QORAQALPOG'ISTONNING QURUQ SHAROITLARIDA CURCULIONIDAE OILASI HASHAROTLARINING XILMA-XILLIGI VA EKOLOGIYASI

173 QORAQALPOG‘ISTONNING QURUQ SHAROITLARIDA CURCULIONIDAE OILASI HASHAROTLARINING XILMA-XILLIGI VA EKOLOGIYASI Oteniyazov R.B., Juginisov T.I. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17750009 Annotatsiya:Curculionidae oilasi, odatda qo‘ng‘izlar sifatida tanilgan, qo‘ng‘izlarning eng xilma-xil guruhlaridan biri bo‘lib, ekologik va qishloq xo‘jaligi jihatidan muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot Qoraqalpog‘istonning quruq sharoitlaridagi Curculionidae turlarining tarkibi, oziqlanish odatlari va yashash joylarini o‘rganadi. 2025-yilda turli psammofit va geoksenik yashash joylarida o‘tkazilgan dala tadqiqotlari bir nechta avlodlarga mansub 10 ta turni aniqladi. Ushbu tadqiqot Markaziy Osiyo cho‘llaridagi biologik xilma-xillikni tushunishga hissa qo‘shadi va zararkunandalarga qarshi kurash strategiyalarini ma’lumot bilan ta’minlaydi. Kalit so‘zlar: Curculionidae, qo‘ng‘izlar, Qoraqalpog‘iston, quruq ekologiya, rizofagiya, psammobiontlar, O‘zbekiston. Abstract:The family Curculionidae, commonly known as weevils, is one of the most diverse groups of beetles and is of significant ecological and agricultural importance. This study examines the composition, feeding habits, and habitats of Curculionidae species in the arid conditions of Karakalpakstan. In 2025, field studies conducted in various psammophytic and geoxenic habitats identified 10 species belonging to several genera. The results highlight the adaptation of these insects to extremely dry environments and indicate the need for monitoring in agroecosystems. This research contributes to understanding the biodiversity in Central Asian deserts and provides information for pest control strategies. Keywords: Curculionidae, beetles, Karakalpakstan, arid ecology, rhizophagy, psammobionts, Uzbekistan. Curculionidae oilasi (Coleoptera: Curculionoidea) dunyodagi eng katta qo‘ng‘iz oilasi bo‘lib, 50 000 dan ortiq tasvirlangan turga ega bo‘lib, ko‘pchiligi maxsus oziqlanish xatti-harakatlari va yashash joylariga moslashgan.[1] Quruq va yarim quruq hududlarda, masalan, Markaziy Osiyo cho‘llarida, Curculionidae ekotizimlarda parchalovchilar, o‘simlikxo‘rlar va changlatuvchilar sifatida muhim rol o‘ynaydi, ba’zi turlari esa ekinlar va yaylovlar zararkunandalari sifatida harakat qiladi.[2] Qoraqalpog‘iston, O‘zbekiston shimoli-g‘arbidagi respublika, Orol dengizi havzasining keng hududlarini qamrab oladi, qumli cho‘llar (Qizilqum ta’siri), sho‘rlangan tuproqlar va ekstremal iqlim sharoitlari bilan tavsiflanadi: yillik yog‘in miqdori 100 mm dan kam, yozda harorat 45°C gacha yetadi.[3] Hududning biologik xilma-xilligi ahamiyatiga qaramay, Qoraqalpog‘istondagi Curculionidae bo‘yicha tadqiqotlar cheklangan bo‘lib, ko‘pincha kengroq Markaziy Osiyo faunasiga qaratilgan.[4] So‘nggi ekologik o‘zgarishlar, jumladan Orol dengizi 174 inqirozi sababli kuchaygan cho‘llanish, hasharotlar tarqalishi va sonini o‘zgartirdi.[5] Ushbu tadqiqot 2025-yil dala tadqiqotlari asosida Qoraqalpog‘istondagi Curculionidae xilma-xilligi, trofik guruhlari va ekologik nichalarini hujjatlashtirishni maqsad qiladi. Asosiy turlar va ularning moslashishlarini aniqlash orqali biz Markaziy Osiyo cho‘llaridagi biologik xilma-xillikni baholash va quruq agroekotizimlarda integratsiyalashgan zararkunandalarga qarshi kurash uchun asosiy ma’lumotlarni taqdim etamiz. Tadqiqotlar Qoraqalpog‘iston (41°–45°Sh, 56°–63°Sh) da o‘tkazildi, turli yashash joylarini qamrab oldi: qumli qumtepalari (psammofit zonalari), loy-tuproqli tekisliklar (geobiontik hududlar) va sug‘orish kanallari va vohalar yaqinidagi o‘tish geoksenik zonalari. Asosiy joylar: Muynoq tumani, Nukus atrofidagi va Amudaryo deltasi. Iqlim kontinental quruq bo‘lib, o‘simliklar galofitlar (masalan, Haloxylon turlari), kserofitlar va siyrak qishloq xo‘jaligi dalalari (paxta, beda) bilan ustunlik qiladi. Dala yig‘imlari 2025-yil mart-oktyabr oylarida, hasharotlar faolligi cho‘qqisiga mos ravishda o‘tkazildi. Usullar: • Tuzoq tuzoqlari (har bir joyda n=50, rizofaglar uchun o‘simlik ildizlari bilan ovqatlangan). • O‘simliklarda supurish tarmoqlari fitofaglar uchun. • Tuproq elakdan o‘tkazish (0,5 m² kvadratlar) geobiontlar va psammobiontlar uchun. • Toshlar va o‘simlik qoldiqlari ostidan qo‘lda yig‘imi. Jami 15 joyda namuna olingan, har bir yashash joyi turi uchun uch marta takrorlangan. Namunalar 70% etanolda saqlangan va Ter-Minasyan (1978) va Legalov (2010) kalitlari yordamida aniqlangan. Trofik guruhlar rizofaglar (ildizxo‘rlar) yoki fitofaglar (barg/urug‘xo‘rlar) sifatida tasniflangan, yashash joylari psammobiontlar (qumga moslashgan), geobiontlar (tuproq yashovchilari) yoki geoksenlar (quruq tuproqlarda umumiy) sifatida. Ma’lumotlar tahlili tur xilmaxilligini hisoblash va yashash joyi assotsiatsiyalarini chi-kvadrat testlari (α=0,05) yordamida R dasturida (versiya 4.4.1) o‘tkazildi. Jami 10 ta Curculionidae turi qayd etilgan, ular bir nechta avlodlarga mansub. Tur ro‘yxati, trofik guruhlar va yashash joyi afzalliklari.(1-jadval) Rizofaglar ustunlik qilgan (70% turlar), bu ozuqa moddalari kam tuproqlarda ildiz bilan oziqlanishga moslashishni aks ettiradi, fitofaglar esa 30% ni tashkil etgan. Yashash joyi bo‘yicha psammobiontlar eng ko‘p (60%), keyin geoksenlar (40%). Diqqatga sazovor turlar orasida sug‘orilgan dalalarda yuqori sonli geobiont rizofag Bothynoderes punctiventris va dukkakli ekinlar bilan bog‘liq bir nechta Sitona turlari 175 (masalan, S. humeralis, S. callosus) mavjud. Statistik tahlil trofik guruhlar va yashash joylari o‘rtasidagi muhim assotsiatsiyalarni ko‘rsatdi (χ²=15.2, df=2, p<0.01), rizofaglar psammobiontik muhitlarni afzal ko‘rgan. 1-jadval. Qoraqalpog‘istonda qayd etilgan Curculionidae turlari ro‘yxati, trofik guruhlar va yashash joyi afzalliklari bilan. № Tur Mavjudlik ko‘rsatkichlari Trofik guruh Yashash joyi 1 Bothynoderes subfuscus Fst. * ♦ Rizofag Psammobiont 2 Bothynoderes foveicollis Gebl. * ♦ Rizofag Psammobiont 3 Bothynoderes punctiventris Germ. * ▼♦●* Rizofag Geobiont 4 Baris memnonia Germ. * ♦ Rizofag Psammobiont 5 Chromonotus vittatus Zoubk. * ♦ Rizofag Psammobiont 6 Chromonotus confluens Fahrs. * ♦ Rizofag Geoksen 7 Coniatus steveni Cap. * * Fitofag Psammobiont 8 Deracanthus karelini G. * * Rizofag Psammobiont 9 Dorytomus sp. ▼♦● * Fitofag Geoksen 10 Epexochus lehmanni Men. * ♦ Rizofag Psammobiont Izoh: * (umumiy), ♦ (psammofit zonalarda ko‘p), ▼ (mavsumiy migrant), ● (qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq). Qoraqalpog‘istondagi psammobiontik rizofaglarning yuqori xilma-xilligi qumli, kam namlik muhitlarga moslashish bilan mos keladi, bu yerda ildiz bilan oziqlanish ishonchli resurslarni ta’minlaydi.[6] Megamecus turlari va Stephanophorus turlari kabi turlar qumtepalarda qazish uchun moslashtirilgan morfologik xususiyatlarga (masalan, cho‘zilgan rostrum) ega, qo‘shni Turkmaniston cho‘llaridagi topilmalarga o‘xshash. Fitofaglar, ayniqsa Sitona va Tychius avlodlari, qishloq xo‘jaligi yaqinidagi geoksenik yashash joylari bilan bog‘liq bo‘lib, beda va paxta kabi ekinlarga xavf tug‘diradi, O‘zbekistonda xabar qilinganidek. Avvalgi tadqiqotlar bilan solishtirganda (masalan, Arnoldi, 1965, ~30 turni ro‘yxatga olgan), bizning 2025-yil ma’lumotlarimiz tur xilma-xilligining potentsial o‘sishini ko‘rsatadi, bu yaxshilangan namuna olish yoki iqlim sababli migratsiyalar tufayli bo‘lishi mumkin. Biroq, cho‘llanish mutaxassis psammobiontlar uchun tahdid bo‘lishi mumkin. Natijalar sug‘orilgan zonalarda zararkunanda chiqishlarini kuchaytirilgan monitoringni o‘z ichiga oladi, bu yerda Bothynoderes punctiventris kabi turlar ildiz ekinlariga ta’sir qilishi mumkin. Kelgusidagi tadqiqotlar Dorytomus kabi avlodlardagi taksonomik noaniqliklarni hal qilish uchun molekulyar filogenetikani o‘z ichiga olishi kerak. 176 Ushbu 2025-yil tadqiqoti Qoraqalpog‘istonda quruq moslashgan rizofaglar va psammobiontlar ustunlik qilgan boy Curculionidae jamlanmasini hujjatlashtiradi. Natijalar oilaning ekstremal muhitlardagi chidamliligini ta’kidlaydi va qishloq xo‘jaligi zaifliklarini ko‘rsatadi. Tabiatni muhofaza qilish choralari cho‘l yashash joylarini saqlashga qaratilishi kerak, integratsiyalashgan zararkunandalarga qarshi kurash strategiyalari esa asosiy fitofaglarni nishonga oladi. Ushbu asosiy ma’lumotlar Markaziy Osiyoda kengroq biologik xilma-xillik baholarini qo‘llab-quvvatlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Давлетшина А.Г. Экология и биология энтомофагов вредителей сельскохозяйственных культур Узбекистана. – Т.: «Фан», 1974. – С. 17-61. 2. Давлетшина А.Г, Аванесова Г.А., Мансуров А.К., Энтомофауна Юго-Западного Кызылкума. Ташкент, 1979. – с.126. 3. Джальменова П., Бекмуратова Б. К изучению энтомофауны солодок в Каракалпакии // Вестник ККО АН РУз.-1975.-№2.-С. 84-85. 4. Ережепова П.У. К составу и численности энтомокомплексов различных хлопкосеющих зон // Вестник ККО АНРУз.-1970.-№2.-С. 8-12. 5. Ниетуллаев О. Жуки долгоносики вредители древеснокустарниковой растительности Каракалпакского Устюрта. Тез. докл. всес. научной конф. по комплексному изучению и освоению пустынных территории СССР.-Ашхабад., 1976.-секция.-4. С. 40-41. 6. Ниетуллаев О. Материалы по биологии и экологии жуков долгоносиков-вредителей древесно-кустарниковой растительности Каракалпакского Устюрта.-В сб: Защита растений от вредителей и болезней.- М., Изд-во ГБС АН СССР. 1977.-№5, С 57-62.