«ARALBOYI» MILLIY TABIYAT BAǴI HÁM ONIŃ ÁTIRAPÍNDA TARQALǴAN SIYREK QUSLARI BOYÍNSHA MATERIALLAR

7 «ARALBOYI» MILLIY TABIYAT BAǴI HÁM ONIŃ ÁTIRAPÍNDA TARQALǴAN SIYREK QUSLARI BOYÍNSHA MATERIALLAR Abdikarimova M.K., Arepbaev I.M., Ayimbetova Sh.J., Alpısbaeva A.J. Qaraqalpaq mámleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17715445 Annotaciya: Maqalada 2024-2025-jılları «Aralboyı» milliy tábiyat baǵı hám oǵan shegaralas bolǵan Dawıtkól kóli átirapında alıp barılǵan ornitologiyalıq ilimiy izertlew materialları bayan etiledi. Avtorlar tárepinen ilimiy izertlew jumısları nátiyjesinde quslardıń Ózbekstan Respublikası Qızıl kitabına (2019) kiritilgen túrleri haqqında bayan etilgen. Tayanısh sózler: Aralboyı, milliy tábiyat baǵı, Dawıtkól kóli, quslar, fauna, ornitolgiya, Qızıl kitap. Abstract: The article presents the materials of ornithological scientific research conducted in the “Priaralie” National Nature Park and adjacent Dautkol Lake and its surroundings during the period from 2024 to 2025. As a result of scientific research, the authors described the species listed in the Red Book of the Republic of Uzbekistan (2019). Key words: Aral Sea region, Priaralie, Lake Dautkol, birds, fauna, ornithology, Red Book. Tábiyiy aymaqlardı turaqlı ekonomikalıq hám sociallıq rawajlandırıw maqsetinde biologiyalıq kóp túrlilikti saqlawda, olarda siyrek ushirasatuǵın hám joq bolıp ketiw qáwpi astındaǵı túrlerin milliy tábiyat baǵı territoryasina say basqa obyektlerin saqlap qalıwda, tábiyiy obyektler hám komplekslerden aqılǵa muwapıq paydalanıw maqsetinde Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2019-jıl 23-avgustdaǵı PQ-4424-sanlı “Respublikada toǵaylardan paydalanıw nátiyjeliligin asırıwǵa tiyisli qosımsha ilájlar haqqındaǵı”ǵı qararınıń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń 2019-jıl 30-avgustdaǵı 295-sanlı qararı menen Bozataw rayonı Dawıtkól kóli átirapında shólkemlestirildi. «Aralboyı» milliy tábiyat baǵı teritoriyası qoriqxana, rekriatsion hám xojalıq maqsetleri ushın zonalarına ajratılǵan. Qorıqxana zonası 2317,86 gektardan ibarat bolıp, ol qatal rejimdegi qorǵalatuǵın zona bolıp esaplanadı. Rekriatsion zonası 448,72 gektardan ibarat bolıp, tábiyat obiektlerin, komplekslerin saqlaw, kóbeytiw hám qayta tiklew ushın baǵdarlanǵan. Xojalıq maqsetleri ushın zonası 399,37 gektardı payda etedi, bul milliy tabiyat baǵındaǵı tábiyat obiektlerin hámde komplekslerine ziyan keltirmeytuǵın xojalıq yamasa basqa xizmetin ámelge asiriwǵa baǵdarlanǵan. «Aralboyı» milliy tábiyat baǵı ósimlikler hám haywanlar biologiyalıq kóp túrliligin qorǵawda úlken áhmiyetke iye. «Aralboyı» milliy tabiyat baǵı Dawıtkól kóline shegaralas bolıp, bul óz gezeginde quslardıń uyalaw, ushıp ótiwshi quslardıń dem aliw hám azıqlanıw ortalıǵı bolıp xizmet etedi. «Aralboyı» milliy tábiyat baǵı hám oǵan shegaralas bolǵan aymaqlarda (Dawıtkól kóli, toǵaylar) tarqalǵan quslardıń ekologiyası hám migratsiyası haqqında ayırım ilimiy jumıslarda keltirilgen. [1,2,3,4,5]. Sonlıqtanda Aralboyı milliy tábiyat baǵı hám onıń átirapında tarqalǵan quslardıń bioekologiyasın kompleks úyreniw úlken ilimiy-teoriyalıq hám ámeliy 8 áhmiyetke iye. Quslar faunasın izertlewde ulıwma qabıl etilgen metodikalardan paydalanıldı. [7,8]. Quslardı baqlaw hám dizimge alıwda Nikon firmasınıń Coolpix p900 hám Coolpix p1000 fotokamerasi járdeminde ámelge asırıldı. Bunda sanaq ótkeriwde quslardı baqlaw uzaqlıǵı 30 minuttan 60 minutqa shekem dawam etti. Quslardıń túrin anıqlawda “Птицы Средней Азии” hám “Bird Guide” anıqlaǵıshlarınan paydalanıldı. 2024-2025 jılları alıp barılǵan ilimiy izertlew jumısları nátiyjesinde «Aralboyı» milliy tábiyat baǵı hám oǵan shegaralas bolǵan Dawıtkól kólinde Ózbekstan Respublikasınıń Qızıl kitabına (2019) kirgen tómendegi quslar dizimge aldındı. (1keste). 1-keste Ózbekstan Respublikasınıń Qızıl kitabına (2019) kirgen quslar dizimi № Latınsha ataması Qaraqalpaqsha ataması Statusı 1 Phalacrocorax pygmaeus Kishkene qarabay UzRDB-3 (NT) 2 Pelecanus onocrotalus Qızǵısh túsli birqazan UzRDB-2 (VU:D) 3 Pelecanus crispus Buyra párli birqazan RL-[NT], UzRDB-1 (EN) 4 Ardeola ralloides Sari qutan UzRDB-2 (VU:R) 5 Egretta garzetta Kishi aq qutan UzRDB-2 (VU:D) 6 Platalea leucorodia Qasıqtumsıq UzRDB-2 (VU:D) 7 Plegadis falcinellus Shegejin qarabay UzRDB-2 (VU:D) 8 Phoenicopterus roseus Qizil ǵaz UzRDB-2 (VU:D) 9 Anser erythropus Qarasha ǵaz UzRDB-2 (VU:D) 10 Cygnus olor Aq quw UzRDB-3 (NT) 11 Cygnus Cygnus Aq quw UzRDB-2 (VU:R) 12 Aythya nyroca Máshkóz úyrek RL-[NT], UzRDB-2 (VU:D) 13 Oxyura leucocephala Aqbas úyrek RL-[EN], UzRDB-1 (EN) 14 Circaetus gallicus Aqsar UzRDB-2 (VU:D) 15 Aquila nipalensis Shól búrkiti RL-[EN], UzRDB-2 (VU:D) 16 Aquila heliaca Qiranaqara RL-[VU], UzRDB-2 (VU:D) 17 Aquila chrysaetos Búrgit UzRDB-2 (VU:R) 18 Haliaeetus leucoryphus Kúshegen RL-[EN], UzRDB-1 (EN) 19 Haliaeetus albicilla Alasar UzRDB-2 (VU:R) 20 Falco peregrinus Suńqar UzRDB-2 (VU:R) 21 Falco naumanni Kúygelek UzRDB-3 (NT) 22 Limosa limosa Uzıntumsıq RL-[NT], UzRDB-2 (VU:D) 23 Larus ichthyaetus Qatin shaǵala UzRDB-2 (VU:D) 24 Pterocles alchata Buldiriq, qulanbawir UzRDB-2 (VU:D) 25 Streptopelia turtur Páttek UzRDB-2 (VU:D) Esletpe: RL-Xalıq aralıq tábiyattı qorǵaw awqamınıń (XTQA) «joq bolıp ketiw qáwpi astındaǵı túrler Qızıl dizimi». [EN]-joq bolıp baratırǵan. [VU:D]-qısqarıp baratırǵan. [NT]-Joq bolip ketiw itimalına jaqın. UzRDB-Ózbekstan Respublikası Qızıl kitabı (2019). 1 (EN): Joq bolıp 9 baratırǵan 2 (VU:D)- Ázzi, azayip baratırǵan. 2 (VU:R)- Ázzi: tábiyiy halda siyrek. 3 (NT)- Joq bolıp ketiw itimallıǵına jaqın. Kestede kórip turǵanińızday 2024-2025 jillardıń barlıq máwsimlerinde «Aralboyı» milliy tábiyat baǵı aymaǵında Ózbekstan Respublikası Qızıl kitabına (2019) kirgen 52 tur quslardıń 25 turin dizimge alǵanbız. Dizimge alınǵan túrler Xalıq-aralıq tábiyattı qorǵaw awqamınıń Qızıl dizimine kirgen túrler bolıp esaplanadı. Bul túrlerdi kelip ketiw xarakteri boyınsha analizleytuǵın bolsaq, 5 túri milliy baǵ aymaǵında uyalawshı túr bolsa qalǵan túrleri ushıp ótiwshi túrler esaplanadı. «Aralboyı» milliy tábiyat baǵı tábiyatımızdaǵı ekologiyalıq sistemanı tiklew, biologiyalıq kóp túrlilikti saqlaw, insan hám tábiyat arasındaǵı teń salmaqlılıqtı tiklewde úlken áhmiyetke iye. Házirgi kúnde milliy tábiyat baǵı aymaǵında quslarǵa dónip turǵan tiykarǵı qawiplerdiń biri bul Dawıtkól kóli suw rejiminiń ózgeriwi bolıp esaplanadı. Sebebi milliy tábiyat baǵı ishindegi ósetuǵın ósimliklerdiń Dawıtkól suwınan alısıraq jaylasqan orınları quwray baslaǵan. Bul óz gezeginde quslardıń azıqlanıwı hám kóbeyiwine keri tasir etedi. Sonlıqtanda bul aymaqtı báhár hám jaz máwsimlerinde kerekli muǵdarda ıǵallıq penen támiyinlew eń tiykarǵı máselelerdiń biri bolip tabıladı. Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi 1. Абдреймов Т. Птицы тугаев и прилегающих пустынь низовьев Амударьи. - Ташкент: Фан, 1981. - 108 с. 2. Абдреимов Т., Ажимуратов Х. Птицы Дауткульского водохра-нилища и его окрестностей // Сб. "Реакция лимнических систем на антропогенное воздействие". – Ташкент, 1987. - С. 111-I22. 3. Аметов М. Птицы Каракалпакии и их охрана. – Нукус: Каракалпакстан, 1981. – 138 с. 4. Аметов Я.И. и др. Охотничьи птицы оз. Дауткуль // VII Международная научно-практическая конференция: Проблемы рационального использования и охрана природных ресурсов Южного Приаралья. – Нукус, 2018. – С. 128. 5. Жуманов М.А., Минажатдинова З.Н., Муратбаева Б.Ж., Жолдасбаева Ж. Дауткўл кўлида бахорги орнитологик кузатишлар. «Бутун жаҳон атроф-муҳит муҳофазаси куни»га бағишланган «Жанубий Оролбўйи табиий ресурсларидан оқилана фойдаланиш» IX Республик илмий-амалий конференцияси материаллари. 2021. – Б. 44. 6. Красная книга Республики Узбекистан. Животные. – Ташкент, 2019. Том 2. -215 с. 7. Новиков Г.А. Полевые исследования по экологии наземных позвоночных. - Москва, 1953. - 501 с. 8. Челицев Н.Г Методы расчета плотности населения по данным маршрутных учетов // Пространственно-временная динамика животного населения. – Новосибирск, 1985. – С. 5-14. 9. M.K.Abdikarimova ., N.I. Ametova., D.F.Arzıbaev., M.A. Jumanov. «Orolbo‘yi» milliy tabiat boǵining qishgi ornitofaunasiga oida materiallar. Xorazm Ma‘mun Akademiyasi axborotnomasi №8/1 (117) 2024 y., avgust. – B. 5-9. 10. Abdikarimova M.K., Ametov Ya.I. Summer ornithological observations in Aral Sea national park and its environs. Science and Education in Karakalpakstan. №4/1 (44) 2024. –P. 123-126.