JALOLIDDIN MANGUBERDI — VATAN UCHUN JONINI FIDO ETGAN BUYUK SARKARDA

397 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc JALOLIDDIN MANGUBERDI — VATAN UCHUN JONINI FIDO ETGAN BUYUK SARKARDA Qarshiyeva Ezoza Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Biologiya yo‘nalishi, 1-kurs talabasi https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17739107 Annotatsiya: Mazkur maqolada XIII asr boshlarida yashab o‘tgan buyuk sarkarda va davlat arbobi Jaloliddin Manguberdi hayoti, faoliyati hamda tarixdagi o‘rni yoritilgan. U Xorazmshohlar davlatining so‘nggi hukmdori sifatida o‘z Vatanini mo‘g‘ullar istilosidan himoya qilgan, xalq birligini saqlab qolish uchun fidoyilik bilan kurashgan. Maqolada Jaloliddinning harbiy san’ati, siyosiy faoliyati, mardligi, shaxsiy fazilatlari hamda bugungi avlod uchun qoldirgan saboqlari tahlil etilgan. Shuningdek, Jaloliddinning obrazining O‘zbekiston mustaqillik davrida qayta tiklanishi va xalqimiz ma’naviy hayotidagi o‘rni ham keng yoritiladi. Kalit so‘zlar: Jaloliddin Manguberdi, Xorazmshohlar davlati, mo‘g‘ullar bosqini, Chingizxon, jasorat, vatanparvarlik, mustaqillik, meros. Kirish: Har bir xalqning o‘z tarixida shunday siymolar bo‘ladiki, ularning nomi asrlar osha xalq xotirasida yashaydi. O‘zbekiston xalqi uchun bunday buyuk siymolardan biri — Jaloliddin Manguberdi. U XIII asrda yashab, o‘z hayotini Vatan ozodligi va xalq mustaqilligi yo‘lida baxshida etgan. Jaloliddinning hayoti — bu mardlik, sadoqat va vatanparvarlikning yorqin namunasi. U mo‘g‘ullar bosqiniga qarshi xalqini birlashtirishga, mustaqillik uchun kurashga da’vat etgan. Garchi u zamonida kuch jihatdan teng bo‘lmagan dushman bilan to‘qnashgan bo‘lsa-da, orqaga chekinmagan, dushman oldida tiz cho‘kmagan. Shu bois Jaloliddin Manguberdi nafaqat o‘z davrining, balki butun musulmon olamining faxriga aylangan. Asosiy qism: Jaloliddin Manguberdi 1199-yilda G‘azna shahrida, Xorazmshohlar sulolasining hukmdori Muhammad II oilasida tug‘ilgan. Onasi turkman qabilalaridan bo‘lgan Turkon xotun edi. U yoshligidan aql-zakovatli, mard, jasur bola sifatida tanilgan. Ota-onasi uni davlat boshqaruvi, adolat va harbiy san’at sirlariga o‘rgatishgan. Jaloliddin o‘smirlik chog‘idan boshlab otasi hukmronligi davrida harbiy yurishlarda qatnashgan. Uning o‘ziga xos fazilatlari, mardligi va harbiy iste’dodi tezda atrofdagilarning e’tiborini tortgan. O‘sha paytda Xorazm davlati dunyoning eng qudratli davlatlaridan biri bo‘lib, O‘rta Osiyo, Eron, Afg‘oniston, Iroq va hatto Hindiston hududlariga ta’sir o‘tkazgan edi. Ammo bu buyuk saltanat ichki nizolar tufayli asta-sekin zaiflashib borayotgan edi. 1219-yilda Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘ul qo‘shinlari Xorazmshohlar davlatiga bostirib kirdi. Buning sababi — O‘tror voqeasi edi. Xorazmshohning amaldorlaridan biri mo‘g‘ul savdogarlarini o‘ldirganidan keyin Chingizxon buni bahona qilib yurish boshladi. Bu paytda Muhammad II mamlakatning turli viloyatlarida ko‘plab qo‘zg‘olonlar bilan mashg‘ul edi. U mo‘g‘ullarga qarshi yagona kuch to‘play olmadi. Shunda Jaloliddin otasiga dushmanga qarshi qat’iy kurash olib borishni taklif qildi, biroq otasi uni ishonchsizlik bilan qarshi oldi. Otasi vafotidan so‘ng Jaloliddin taxtni qo‘lga oldi va davlatni qayta tiklash, mo‘g‘ullarga qarshi kurashni davom ettirishga kirishdi. U 1221-yilda Parvon jangida mo‘g‘ul qo‘shinlariga qarshi g‘alaba qozonib, tarixda o‘z nomini abadiylashtirdi. Bu jangda u son jihatdan kam bo‘lsa-da, jasorat va harbiy mahorat bilan dushmanni mag‘lub etgan. Ammo keyingi janglarda mo‘g‘ul qo‘shinlari ustunlikni qo‘lga kiritdi. Jaloliddin o‘z askarlari bilan Hind daryosiga yetib kelgach, otini suvga haydab, daryodan kechib o‘tgan. Shu paytda 398 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Chingizxon uning jasoratidan hayratga tushib, “Mana haqiqiy sarkarda!” degan so‘zlarni aytganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Jaloliddin nafaqat jasur sarkarda, balki o‘z xalqining kelajagi uchun qayg‘urgan siyosatchi edi. U turli qabilalarni birlashtirishga harakat qildi, mamlakatda adolatni tiklash, aholining tinchligini ta’minlash yo‘lida ish olib bordi. U Afg‘oniston, Eron va Hindiston hududlarida vaqtincha hokimiyatni tiklab, mustaqil siyosat yuritgan. Shuningdek, Jaloliddin xalqni ozodlikka, birlikka va vatanparvarlikka da’vat etgan. Uning siyosiy qarashlari xalqparvarlik va milliy g‘ururga asoslangan edi. Mo‘g‘ullar istilosi davrida xalq ruhiyatini ko‘tarish, dushman oldida bo‘yin egmaslik — Jaloliddinning eng muhim fazilatlaridan biri bo‘ldi. Jaloliddinning hayoti o‘zbek xalqining jasorati va sadoqatining ramzidir. U hayotini Vatan mustaqilligi uchun baxshida etgan. Uning nomi asrlar osha xalq xotirasida yashab kelmoqda. Bugungi kunda Jaloliddin Manguberdi O‘zbekiston tarixining eng faxrli shaxslaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Mustaqillik yillarida uning nomi tiklandi, haykallari o‘rnatildi, maktablar, ko‘chalar va tarixiy majmualarga uning nomi berildi. 1999-yilda uning 800 yillik yubileyi yurtimizda keng nishonlandi. Uning hayoti bugungi yoshlar uchun vatanparvarlik, sabr-toqat va fidoyilik sabog‘idir. Har bir yosh Jaloliddinning “Vatan uchun jonim fido” degan g‘oyasini yuragiga singdirishi, o‘z sohasida yurt ravnaqi uchun xizmat qilishi kerak. Chunki u xalq birligi va ozodligi uchun kurashgan eng buyuk o‘g‘lonlardan biridir. Xulosa: Jaloliddin Manguberdi O‘zbekiston tarixida abadiy nom qoldirgan buyuk sarkarda va vatanparvar inson edi. U hayoti davomida Vatan ozodligi uchun kurashdi, xalqini birlashtirishga harakat qildi va o‘z nomini mardlik timsoli sifatida tarix sahifalariga yozdirib ketdi. Bugun O‘zbekiston mustaqil davlat sifatida o‘z tarixiy qadriyatlarini e’zozlayotgan bir paytda Jaloliddin Manguberdi nomi yana porlamoqda. Uning hayoti har bir o‘zbek uchun faxr, har bir yosh uchun ibratdir. U bizga mardlik, vatanparvarlik va sadoqatni o‘rgatadi. Jaloliddinning nomi abadiy yashaydi — u o‘z Vatanining haqiqiy qahramoni edi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. Rajabov A. Jaloliddin Manguberdi — jasorat timsoli. — Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 3. O‘zbekiston tarixi ensiklopediyasi. — Toshkent: Fan, 2020. 4. Hayitov Sh. Buyuk ajdodlar merosi. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020. 5. Xo‘jayev A. Xorazmshohlar davlati va Jaloliddin Manguberdi. — Samarqand: Ilm ziyo.