JENISBEK- GULZIBА NUKUS TUMАNI BАLIQChILIK HOVUZLАRI АLЬGOFLORАSI

10 JENISBEKGULZIBА NUKUS TUMАNI BАLIQChILIK HOVUZLАRI АLЬGOFLORАSI К.К.Аiтbayeva Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi *e-mail: qurbangulaytbaeva6@gmail.соm К.P.Каypov Qoraqalpaq davlat universiteti b.f.f.d.(PhD) DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17744740 Аnnotatsiya. Maqolada asosan Nukus tumanidagi baliqchilik xo‘jaligi hovuzlarining algoflorasi bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlarining natijalari yortilgan. Hovuz sharoitidagi suv o‘tlarining suv haroratiga bog‘liqligi kuzatiladi. Turlar ichida alьgofloraning tashqi muhit sharoitiga bog‘liqligi va dominant turlar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Gidrosferaga inson faoliyatining aralashuvi tabiatda suv balansining buzilishiga olib keldi. Eng daxshatli tomoni shundaki, aholi uchun ichimlik suvi, suv sifatida foydalanilayotgan havzalardagi suv unga mutloq, yot bo‘lgan turli xil organik va noorganik kimyoviy moddalar, biologik unsurlar bilan zararlangan. Bunday suv havzalaridan foydalanish inson sog‘ligi uchun xavf tug‘diradi va tug‘dirmoqda. Bizning tadqiqot ob’ekti JenisbekGulziba Nukus tumanidagi baliqchilik hovuzi bo‘lib, u 2018 yilda qazilgan, uning uzunligi 1 km ya’ni Do‘stlik kanalidan suv quyiladi, hovuzning bosh qismidagi suvning chuqurligi 20-40 sm, o‘rta qismida 1,51,7 m, quyi qismda 2,5-3 m. Hovuz tubi loy, qum va hovuzda suv o‘tlarning biologik xilma-xilligi nisbatan ancha ko‘pligi bilan farqlanadi, sababi suv tez-tezdan yangilanip turiladi. Kuzatishlar davomida, ushbu hovuzning yozning oxiri va kuz faslida diatom suvo‘tlaridan; (Achnanthidium czarnecki, amphora ovalis Kutzing, aphanotece st nget A.Braun, Аulacoseria gregr Simonsen, Chrococcus tutzing) nageli, Caloneis amphia, Сhlorella vulgaris Beyerinc,) nageli, Cladophora glomerata (Linnaeus) Kutzing, Closterium lunula Ehrenberg hemprich, Cocconeis pediculus Ehrenberg, Сocconeis platula Ehrenberg, Сoelastrum schaericum nagelli, Cymbella affinis Kutzing, Euglena gracilis G.A.Klebs, Euglenoformis proxima P.A.Dangeard, Gyrosigma acu) robenhorst, Hantzschia am Grunow 1880, Lepocinclis acus O.F.Maris, Navicula capitata main ex Gfsse, Oscillotoria lim.. gomont, Pandorina morum) (gyrosigma attenuatum (Kutz) rabenb, Oscillatoria nigra Vauch. X-сапроб, Navicula cryptocephala var. intermedia grun, Fragilaria construens Kitt. o-сапроб, Cyclotella bodanica eulenst. o-saprob, Euglena caudata hubner. amezasaprob, Chlorella 11 vulgaris Beyer, Cymbella amphicephala Kitt, Cymbella ventricosa Kuetz. x-сапроб, navicula exigua (Greg) osaprob, Cyclotella operculata (Ag) Kuetz, Gyrosigma acuminatum var. lacustre (Kutz.) rabenh. Comphonema constrictum her, Tolypothrix distorta penicillata (Ag) Kossinsk. Nitzschia sublinearis hust., Amphora ovalis var constricta Kutz.) [2,3,4] turlarining mavjudligi aniqlandi. Tadqiqotlar davomida yoz faslida yig‘ilgan suvo‘tlari namunalari tahlil qilindi. U joydan ilk bor tadqiqot namunalar olindi va hovuzning chuqurligi, harorati, tiniqlik darajasi o‘lchandi, suvo‘tlaridan boshqa kollektorda uchramagan turlari Lyngbya aestuarii f. caucasica, диатом сувўтларидан эса cyclote operculata var.unipunctata hust., achnanthes linearis, rhoicospher curvata, surirella angustata var. constricta [1] turlari ma’lum bo‘ldi. Izlanishlar davomida suvning gidrologik tahlilari shuni ko‘rsatdi, yozda suv harorati 22-24 ºS, kuzda 12-10 ºS, tiniqlik darajasi 15-22 sm, kuzda 25-28 sm ni tashkil etdi va biz u namunalarni 4% formalin eritmasi bilan fiksatsiya qildik. Suvo‘tlarning uchrash darajasini aniqlashda 6 ballik shkalada foydalanadi; 1-yagona, 2-juda kam, 3kam, 4-ko‘prok, 5-ko‘p, 6-juda ko‘p (massa). Suv va havoning harorati simobli termometr, vodorod ionlarining kontsentratsiyasi (pH) aniqlashda Mixaelson indikatorlar to‘plamidan foydalandik. Suv hidi ballar bo‘yicha belgilanadi, rangi maxsus kobalьt shkalasi bilan taqqoslanadi. Suvning tiniqligi Sekki diski yordamida aniqlandi. Yil bo‘yi diatom suvo‘tlar turlar soni bo‘yicha etakchilik qilgan bo‘lsa, keyingi o‘rinlarni ko‘k-yashil va yashil suvo‘tlar egalladi. Evglena suvo‘tlar bahorda, yoz va kuzda uchradi. Yozda suvning harorati 20-22 ºS ga ko‘tarilganda ko‘k-yashil, diatom va yashil suvo‘tlar ko‘paydi. Kuzga kelib suvning harorati 10-12 0S ga etishi bilan ko‘k-yashil va yashil suvo‘tlar kamayishga olib keldi, diatom suvo‘tlar va evglena suvo‘tlar ko‘payib boshladi. Аgar yoz oylarida suvning harorati o‘rtacha 18-24 ºS da yashil evglena suvo‘tlari, diatom suv o‘tlari jadal rivojlana boshlaydi. Ulardan Ulnaria ulna, U.biceps, cymbella lanceolata,pinnularia mesoleota navicula exigua (Greg) o-сапроб. cyclotella operculata (Ag)Kuetz, gyrosigma acuminatum var. lacustre (Kutz.) rabenh. comphonema constrictum her, tolypothrix distorta penicillata (Ag) Kossinsk. nitzschia sublinearis hust., amphora ovalis var constricta Kutz.) [3,4] dominant qilishi aniqlandi. Kuzga borib suvning harorati sezilarli soviydi yaniy 9-12 ºS suvning tinimligi deyarli o‘zgarishsiz qoldi. Ko‘k-yashil va yashil suvo‘tlar turlari soni kamaygan bo‘lsa, diatomlar esa cyclotella bodanica eulenst. osaprob, euglena caudata hubner. amezasaprob, chlorella vulgaris beyer, cymbella amphicephala Kitt, 12 cymbella ventricosa Kuetz. x-сапроб, navicula exigua (Greg) osaprob, Cyclotella operculata (Ag) Kuetz, gyrosigma acuminatum var. lacustre (Kutz.) rabenh. comphonema constrictum her, tolypothrix distorta penicillata (Ag) Kossinsk. nitzschia sublinearis hust., amphora ovalis var constricta Kutz.) [4] dominantlik qilishi ma’lum bo‘ldi. Demak tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, kuzda suvning sathi deyarli o‘zgarmaydi, atrofdan kelib quyiladigan suv manbalari miqdori biroz ortishi hamda baliqlar tomonidan fitoplantonlarni iste’mol qilishi biroz kamaygani bois suvo‘tlar tarkibi biroz ko‘payadi. Cuvi kamayib qolganda Phormidium deflexoides, Ph.irriguum, Oscillatoriya curviceps, O.plantonica kabi suvo‘tlar ko‘p rivojlanib suvni "gullatish" kuzatiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Эргашев А.Э. Альгофлора искусственных водоемов средней Азии. Фан.1974. С. 102-103 2. Музафаров А.М. Водоросли Водоемов Узбекистана. Ташкент: Фан 1969. C.23-30 3. Куликовский М.С. Глущенко А.М. Генкал С.И., Кузнецова И.В. Определитель Диатомовых водорослей России. Коллектив авторов, 2016. С.790-803 4. Тошпўлатов Й.Ш., Олимжонова Х.О. Зарафшон дарёси ўрта оқимининг альгофлораси, уни сувнинг экология-санитария холатини баҳолашдаги аҳамияти.