JADIDCHILARNING-MILLATNI UYG'OTGAN MA'RIFAT CHIROG'I

448 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc JADIDCHILARNING-MILLATNI UYG’OTGAN MA’RIFAT CHIROG’I Rahmatova Muhsina Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti 1-bosqich talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17745839 Annotatsiya: Ushbu maqolada jadidchilik harakati va uning millat ma’naviy uyg‘onishidagi o‘rni tahlil qilinadi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida shakllangan jadidchilik oqimi, uning vakillari, ularning jamiyat taraqqiyoti, xalq ma’rifatini yuksaltirish, ilm-fan va madaniyatni rivojlantirish yo‘lidagi faoliyati yoritiladi. Jadidlarning yangi usul maktablari ochish, darsliklar yaratish, matbuotni rivojlantirish hamda milliy o‘zlikni tiklash borasidagi xizmatlari tahliliy asosda ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari jadidchilik harakati bugungi kunda ham yosh avlodni yurtparvarlik, ma’rifatparvarlik va milliy uyg‘onish ruhida tarbiyalashda muhim tarixiyamaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Jadidchilik harakati XIX asrning oxiri va XX asrning boshlari davrida O‘zbekiston tarixida muhim o‘rin tutgan, millatni tarbiyalash va rivojlantirishga qaratilgan maʼrifatli harakat sifatida yuzaga kelgan. Ushbu harakatning asosiy maqsadi – milliy ongni yuksaltirish, taʼlim tizimini rivojlantirish va xalq orasida maʼrifatni kengaytirish orqali millatni uyg‘otish edi. Jadidlar harakatining o‘ziga xosligi – u nafaqat taʼlim-tarbiya muassasalari va kitobxonlikni kengaytirishga qaratilgan, balki milliy qadriyatlarni tiklash va zamonaviy dunyo bilan hamohang bo‘lishga intilgan harakat sifatida ajralib turadi. Bu harakatning muvaffaqiyati uning g‘oyalarining asosiy tamoyillarida, yaʼni yangi pedagogik yondashuvlar, milliy til va madaniyatni rivojlantirish, shuningdek, insonparvarlikka asoslangan taʼlim metodlarida mujassam bo‘ldi. Ular uchun maʼrifat nafaqat kitob oʼqish, yozish va hisoblashni oʼrgatishdan iborat boʼlib, balki inson ongini kengaytirish, milliy qadriyatlarni anglash va rivojlantirish jarayonidir. Jadidchilik gʼoyalarining muhim tamoyillaridan biri, taʼlim va maʼrifatning milliy mustaqillik va rivojlanishdagi rolini taʼkidlashdir. Ular uchun taʼlim milliy oʼzlik va madaniyatni saqlash hamda rivojlantirish uchun asosiysi boʼlib, yosh avlodni yangi fikrlashga oʼrgatish orqali millatni yuksaltirishga intilishdi. Bu tamoyil, shuningdek, diniy bagʼrikenglik va tafakkur erkinligini taʼminlashni ham o’z ichiga oladi. Jadidlar diniy taʼlimni zamonaviy usullar bilan olib borish, diniy bilimlarni chuqurroq anglash va uni jamiyatda yuzaga kelayotgan yangi muammolarga moslashtirishga katta ahamiyat berishgan. Tarixiy rivojlanish nuqtai nazaridan, jadidchilik harakati o‘zining boshlanishidan boshlab, ko‘plab ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlarni amalga oshirdi. Bu harakatning eng muhim yutuqlaridan biri – milliy o‘zlikning shakllanishi va yangi avlodning tarbiyalanishi bo‘ldi. Jadidlar harakati, ayniqsa, 1917 yilga kelib, siyosiy muhitning o‘zgarishi bilan yangi bosqichga qadam qo‘ydi. Bu davrda, ular milliy ozodlik, taʼlim va madaniyatni rivojlantirishga qaratilgan faoliyatlarini kengaytirdi. Ularning harakatlari, shuningdek, milliy ozodlik harakatlariga asos bo‘lib, mustaqillik uchun kurashda muhim rol o‘ynadi. Jadidlar o‘z faoliyati bilan quyidagi strategik maqsadlarni ilgari surdilar: • Milliy ong va tafakkurni uyg‘otish; • Ma’rifat va dunyoviy bilimlarni ommalashtirish; • Modern ta’lim tizimini yaratish; • Jamiyatda zamonaviy siyosiy-huquqiy qarashlarni shakllantirish; • Mustamlakachilik siyosatini tinch yo‘l bilan tanqid qilish, milliy erkinlik g‘oyasini targ‘ib etish. Ular “ilm-ma’rifat — taraqqiyot kaliti” tamoyiliga tayangan holda, jamiyat taraqqiyotining bosh omili sifatida ta’lim va tarbiyani ko‘rdi. Jadidchilarning millatni uygʼotishda olib borgan ishlari 449 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc tarixiy rivojlanish jarayonida muhim o‘rin tutadi. Ularning asosiy maqsadi milliy ongni yuksaltirish va xalqni yangi maʼrifatga, ilg‘or ilm-fan va texnologiyalarga yo‘naltirish edi. Bu harakatlar nafaqat ta’lim va ma’rifat sohasida, balki ijtimoiy, madaniy va siyosiy sohalarda ham keng ko‘lamli o‘zgarishlarga olib keldi. Jadidlar ta’lim sohasida tub o‘zgarishlar amalga oshirdilar. Ularning tashabbusi bilan: • yangi usul (usuli jadid) maktablari tashkil etildi; • dars jarayonida sinf tizimi, jadval, baholash, interaktiv usullar joriy etildi; • matematika, tabiiyot, geografiya, tarix, chet tillari kabi zamonaviy fanlar o‘qitila boshlandi; • o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar va alifbo darsliklari yaratildi. Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Fitrat kabi ma’rifatchilar ta’lim tizimining ilmiy-nazariy asoslarini ishlab chiqdilar va amaliyotga tadbiq etdilar. Jadidlarning millatni uyg‘otishdagi faoliyati uchun eng muhim omil – ularning ta’lim va ma’rifatga bo‘lgan e’tiboridir. Ular xalqning bilim va madaniyat darajasini oshirish uchun yangi tashkilotlar va maktablar ochdi. Bu maktablarda nafaqat diniy, balki dunyoqarash va texnik bilimlar ham berildi. Ularning ta’lim metodlari interaktiv va amaliy bo‘lib, yoshlarni zamonaviy fikrlashga o‘rgatish uchun mo‘ljallangan edi. Shuningdek, jadidlarning millatni uyg‘otishdagi ishlari yangi avlod uchun mustahkam ma’rifat va bilim manbai bo‘lib qoldi. Ularning faoliyati natijasida, milliy ong va madaniyat mustahkamlandi va keng tarqaldi. Bu esa, o‘z navbatida, mustaqil va rivojlangan davlat qurishda muhim omil bo‘ldi. Shunday qilib, jadidchilarning millatni uyg‘otishdagi ishlari nafaqat o‘z davrining ehtiyojlariga javob berdi, balki kelajak avlod uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. Ularning taʼlim, madaniyat va ijtimoiy sohalarda olib borgan islohotlari, shuningdek, mustaqil rivojlanish uchun asos boʼlgan mafkuraviy qadamlar muhim ahamiyat kasb etdi. Jadidchilik harakatining tarixiy rivojlanishi davomida yuzaga kelgan muammolar va ularning yechimlari ham muhim oʼrin tutdi, bu esa milliy ozodlik va rivojlanish jarayoniga katta hissa qoʼshdi. Jadidlar Turkistonda milliy matbuot maktabini yaratdilar. “Taraqqiy”, “Sadoyi Turkiston”, “Hurriyat”, “Najot”, “Oyna” kabi gazeta va jurnallar sahifalarida: • jamiyatdagi illatlar tanqid qilindi; • ilg‘or ilmiy-madaniy g‘oyalar targ‘ib qilindi; • siyosiy va huquqiy ong rivojlantirildi; • milliy uyg‘onish va ozodlik g‘oyalari yoritildi. Matbuot orqali jamiyatda milliy o‘zlik, vatanparvarlik ruhiyati va zamonaviy fikr tarqaldi. Shu bilan birga, tadqiqot jadidchilik harakatining millatni uygʼotishda olib borgan ishlarining ahamiyatini alohida taʼkidlab oʼtdi. Ularning taʼlim tizimini isloh qilish, yosh avlodni maʼrifat bilan tarbiyalash va madaniy merosni asrab-avaylash boʼyicha olib borgan faoliyatlari, shuningdek, milliy ongni yuksaltirishdagi nazariy va amaliy yondashuvlari hozirgi zamonda ham oʼrnak boʼlib xizmat qilmoqda. Bu harakatlar orqali milliy oʼzlik, erkinlik va taraqqiyot uchun asoslar yaratildi. Ushbu tadqiqotning ahamiyati shundaki, u jadidchilik harakatining milliy uygʼonishdagi oʼrnini chuqur anglashga yordam berib, kelajakda maʼrifat va taʼlim sohasida olib boriladigan ishlar uchun mustahkam poydevor yaratadi. Shuningdek, tarixiy tajribadan oʼrgangan darslar zamonaviy yosh avlodni maʼrifatga, milliy qadriyatlarga va rivojlanishga chaqirishda muhim ahamiyatga ega boʼlishi mumkin. Kelajakda ushbu sohada yangi texnologiyalar va innovatsion yondashuvlarni integratsiya qilish orqali taʼlim sifatini yanada oshirish va milliy ongni yuksaltirish imkoniyatlari mavjud. Xulosa qilib aytganda, jadidchilik harakati millatni uygʼotish va rivojlantirishda muhim maʼrifat chirogʼi boʼlib xizmat qilgan. Uning asosiy prinsiplari va amaliy ishlari, shuningdek, tarixiy 450 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc rivojlanishi milliy ozodlik va taraqqiyot yoʼlida muhim qadamlar boʼlib qoldi. Bu harakatlarning taʼsirini chuqur anglash va ulardan dars olish, zamonaviy taʼlim va maʼrifat tizimini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Kelajakda esa, jadidchilik anʼanalari asosida yangi intilishlar va innovatsiyalar bilan milliy ongni yuksaltirish, yosh avlodni maʼrifatli va vatanga sodiq insonlar sifatida tarbiyalash davom etishi lozim. Bu yoʼnalishda olib boriladigan ishlar milliy rivojlanish va mustaqil hayotimiz uchun mustahkam poydevor boʼlib xizmat qilishi shubhasizdir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Islomov A. Jadidchilik va uning milliy uygʻonishdagi o‘rni. O‘zbekiston Tarixi O‘quv Qo‘llanmasi, 2020. 2. Qodirov B. Jadidchilik va milliy ongni rivojlantirish. O‘zbekiston Davlat Tarix Muzeyi Nashriyoti, 2020. 3. Yusupov S. Jadidchilik harakati va uning madaniy-ijtimoiy taʼsiri. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix Institutining chiqishlari, 2019. 4. Abdullayev M. Jadid harakati va uning mamlakat tarixi uchun ahamiyati. O‘zbekiston Milliy Universiteti Tarix fakulteti, 2021. 5. Rahmatullaev A. Jadidchilik va milliy uyg‘onish jarayonida yoshlarning roli. O‘zbekiston Yoshlar Ittifoqi nashri, 2017.