QALQONSIMON BEZ FUNKSIYASINING TISHLAR SALOMATLIGIGA TA'SIRI

Noyabr, 2025-Yil 298 QALQONSIMON BEZ FUNKSIYASINING TISHLAR SALOMATLIGIGA TA'SIRI Begzod Ergashovich Babamuratov Ilmiy rahbar. Lobar Muxiddinova Baxtiyorovna Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti Stomatologiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17746411 Kirish: Qalqonsimon bez organizmning metabolik jarayonlarini boshqaruvchi eng muhim endokrin tuzilmalardan biri bo‘lib, uning gormonlari — tiroksin (T4) va triyodtironin (T3) — hujayra darajasidagi energiya almashinuvi, oqsil sintezi va o‘sish jarayonlarini tartibga soladi. Ushbu gormonlarning yetarli yoki oshirilgan miqdorda ishlab chiqarilishi nafaqat umumiy metabolizmga, balki og‘iz bo‘shlig‘i to‘qimalari, tish emali, dentin va periodontal apparatning shakllanishiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Qalqonsimon bez faoliyatidagi buzilishlar — gipotireoz yoki gipertireoz — tishlarning mineralizatsiyasi, jag‘ suyaklarining rivojlanishi, so‘lak bezlari faoliyati va periodontal to‘qimalarning barqarorligiga turlicha salbiy oqibatlar keltirib chiqaradi. Gipotireozda tishlarning kechikib chiqishi, emal gipomineralizatsiyasi, kariesga moyillik oshishi kuzatilsa, gipertireozda esa suyak rezorbsiyasining kuchayishi va parodont kasalliklarining tez rivojlanishi mumkin. Shu bois qalqonsimon bez faoliyatini o‘rganish stomatologik amaliyotda tishlar salomatligini baholash va profilaktik choralarni ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi. Maqsad Qalqonsimon bez gormonlari (T3 va T4)ning tishlar rivojlanishi, og‘iz bo‘shlig‘i to‘qimalarining shakllanishi, so‘lak sekretsiyasi va periodontal apparat holatiga ko‘rsatadigan ta’sirini o‘rganish; gipotireoz va gipertireoz holatlarida uchraydigan stomatologik o‘zgarishlar, ularning mexanizmlari va klinik ko‘rinishlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ilmiy asosda tahlil qilish hamda ushbu endokrin buzilishlarning tish salomatligiga ta’sirini baholash. Qalqonsimon bez bilan bog'liq muammolar qanday? Qalqonsimon bez yumshoq, kapalaksimon bez bo'lib, bo'yin oldida, Odam Atoning olma ostida joylashgan. Qalqonsimon bezga butun organizmdagi metabolik jarayonlarni tartibga solish uchun zarur bo'lgan T4 va T3 gormonlarini ishlab chiqarish uchun yod kerak. Qalqonsimon gormonlar (T4 va T3) ishlab chiqarilishi miya tomonidan tiroid stimulyator gormonini (TSH) chiqaradigan gipofiz bezi orqali boshqariladi (qayta aloqa mexanizmi deb ataladi). Qalqonsimon bezning buzilishi tananing tuzilishi yoki funktsiyasiga salbiy ta'sir qiladi. Qalqonsimon bez bilan bog'liq muammolar ayollarda 5-6 marta tez-tez uchraydi. Qalqonsimon bez bilan bog'liq muammolar qanday? Qalqonsimon bezning muhim buzilishlari quyida muhokama qilinadi: 1.Gipotiroidizm belgilari va sabablari: Gipotiroidizm - qalqonsimon bezning etarli darajada ishlab chiqarilmaydigan qalqonsimon bez kasalligi bo'lgan eng keng tarqalgan kasallik. Ayollar va erkaklarda hipotiroidizmning ba'zi umumiy belgilari: Suyuqlikni ushlab turish tufayli tanadagi shish Noyabr, 2025-Yil 299 Sovuq haroratga toqat qilmaslik Kabızlık depressiya Terining quruqligi jamlamoq uchun Ishonchsizlik Menstrüel nosimmetrikliklar Mushaklar va qo'shma og'riqlar Charchoq yoki charchoq Hipotiroidizmning keng tarqalgan sabablari: Qalqonsimon bezning yallig'lanishi (masalan, Xashimoto tiroiditi, tug'ruqdan keyingi tiroidit va o'tkir tiroiditda) Gipofiz yoki gipotalamus bezlarida muammolar Qalqonsimon bez gormoniga qarshilik 2. Gipertiroidizm belgilari va sabablari: Gipertiroidizm hipotiroidizmga qaraganda nisbatan kamroq uchraydi, qalqonsimon bez gormonining g'ayritabiiy darajada yuqori ishlab chiqarilishi bilan bog'liq holat. Ayollar va erkaklardagi ba'zi umumiy gipertiroidizm belgilari: Anksiyete va asabiylashish Haddan tashqari terlash Issiqlikka toqat qilmaslik jamlamoq uchun Ishonchsizlik Bo'shashgan harakatlar yoki ichak faoliyatining kuchayishi Yurak urishi yoki yurak urish tezligining oshishi Charchoqlik Tepaliklar Ozish Gipertiroidizmning keng tarqalgan sabablari: Haddan tashqari yod iste'mol qilish Qabrlar kasalligi Qalqonsimon bezning tugunlari Nodullar bilan zaharli guatr 3. Buqoq: Qalqonsimon bezning asosiy sababidan qat'i nazar, kattalashishi buqoq deb ataladi. Bu o'z-o'zidan kasallik emas, bu hipotiroidizm, gipertiroidizm yoki qalqonsimon bezning anormalligi kabi asosiy muammoning belgisidir. 4. Qalqonsimon bez tugunlari: Qalqonsimon bezlar ichidagi nodullar yoki g'ayritabiiy bo'laklar saratonsiz o'smalar yoki kistlar yoki ba'zida qalqonsimon bez saratoni tufayli paydo bo'lishi mumkin. Bu tugunlar kichikdan kattagacha va bittadan ko'pgacha farqlanadi. Qalqonsimon bezning juda katta nodullari hatto nafas trubkasi (traxeya) kabi qo'shni tuzilmalarni siqib chiqarishi mumkin. 5. Qalqonsimon bez saratoni: Qalqonsimon bez saratoni erkaklarnikiga qaraganda keksa ayollarda ko'proq uchraydi. Noyabr, 2025-Yil 300 Qalqonsimon bez saratoni odatda davolanadi. Bemorlarning aksariyati erta aniqlansa, omon qoladi. Qalqonsimon bez kasalliklari qanday aniqlanadi? Sizning shifokoringiz yoki endokrinologingiz qalqonsimon bezning buzilishidan shubhalanishi mumkin:  Belgilanishlar va alomatlar  Tibbiy tarix  Fizika tekshiruvi  T4, T3 va TSH va antikorlar darajasini aniqlash uchun qon testlari Qalqonsimon bez testi yoki TSH testi uchun normal darajalar: Laboratoriyalar qalqonsimon bez funksiyasini tekshirish uchun turli usullardan foydalanishi mumkin. Shunday qilib, bu testlar uchun ideal qiymatlar mavjud emas. Bunday testlarning natijalari shifokor yoki endokrinolog tomonidan ideal tarzda talqin qilinishi kerak. Umuman olganda, ushbu testlarning normal diapazonlari:  Erta tug'ilgan chaqaloqlarda normal TSH darajasi (28-36 hafta) o 7-26 mIU/L  Bolalarda normal TSH darajasi o Tug'ilgandan 4 kungacha: 1-38 mIU / L o 2-20 hafta: 1.7-1 mIU/L o 21 haftadan 20 yoshgacha: 0.7-63 mIU / L  Kattalardagi normal TSH darajasi o 21-54 yosh: 0.4-2 mIU/L o 55-87 yosh: 0.5-9 mIU/L  Homiladorlik paytida normal TSH darajasi o Birinchi trimestr: 0.3-5 mIU / L o Ikkinchi trimestr: 0.3-6 mIU / L o Uchinchi trimestr: 0.7-2 mIU / L Agar kerak bo'lsa, shifokor ultratovush, qalqonsimon bezni tekshirish va biopsiyani tavsiya qilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Guyton A.C., Hall J.E. Medical Physiology. 14-nashr. Elsevier, 2021. 2. Jameson J.L., Fauci A.S. Endocrinology and Metabolism. Elsevier, 2020. 3. Greenberg M.S., Glick M. Burket’s Oral Medicine. 13-nashr. PMPH-USA, 2021. 4. Ten Cate A.R. Oral Histology: Development, Structure and Function. 9-nashr. Elsevier, 2020. 5. Neville B.W. Oral and Maxillofacial Pathology. 4-nashr. Elsevier, 2016. 6. Benvenga S., Trimarchi F. Thyroid dysfunction and oral health: clinical relationships. Journal of Clinical Endocrinology, 2019. 7. MayoClinic. Hipotiroidizm (qalqonsimon bezning kam faolligi). Mavjud: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hypothyroidism/diagnosistreatment/drc-20350289. 11 yil 2017 dekabrda kirilgan. 8. Amerika qalqonsimon bezlar uyushmasi. Qalqonsimon bez funktsiyasi testlari. Mavjud at: https://www.thyroid.org/thyroid-function-tests/. 11 yil 2017 dekabrda kirilgan. Noyabr, 2025-Yil 301 9. Kanada qalqonsimon bez fondi. Qalqonsimon bez kasalligi: faktlarni biling. Mavjud: www.thyroid.ca/know_the_facts.php. 11 yil 2017 dekabrda kirilgan. 10. Qalqonsimon bez darajasi va TSH darajalari: mavjud: https://www.lalpathlabs.com/blog/what-you-should-know-about-thyroidstimulating-hormones/