim turli davlatlar va imperiyalarning e'tibor markazida bo'lgan. Xonliklar davrida voha Buxoro amirligi tarkibida muhim ma'muriy va iqtisodiy markaz sifatida shakllangan bo'lsa, mustamlakachilik davrida Rossiya imperiyasining janubiy chegarasidagi strategik ahamiyatga ega bo'lgan. Sovet davrida Surxon vohasi butun Ittifoq iqtisodiyoti uchun muhim bo'lgan paxtachilik bazasiga aylantirildi. Mintaqaning barcha resurslari markaziy rejalashtirish asosida intensiv ravishda ekspluatatsiya qilindi, yangi sanoat korxonalari qurildi, qishloq xo'jaligi zamonaviy usullar asosida rivojlantirildi. Biroq bu rivojlanish ko'pincha mahalliy ehtiyojlar va an'analarni hisobga olmagan holda amalga oshirildi. Mustaqillik davrida Surxon vohasi yangicha imkoniyatlar va vazifalar yuzasidan o'z o'rnini topdi. Mintaqa nafaqat O'zbekistonning janubiy qismidagi muhim iqtisodiy va madaniy markaz, balki xalqaro hamkorlik va savdo aloqalarining faol ishtirokchisiga aylandi. Termiz shahri mamlakatimizning Janubiy darvozasi sifatida o'z ahamiyatini yanada oshirdi. Tarixiy jihatdan Surxon vohasi turli madaniyatlar, an'analar va sivilizatsiyalarning uyg'unlashuvi manzilgohi bo'lib kelgan. Bu mintaqaning boy madaniy merosi va tarixiy tajribasi uning kelajakdagi rivojlanishi uchun mustahkam poydevor hisoblanadi. Mintaqaning geografik joylashuvi, iqlim sharoiti va tabiiy resurslari uning barqaror rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Hozirgi kunda Surxon vohasi O'zbekistonning janubiy hududlarida barqaror rivojlanish, xalqaro hamkorlik va madaniy almashinuvning yorqin namunasidir. Mintaqaning tarixiy tajribasi va zamonaviy salohiyati uning kelajakdagi muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun ishonchli poydevor bo'lib xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: ASOSIY MANBALAR VA ARXIV MATERIALLARI 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi - Sovet davri hujjatlari (Fond 837, ro‘yxat 32, ish 45-89) 380 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 2. Surxondaryo viloyat davlat arxivi - Viloyat ijroiya qo‘mitasi materiallari (Fond 25, ro‘yxat 1, ish 128-156) 3. O‘zbekiston FA Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondi - XX asr manbalari O‘ZBEK TILIDAGI ASOSIY TADQIQOTLAR 4. Mannonov, A. "Surxondaryo viloyati tarixi" - Termiz: Surxon nashriyoti, 2010 5. Jo‘rayev, M. "Sovet davrida O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi" - Toshkent: O‘zbekiston, 2005 6. Xo‘jayev, A. "O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida" - Toshkent: Akademnashr, 2008 7. Qosimov, B. "Surxondaryoda sug‘orish tizimining rivojlanishi" - Toshkent: Fan, 2012 RUS TILIDAGI TADQIQOTLAR 8. Gulyamov, Ya.G. "XX asrda O‘rta Osiyoning sug‘orish tizimi" - Toshkent: Fan, 1977 9. Ivanov, P.P. "Sovet O‘rta Osiyosining iqtisodiy rivojlanishi" - Moskva: Nauka, 1968 10. Davidovich, E.A. "Sovet davrida O‘rta Osiyoning sanoati" - Moskva: Nauka, 1972 MAQOLALAR VA ILMIY ISHLAR 11. Abdullayeva, M. "Surxondaryoda paxtachilikning rivojlanishi" // O‘zbekiston tarixi jurnali, 2015, №3 12. Sultonov, D. "Termiz shahrining sovet davridagi o‘rni" // Ijtimoiy fanlar, 2018, №2 13. Rahmonov, H. "Surxondaryoda transport infratuzilmasi" // Iqtisodiyot jurnali, 2020, №4 XALQARO TADQIQOTLAR 14. Khalid, A. "The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia" - Berkeley: University of California Press, 1998 15. Allworth, E. "The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present" - Stanford: Hoover Institution Press, 1990 16. Roy, O. "The New Central Asia: The Creation of Nations" - New York: NYU Press, 2000.