DORI-DARMON ISHLAB CHIQARISH VA TARQATISHNING KONSTITUTSIYAVIY-HUQUQIY ASOSLARI: O'ZBEKISTON FARMATSEVTIKA SANOATI MISOLIDA

425 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc DORI-DARMON ISHLAB CHIQARISH VA TARQATISHNING KONSTITUTSIYAVIY-HUQUQIY ASOSLARI: O’ZBEKISTON FARMATSEVTIKA SANOATI MISOLIDA Donayeva S.Y Shomurodova Z.D Turopova L.O’ Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17745248 Annotatsiya: Ushbu maqolada O’zbekistonda dori-darmon ishlab chiqarish va tarqatishning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqot O’zbekiston Konstitutsiyasidagi sog’liqni saqlash, atrof-muhit va ilm-fan erkinligi huquqlarning farmatsevtika sohasidagi ahamiyatini o’rganadi. “Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to’g’risida”gi Qonun, Vazirlar Mahkamasining 185-sonli qarori va Prezidentning PF-5229-son Farmoni kabi me’yoriy-huquqiy hujjatlar tahlil qilingan. Tadqiqot O‘zbekiston Konstitutsiyasining farmatsevtika sohasiga doir normalari, "Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to‘g‘risida"gi Qonun, 2020-2024 yillarda farmatsevtika tarmog‘ini rivojlantirish Konsepsiyasi va tegishli me’yoriy hujjatlar asosida amalga oshirildi. Asosiy e’tibor fuqarolarning sog‘lom turmush tarziga ega bo‘lish va sifatli tibbiy yordam olish Konstitutsiyaviy huquqini ta’minlashda farmatsevtika sohasining o‘rni va uning huquqiy poydevoriga qaratildi. Tahlii shuni ko‘rsatadiki, mamlakatimizda farmatsevtika sohasini rivojlantirish va fuqarolarning huquqlarini himoya qilish uchun keng qamrovli huquqiy mexanizm mavjud. Xulosa qilib aytganda, ushbu sohani rivojlantirishda davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari va amaliy chora-tadbirlar haqida takliflar berilgan . Kirish: Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, dori-darmon ishlab chiqarish va tarqatish tizimining samarali ishlashi qat’iy konstitutsiyaviy huquqiy asosga ega bo’lishini talab qiladi. O’zbekistonda farmatsevtika sohasidagi huquqiy tartibga solish inson hayoti va salomatligini muhofaza qilish, dori vositalarining xavfsizligi, sifati va samaradorligini ta’minlash vazifalarini bajaradi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi har bir fuqaroning "sog‘lom turmush tarziga ega bo‘lish va tibbiy yordam olish" huquqini asosiy insoniy huquq sifatida kafolatlaydi . Farmatsevtika sanoati – bu ushbu Konstitutsiyaviy huquqni amalda ro‘yobga chiqarishning muhim tarkibiy qismi hisoblanib, aholini zarur va sifatli dori-darmonlar bilan uzluksiz ta’minlab borish vazifasini bajaradi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda farmatsevtika tarmog‘ini "strategik tarmoq" sifatida rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmogda . "Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to‘g‘risida"gi yangi Qonun qabul qilinishi va 2020-2024 yillar uchun maxsus Rivojlantirish Konsepsiyasining ishlab chiqilishi ushbu sohani chuqur huquqiy tartibga solishga bo‘lgan ehtiyojni anglatadi . Ushbu tezisning maqsadi – doridarmon ishlab chiqarish va tarqatishning Konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini aniqlash, ularning amaldagi qonunchilikdagi aks etishi va fuqarolik jamiyatining sog‘lig‘ini saqlashdagi o‘rnini tizimli tahlii qilishdan iborat. Asosiy qism: 1. Farmatsevtika Sohasining Konstitutsiyaviy Poydevori: O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi butun qonunchilik tizimining oliy huquqiy kuchi va bosh manbai hisoblanadi . Konstitutsiyaning fuqarolarning sog‘liq huquqini kafolatlashga oid umumiy qoidalari farmatsevtika sohasidagi aniq huquqiy mexanizmlar uchun asos yaratadi. "Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to‘g‘risida"gi Qonun, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmatsevtika tarmog‘ini rivojlantirishga bag‘ishlagan qarorlari (masalan, PQ-4554son) to‘g‘ridan-to‘g‘ri ushbu Konstitutsiyaviy mandatni amalga oshirishga xizmat qiladi . 2. Farmatsevtika Sanoatini Rivojlantirishning Huquqiy Mexanizmlari: 426 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Davlat tomonidan qabul qilingan Farmatsevtika tarmog‘ini rivojlantirish Konsepsiyasi ushbu sohani "milliy iqtisodiyot va ijtimoiy sohaning strategik tarmog‘iga aylantirish"ni maqsad qilgan . Konsepsiya quyidagi ustuvor yo‘nalishlarni belgilab beradi: · Normativ-huquqiy bazani takomillashtirish va "xalqaro standartlarga muvofiq farmatsevtika mahsulotlari sifatini ta’minlash" . · Eksport salohiyatini kengaytirish va innovatsion ilmiy-amaliy farmatsevtika klasterini tashkil qilish . · Ichki bozorda mahalliy farmatsevtika mahsulotlarining ulushini 50 foizgacha oshirish va eksportni 3 baravar oshirish kabi aniq maqsadli ko‘rsatkichlar . 3. Dori-darmon Ta’minoti va Narxlarini Tartibga Solish Aholini arzon va sifatli dori-darmon bilan ta’minlash davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan biridir. Buning uchun 343 turdagi ijtimoiy ahamiyatga ega dori vositalari va tibbiy buyumlar uchun cheklangan narxlar belgilandi . "Iste’molchilar burchagi"ni joriy etish va cheklangan savdo ustamalari belgilash kabi choralar orqali dori-darmon narxlari nazorat qilinadi va iste'molchilar huquqlari himoya qilinadi . 4. Nazorat Tizimi va Huquqni Muhofaza Qilish Amaliyoti Farmatsevtika faoliyati Oliy Majlis Qonunchilik palatasining Fuqarolarning sog‘lig‘ini saqlash masalalari qo‘mitasi tomonidan doimiy parlament nazorati ostida bo‘lib, "Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to‘g‘risida"gi Qonun ijrosi qat'iyat bilan ta'minlanadi . Nazorat-tahlil yig‘ilishlarida "dori vositalarining noqonuniy aylanishi va ularning suiste’mol qilinishining oldini olish" kabi dolzarb muammolar ko‘tariladi va ularni hal qilish yo‘llari izlanadi. Sog’liqni saqlash huquqi (Konstitutsiya 48-modda)-har kim sog’liqni saqlash va malakali tibbiy xizmatdan foydalanish huquqiga egadir. Qulay atrof-muhitda yashash huquqi (Konstitutsiya 49-modda)-dori ishlab chiqarish korxonalari faoliyatini tartibga solishda muhim. Ilm-fan erkinligi (Konstitutsiya 53-modda)- farmatsevtika sohasidagi yangiliklar va innovatsiyalarni rivojlantirishni kafolatlaydi. Asosiy qonunlar: “Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to’g’risida”gi Qonun (2016). Vazirlar Mahkamasining 185-sonli qarori (2017) Prezidentning PF-5229-son Farmoni (2017) Prezidentning PQ-4554-son qarori (2019). Talablar: 1. Farmasevtika faoliyati uchun litsenziya olish majburiydir. 2. Barcha dori vositalari sertifiketga ega bo’lishi kerak. 3. Dori vositalarini maxsus sharoitda saqlash talab etiladi. 4. Mutaxasislar maxsus malakaga ega bo’lishi shart. Xulosa: Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston Respublikasida dori-darmon ishlab chiqarish va tarqatish mustahkam Konstitutsiyaviy-huquqiy asosga ega. Konstitutsiya tomonidan kafolatlangan sog‘liqni saqlash huquqi amalda Prezident qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va maxsus qonunlar orqali amalga oshirilmoqda. Farmatsevtika tarmog‘ini rivojlantirish Konsepsiyasi, dori narxlarini tartibga solish, mahalliy ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash va parlament nazorati tizimi ushbu sohani rivojlantirish va fuqarolarning huquqlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynamoqda. Shu bilan birga, huquqiy bazani yanada takomillashtirish, xususan, elektron retsept tizimini keng joriy etish, dori vositalarining noqonuniy aylanishiga qarshi kurashish samaradorligini oshirish va xalqaro standartlarga to‘liq moslashish kabi vazifalar qolmoqda. Ushbu yo‘nalishda davlat, tadbirkorlik 427 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc subyektlari va jamoatchilikning yaqin hamkorligi O‘zbekiston farmatsevtika sanoatining barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Lex.uz. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 30-dekabrdagi PQ-4554-sonli qarori. 20202024-yillarda O‘zbekiston Respublikasining farmatsevtika tarmog‘ini rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. – Lex.uz. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 22-yanvardagi PF-5308-sonli Farmoni. 20172021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. – Lex.uz. 4. "Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. – Lex.uz. 5. Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati — parlament nazoratida. – Farmatsevtika mahsulotlari xavfsizligi markazi. 2023-yil 23-oktabr. 6. Dori-darmon ta’minoti: imtiyoz va imkoniyatlar. – O‘zbekiston Respublikasi Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish markazi. 2019-yil 6-mart.