QORAQALPOǴISTON, JANUBIY TUMANLARIDA (ANACANTHOTERMES) AVLODI TERMITLARINING RIVOJLANISHIGA DOIR MAVSUMIY O'ZGARISHLARINING XUSUSIYATLARI

119 QORAQALPOǴISTON, JANUBIY TUMANLARIDA (ANACANTHOTERMES) AVLODI TERMITLARINING RIVOJLANISHIGA DOIR MAVSUMIY O’ZGARISHLARINING XUSUSIYATLARI Juginisov T.I., Кurbaniyazov B.T., Duysengaliev E.S., IsayevR.T., Ayitbayev J.R., Xojamuratov A.O., [email protected] Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17744999 Annotation: This article analyzes the developmental stages and seasonal changes of termites of the genus (Anacanthotermes), which are widespread in the southern regions of the Republic of Karakalpakstan. The biological processes associated with the activity of termites, population composition, reproduction periods, and soil and climatic conditions were analyzed. The results of the study show that termites are characterized by the highest activity in the springsummer period, an increase in the number of working individuals in the fall, and a sharp decrease in activity in the winter. Key words: Anacanthotermes, termite, Karakalpakstan, seasonal change, population, ecology, desert conditions. O‘zbekiston hududida Anacanthotermes avlodiga mansub 2 ta tur: turkiston va katta kaspiy orti (A.turkestanicus Jacobs., A.ahngerianus Jacobs.) termitlari tarqalgan bo‘lib, ayniqsa keyingi 2030 yil davomida Respublikamizning deyarli barcha viloyat larida va Qoraqalpog‘iston Respublikasida aholi xonadonlari, qishloq xo‘jaligi binola ri va hatto tarixiy obidalarga katta zarar yetkazmoqda. Mavsumiy o‘zgarishlarni o‘rganish muhim, chunki: iqlim o‘zgarishi, tuproq namligi, o‘simlik qoplamasi va suv ta’minoti termitlarning faoliyatiga sezgir. Ayniqsa Oral dengizi qurishi, va cho‘llanish jarayonlari Qoraqalpg‘istonda termit populyatsiyasining ko‘payishi bilan bog‘liq ekanligi aytilgan. Bu termitlar qurilish materiallari, yog‘och binolar va tarixiy obidalar uchun zararli bo‘lishi mumkin — shuning uchun rivojlanish davridagi mavsumiy jihatlarini bilish zarur. Janubiy tumanlar, Qoraqalpg‘iston Janubiy tumanlar deganda, xususan Aral dengizi yaqinidagi tuproq qurishi hamda o‘tkir iqlim sharoitlari tushuniladi. Bunday hududlarda: Tuproq namligi past, Namlik va o‘simlik qoplamasi cheklangan, Iqlim (yozgi issiqlik, qishki sovuqlik) o‘zgaruvchan. Ushbu sharoitlar termitlarning rivojlanishi va faolligi uchun alohida ahamiyatga ega. Quruq sharoitlarda ushbu termitlar o‘z uyalarida uncha ko‘p tashqariga chiqmasligi mumkin — ko‘phol odamlarning yozgi issiqlik, namlik yo‘qligi sharoitida sodir bo‘ladi. Masalan, tropik tumanlarda boshqa termitlar quruq mavsumda kechasi faol bo‘lgan. Qoraqalpg‘iston kabi hududlarda tuproq qurishi va salinlash termitlar uchun keyingi faollik davrlarini 120 belgilashi mumkin — ya’ni qish-tozishi va bahor boshlanishi bilan uyadan chiqish va ko‘payish faollashadi. Oral dengizi qurishi bilan bog‘liq holda, tuproq namligi kamaygani va iqlim sharoitlari qattiqlashgani ma’lum: bu hol termitlar populyatsiyasini ko‘paytirgan. Hududda termitlar ko‘p holatda quruq yog‘och va o‘simlik qoldiqlari bilan oziqlanmoqda, bu esa yillarning ma’lum davrida faollikni oshirishi mumkin. [1] Bu holatlar mavsumiy ravishda “ko‘payish” va “faollik” davrlarini belgilashi mumkin: bahor oxiri (uchish, yangi koloniyalar tashkil topishi), yoz — oziqlanish va uyani kengaytirish davri, kuz — ishchi termitlar ko‘p bo‘lishi va tayyorgarlik davri, qish esa faoliyat kamayishi mumkin. Anacanthotermes avlodi termitlari Qoraqalpg‘iston va uning janubiy tumanlarida sezilarli darajada mavjud va zarar yetkazuvchi turkum hisoblanadi. Ular yil davomida populyatsiya tarkibi va faolligida sezilarli mavsumiy o‘zgarishlarga duch keladi — bahordan boshlab ko‘payish, yozda oziqlanish va uyani kengaytirish, kuzda ishchi termitlar ko‘payishi, qishda esa faoliyat sezilarli darajada kamayishi mumkin. Hududning iqlim-ekologik sharoitlari (Masalan Oral dengizi qurishi, tuproq namligi,) termitlarning rivojlanishini faolligini va mavsumiy dinamikasini belgilovchi muhim omillardir. Iqlim omillarining ta’siri. Tadqiqot davrida harorat +8 °C dan +42 °C gacha o‘zgarib turgan. Termitlarning eng yuqori faolligi +25 °C dan +35 °C oralig‘ida kuzatilgan. Tuproq namligi 8–12 % oralig‘ida bo‘lganda uyalar eng faol bo‘lgan. Juda quruq sharoitda (namlik <5 %) termitlar chuqur qatlamlarga ko‘chgan. Oral dengizi atrofi hududlarida tuproqning sho‘rlanishi ortgani termitlarning faolligiga uncha salbiy ta’sir qilmagan, ammo oziq-o‘simlik turlarining kamayishi koloniyalarni yashash joylarini o‘zgartirishga sabab bo’ladi. Qoraqalpog‘iston janubiy tumanlarida (Anacanthotermes) avlodi termitlarining rivojlanish jarayoni iqlim sharoitlariga bevosita bog‘liq bo‘lib, ularning mavsumiy faolligi asosan bahor va kuz oylarida yuqori darajada bo‘ladi. Ushbu ma’lumotlar termitlarning ekologik rolini baholashda va ularning xo‘jalikka salbiy ta’sirini kamaytirish choralarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. [2] Anacanthotermes termitlari Qoraqalpog‘iston janubiy tumanlarida bahor va kuz davrlarida eng faol holatda bo‘ladi; yozgi davrda esa sharoit tufayli faollik pasayadi. Kuzgi swarmers uchishi va yangi koloniyalar tashkil etilishi uchun strategik davr bo‘lishi mumkin. Qishki davr esa termitlar uchun sust faoliyat va potensial “qisqa diapauza” holati bo‘lishi ehtimoli bor. Zararkunanda bo‘lgan hududlarda nazorat-profilaktika ishlarini bahor va kuzda samarali amalga oshirish tavsiya etiladi — ayniqsa, yeni koloniyalar tashkil etilishidan oldin. Kelgusida, aynan 121 Qoraqalpog‘iston cho‘l-qum zonasi sharoitida bu turlar uchun aniq populyatsiya dinamikasi, faollik indeksi (ishchilar, askarlar, alatalar soni), tunnellar qurilishi, oziqlanish chastotasi va paytlarini o‘lchovli tadqiqotlar orqali aniqlash maqsadga muvofiq. Anacanthotermes avlodi termitlar O‘zbekiston, xususan Oral dengizi atrofi cho‘l-qum zonalarida, qishloq xo‘jaligi maydonlarida va bino infratuzilmasida zararkunanda sifatida keng tarqalgan. Janubiy tumanlar — qum-shorolikli sahro hududlari bo‘lib, yer yuzasi tez qiziydi, namlik past boʻlishi mumkin, oʻz navbatida termitlar faolligi va rivojlanishiga ta’sir qiluvchi muhim omillarni (harorat, namlik, tuproq turi) tashkil qiladi. [3] Anacanthotermes termitlari rivojlanish jarayonining mavsumiy xususiyatlarini tahlil qilish, faollik, ko‘payish, (kanadli alatalar koʻrinishi) va populyatsiya tarkibi nuqtai nazaridan sezilarli o‘zgarishlar va ular bilan bog‘liq ekologo-biologik faktorlarni aniqlash. Foydanilgan adabiyotlar: 1. Abdullayev I.I. Turkiston termitining (Anacanthotermes turkestanicus Jacobs) entomopatogen zamb urug‘larga moyilligi. // Uzbek. biol. jurnali, -Tashkent, 2001. 2. Kalilaeva B.R., Zhuginisov T.I., Arepbaeva F.A., Alimbetov A.A., Ilyasova G.Zh., Dauletmuratov I.Z. “Damage of Anacanthotermes Termites in Natural Conditions and Preventive Measures to Fight Against Them.” EPRA International Journal of Research & Development (IJRD), Vol. 8, Issue 11, November 2023. 3. Juginisov T.I., Alimbetov A.A., Asemenova D.Y., Ro‘zimatova F.SH., Ubaydullayeva E.A. “Janubiy Orolbo‘yi ksilofag-hasharotlari dominant turkumlarining (Insecta: Coleoptera, Isoptera, Lepidoptera, Hymenoptera, Diptera) bioekologik xususiyatlari.” Actual Problems and Prospects of the Study of the Fauna (QarshiDU). (undated) 4. Ruzmetov R., Abdullaev I., Bekchanov M., Atajanova S., Matyakubov Z., Doschanov J., Ibragimov S., Iskandarov A. “Tendencies of Termites of the Genera Anacanthotermes Jacobson to Damage the Wooden Parts of Buildings.” WSEAS Transactions on Environment and Development, 2023.