БУХОРО ВИЛОЯТ СУВ ҲАВЗАЛАРИДА ИҚЛИМЛАШТИРИЛГАН БАЛИҚЛАРНИНГ БИОЭКОЛОГИЯСИ

179 БУХОРО ВИЛОЯТ СУВ ҲАВЗАЛАРИДА ИҚЛИМЛАШТИРИЛГАН БАЛИҚЛАРНИНГ БИОЭКОЛОГИЯСИ Пардаев Ш, б.ф.н. доцент, Комилова М.Б магистр. Бухоро давлат университети. (Ўзбекистон) DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17750055 Annotatsiya: Бу мақолада Бухоро вилоят сув ҳавзаларининг балиқ маҳсулдорлигини ошириш, ихтиофаунасини бойитиш мақсадида бошқа мамлакат сув ҳавзаларидан келтириб иқлимлаштирилган балиқлар биоэкологияси, морфологияси ҳақида маьлумотлар берилган. Калит сўзлар: Иқлимлаштириш, сув ҳавзалар, маҳсулдорлик, аквакультура, балиқчилик, сазан, кумуштовон, йиртқич, Денгизкул, Оёқоғитма, Хадича, Қорақир, Шўркўл, зоопланктон, бентос, зообентос, личинка, биоэкология, морфология, серпуштлик. Аннотация: В данной статье приведены сведения о биоэкологии и морфологии акклиматизированных рыб, завезенных из водоемов других стран с целью повышения рыбопродуктивности и обогащения ихтиофауны водоемов Бухарской области. Ключевые слова: Акклимитазации, водоёмы, продктиность, аквакультура, рыбоводства, сазан, карас, хишник, Денгизкул, Аякагитма, Хадича, Каракир, Шуркул, зооплантон, бентос, зообентос, личинка биоэкология, мофология, плодовитость. Annotation: This article presents information on the bioecology and morphology of acclimatized fish imported from reservoirs of other countries in order to increase fish productivity and enrich the ichthyofauna of reservoirs in the Bukhara region. Key words: Acclimitation, reservoirs, productivity, aquaculture, fish farming, carp, crucian carp, predator, Dengizkul, Ayakagitma, Khadicha, Karakir, Shurkul, zooplanton, benthos, zoobenthos, larva bioecology, morphology, fertility. Республикамизда аҳоли эҳтиёжи ва бозор талабларидан келиб чиқиб, балиқчилик тармоғини модернизация қилиш, балиқ заҳираларидан самарали фойдаланиш, инновацион аквакультурани ва балиқчиликни ривожлантириш бўйича маркетинг стратегиясини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хусусан, «Балиқчилик соҳасини янада ривожлантиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Респбликаси Президентининг 2018 йил 16 ноябрдаги ПҚ 4005-сонли қарорида “Республикага интенсив усулда балиқ етиштиришни босқичма-босқич йўлга қўйиш ва рағбатлантириш, мавжуд сув ресурсларидан самарали фойдаланиш, соҳага инновацион ғоялар, илмий ишланмалар, замонавий технологиялар ва илм-фан ютуқларини кенг кўламда жорий қилиш” вазифалари белгиланган. Ушбу вазифалардан келиб чиққан ҳолда, жумладан сув ҳавзалари табиий озуқа базаси ва балиқ ресурслари ҳолатини баҳолаш, турлар таркибини аниқлаш, балиқ маҳсулотларини етиштиришни оширишда юқори кўрсаткичларга эришиш имкониятларини яратувчи кўл балиқчилигини юритишни асослаш, 180 балиқ заҳираларидан оқилона фойдаланишда замонавий ёндошувлар асосида ишлаб чиқиш ва уларни амалиётга жорий этиш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. Бир қатор тадқиқотчиларнинг [2,4,10,5,6,7,8] маьлумотларига кўра Зарафшон дарёси қуйи оқими сув ҳавзалари, Тудакўл сув омбори ва Амубухоро каналига сув ҳавзаларидан овланадиган балиқлар (Cyprinus carpio (Linnaeus, 1758), Silurus glanis (Linnaeus, 1758), Sander lucioperca (Linnaeus, 1758), Rutilus aralensis (Berg, 1916), Alburnus chalcoides aralensis (Berg, 1923), Abramis brama orientalis (Berg, 1949), Carassius gibelio (Bloch,1783), Luciobarbus conocephalus (Kessler, 1872), Channa argus (Cantor, 1842) популяциясининг ўсиши учун етарлича табиий озуқа ресурсларининг мавжудлиги кўрсатилган. Йиртқич балиқларнинг (Sander lucioperca, Silurus glanis, Aspius aspius iblioides, Channa argus) озуқавий муносабатлари таҳлили натижасида улар орасидаги рақобатни кўрсатди ва Sander lucioperca билан Channa argus балиқлар орасидаги озуқавий рақобат натижасида Channa argus ning сон жиҳатидан камайиши келтирилган. Бундан ташқари Бухоро вилоятидаги балиқчилик аҳамиятига эга Шўркўл сув омбори, Зикри, Денгизкўл, кўлларидаги овланадиган балиқларнинг озиқланиши М.А.Абдуллаев томонидан ўрганилган. [3] Тўдакўл, Қуюмозор ва Каттақўрғон сув омборларида иқлимлаштирилган балиқларнинг озиқланиши экологиясига оид маълумотларни Х.Нуриев [7] ишларида берган. А.Аманов, тадқиқотларида иқлимлаштирилган Ctenopharyngodon idella, Abramis brama orientalis, Carassius gibelio Сурхондарё вилояти ҳудудидаги кўлларда, коллекторларда, каналларда, ҳовуз хўжалигида, шоли майдонларида балиқларнинг морфологияси, кўпайиши ва озиқланиши бўйича маълумотлар келтирилган. Асосан, Channa argus, Rutilus aralensis, Scardinius erythrophthalmus, Ctenopharyngodon idella, Aspius aspius iblioides, Alburnus chalcoides aralensis, Abramis brama orientalis, Cyprinus carpio, Hypophthalmichthys molitrix, Silurus glanis, Sander lucioperca балиқларининг озуқа тур таркибини келтириб ўтган. Бундан ташқари Ўзбекистон сув ҳавзаларида балиқларнинг морфобиологияси, кўпайиши, семизлиги, серпуштлиги, озиқланиши билан боғлиқ маълумотларни кўплаб олимлар илмий ишларида қайд қилган. Амударё дарёсидан овланадиган балиқ чавоқларининг озиқланиши ҳақида маълумотлар берилган. Pelecus cultratus Амударёда балиқлар билан 181 озиқланади, унинг озиқланиш спектри кенг бўлиб, ёш балиқлар бошқа балиқ турлари билан озиқланиши кузатилган [3,4]. Н.А.Шамсиев, М.А.Абдуллаев, Д.С.Ниёзов, М.Р.Эргашевларнинг [6,8] ишларида Оёқоғитма ва Шўркўл сув омборида Sander lucioperca нинг озиқланишига оид маьлумотлар келтирилган, биомассадан балиқчиликда оқилона фойдаланиш масалалари ёритилган, бунда балиқларнинг 28 та турини келтиришган .Шундан 14 тур Бухоро вилоят сув ҳавзаларида иқлимлаштирилган ва тасодифан келган балиқлар ҳисобланади. 1.Шарқ оқчаси-Abramis brama orientalis (Berg, 1949)-Бухоро вилоятининг Қорақир, Замонбобо, Денгизкўл, Хадича, Девхона, Қумсултон, Оёқоғитма кўлларида, Тўдакўл, Қуйимозор ва Шўркўл сув омборлари, АмуБухоро машина канали тармоқларида учраши қайд этилган. Тўдакўл сув омборида кенг тарқалган балиқ турларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон сув ҳавзаларига 1963 йилда Урал дарёсидан келтирилган [6,7,8,9,13]. Елка сузгич қанотида III 9-10 та, анал сузгич қанотида III 23-28 та бор. Ён чизиғида 48-58 та тангачаси бор. Жабра устунчалар сони 22-30 та. Ҳалқум тишлари бир қатор 5-5. Оғзи ярим пастда, кичкина. Танаси ён томондан жуда кучли сиқилган, боши жуда кичик. Қорин сузгичларидан бироз орқароғида тангачасиз қиррали бўлади. Ўзгарган шароитга тез мослашувчан. Кўпгина сув ҳавзаларида тана узунлиги 40-45 смгача, вазни 3 кг гача етиши мумкин. Abramis brama orientalis кўп ҳолларда 3 ёшда жинсий вояга етади. Баҳорнинг апрел-май ойларида сув ҳарорати 16-18ºC бўлганда кўпаяди. Икрасини сув ўсимликлари танасига, ва бошқа сув ости жисмларига ёпиштириб қўяди. Кўпайиш жойи саёз жойларда 11.5 м сув босган ўтлоқлар орасига икра қўяди. Икра қўйиш вақтида Abramis brama orientalis эрта тонгда сув юзасига кўтарилиб ёнлаб сузади. Серпуштлиги 200-700 минг дона. Етилган икраларнинг диаметри 0,8-1,4 мм. Abramis brama orientalis бентос организмлар билан озиқланади. Озиғининг асосий қисмини моллюскалар, кам ҳолларда эшкак оёқли, шохдор мўйловли ниначилар личинкаси, зоопланктонлар, мизитлар, хирономидларнинг ғумбаги ва личинкаси ҳамда икки қанотлиларнинг личинкалари ташкил қилади. Ўзбекистоннинг барча сув ҳавзаларида асосий овланадиган балиқ тури хисобланади. 2.Кумуш товон балиқCarassius gibelio (Bloch,1783) - Бухоро вилоятининг Қорақир, Замонбобо, Денгизкўл, Хадича, Девхона, Қумсултон, Оёқоғитма кўлларда, Тўдакўл, Қуйимозор ва Шўркўл сув омборлари, Аму- 182 Бухоро машина канали тармоқларида учраши қайд этилди [26]. 1951 йили Москва вилоятидаги Савин балиқчилик хўжалигидан 36 дона Carassius gibelio нинг вояга етган урғочилари келтирилиб, Тошкент балиқчилик тажриба хўжалигининг ҳовузига уч ёшли ойна карпнинг эркаклари билан бирга қўйиб юборилган. Натижада 1952 йилнинг май ойларида Carassius gibelio табиий равишда кўпайтирилган ва шу ойнинг июн ойида 10 минг дона, 1953 йилда эса 20 минг дона Carassius gibelio Каттақўрғон сув омборига келтириб юборилган. Натижада бу балиқ тез орада бутун Зарафшон воҳасидаги Қуйимозор, Тўдакўл, Денгизкўл, Шўркўл каби сув ҳавзаларига тарқалган ва овланадиган балиқлар қаторига киради. Ён чизиғи тўлиқ эмас, унда 28-34 та тешик тангачалар бор. 44-56 та жабра устунчаси бор. Ҳалқум тишлари бир қатор 4-4, мўйлови йўқ. Елка сузгич қаноти узун. Елка, анал сузгич қанотида биттадан аррасимон тикандек шуъласи бор. Елка сузгич қанотида III-VI 15-20 та, анал сузгич қанотида II-III 5-6 та шуълалар бор. Етарли даражада баланд танали балиқ, танаси йирик тангачалар биланган қопланган сувнинг pH 4,5 муҳитга ҳам чидамли. Сув омборларида Carassius gibelio тез ўсади, узунлиги 40-45 см, оғирлиги 1,5-2 кг га этади. Carassius gibelio 2-3 ёшда жинсий вояга этади. Баҳор фаслида сув ҳарорати 17-24ºC бўлганида урчийди. Икрасини бўлиб-бўлиб ташлайди. Серпуштлиги 50-300 минг дона. Урғочиларининг икраси бошқа карпсимон балиқлар: Cyprinus carpio, Abramis brama orientalis, Carassius gibelio эркаклари томонидан уруғлантирилади. Булардан чиққан авлоднинг ҳам барчаси урғочи бўлади. Икрасини сув ости ўсимликларига, сув босган қуруқлик ёки сув ости юмшоқ ўсимликларига қўяди. Икраларининг диаметри 1,2-1,6 мм етади. Сув ўтлари, коловраткалар, детритлар, юксак ўсимликларнинг уруғи, танасининг бошқа қисмлари, қисқичбақасимонлар планктон организмлар билан озиқланадиган ҳаммахўр ҳисобланади. Барча табиий сув ҳавзаларида овланадиган балиқ тури ҳисобланади. Сунъий урчитиш йўли орқали Carassius gibelio нинг декоратив формалари – олтин балиқ ҳамда унинг ҳар хил зотлари етиштирилган. 3.Оқ дўнгпешонаHypophthalmichthys molitrix (Valenciennes, 1844)- Вилоятнинг Қорақир, Замонбобо, Денгизкўл, Хадича, Девхона, Қумсултон, Зикри ва Оёқоғитма кўлларида, Тўдакўл, Қуйимозор ва Шўркўл сув омборлари, Амударё каналида учраши қайд этилди [6,7,8,9,13]. Узоқ шарқдаги Амур дарёларининг вакили дастлаб 1960 йиллар бошида Амур дарёсидан ва Хитойдан олиб келинган. Hypophthalmichthys molitrix Ўзбекистоннинг 183 ирригацион сув ҳавзаларида 1960-2000 йилларда сув ҳавзаларини ўсимликхўр балиқлар билан балиқлантириш ва сув ҳавзаларида балиқ маҳсулдорлигини ошириш мақсадида амалга оширилган. Hypophthalmichthys molitrix балиғи кўл, сув омборларига икра қўймайди. Аму-Бухоро каналининг юқори оқимида икра ташлаб сув оқими билан личинкалар чиқариш имконияти мавжуд. Бу балиқлар асосан оқар сувга икра қўяди. Сув оқими ёрдамида камида 50-60 км масофада 3-4 кунда личинкалар чиқа бошлайди. Тўдакўл ва Қуюмозор сув омборида жуда яхши мослашиб, 2010-2018 йилларда сув омборидан овланган балиқлар овнинг 25% ини ташкил этган. Овланган балиқлар миқдори иқлим шароитларига мос ҳолда ўзгариб турган. Ўсимликхўр балиқларнинг асосий қисми қиш фаслида, балиқларнинг қишлов тўдаларида тўпланган пайтига тўғри келган. Тўдакўл сув омборини балиқ маҳсулдорлигини ошириш мақсадида чавоқ етиштириш питомнигида ўтхўр ва Cyprinus carpio балиқларнинг чавоқлари билан озиқланади. Hypophthalmichthys molitrix нинг елка сузгич қанотида III 7 та, анал сузгич қанотида II-III 12-14 та шуълалари бор, ён чизиғидаги тангачалари сони 100-125 та. Ҳалқум тишлари бир қатор 4-4. Қорин қисмидан анал тешигигача ўткир қирраси бор, у кўпинча қорин қисмида қисман тангачалар билан қопланмаган бўлади. Ичаги узун, танасининг узунлигидан 12-14 марта ортиқ. Йирик тўда бўлиб, юрадиган пелагик балиқ айрим ҳолларда узунлиги 1,25 метр, оғирлиги 40 кг бўлади. Тўдакўл сув омборида 1-2 ёшли Hypophthalmichthys molitrix нинг узунлиги 30,8−45,5 см, оғирлиги 437−1449 гр ни, 3 ёшдагиси 58 см, 2860 гр ни ташкил қилган. 3-4 ёшда жинсий вояга етади. Эркаклари урғочиларига қараганда бир йил олдин жинсий вояга етади. Жинсий деморфизм мавжуд. Дунёда интенсив балиқ маҳсулоти етиштиришда аквакультуранинг муҳим объекти бўлган балиққа айланди. Чунки бу балиқлар табиий озиқалар фитопланктонлар билан озиқланади, сувга ўғит бериш орқали фитопланктоннинг тез ривожланишига эришилади. Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда Hypophthalmichthys molitrix балиғи сунъий ҳовуз балиқчилик хўжаликларининг энг оммавий кўпайтириш объекти, табиий сув ҳавзаларида муҳим овланадиган балиқ хисобланади. 4. Оқ сла -Стизостедион lucioperca (Linnaeus, 1758) - Бухоро вилоятида Қорақир, Замонбобо, Денгизкўл, Хадича, Зикри, Девхона, 184 Қумсултон, Оёқоғитма кўлларида, Тўдакўл, Қуйимозор ва Шўркўл сув омборлари, Аму-Бухоро машина канали тармоқларида учраши қайд этилди. Ўрта Осиёга 1963 йилда келтирилган. Ҳозирда барча текислик сув ҳавзаларида тарқалган. Елка сузгич қаноти иккита биринчисида VIII-XII та, иккинчисида IIIII 20-24 та, анал сузгич қанотида II-III 9-14 та шохланган шуълалари бор. Ён чизиғидаги тангачалар сони 80-112 та. Биринчи ойқулоқ ёйидаги устунчалари сони 10-13 та. Танаси торпедасимон, жағларида кучли қисман қозиқ тишлари бор [6,7,8,9,11,12,13,14,18,20]. Танасининг икки ён томони оч яшил ва кулранг кўринишда бўлади. Тез ўсадиган йирик, узунлиги 1 м, оғирлиги 15 кг, бўлиши мумкин. Яшаш муҳитига тез мослашади. Сув омборларининг очиқ қисмида яшайди. Ярим ўткинчи, турғун яшовчи формалари мавжуд. Сувдаги эриган кислородга жуда талабчан. Тор ҳалқумли йиртқич балиқ, асосан балиқлар билан озиқланади. Қимматбаҳо овланиш объекти ҳисобланади. Балиқчилик хўжаликларида сунъий ҳовузлардаги хашаки балиқларнинг сонини қисқартириш учун фойдаланилади. Фойдаланилган адабиётлар 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 6 ноябрдаги ПҚ 4005-сон «Балиқчилик соҳасини янада ривожлантиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ги қарори. 2. Абдуллаев М.А., Шамсиев Н.А. Ихтиофауна и рыбный промысел в озере Девхон (Узбекистан)//Вопросы ихтиологии. – 2004. – Т. 44. – №. 5. – С. 714-716. 3. Аманов А.А. Экология рыб водоемов юга Узбекистана и сопредельных республик. – Ташкент: Фан, 1985. – 160 с. 4. Мирзаев У.Т. Морфоэкологические особенности акклиматизиро-ванного судака в ирригационных водоемах юга Узбекистана: Автореф. дисс. … канд. биол. наук. Институт зоологии АН РУз. – Ташкент, 1994. – 24 с. 5. Ниязов Д.С., и др. Питание судака (Stizostedion lucioperca (Linne)) в Шуркульского водохранилища // Вестник Каракалпакского отделения Академии наук Республики Узбекистан. 2013. №. 3. – С. 35-37. 6. Нуриев Х.Н. Акклиматизированные рыбы водоёмов бассейна реки Зерафшана. – Ташкент: Фан, 1985. – 104 с. 7. Сайфуллаев Г.М. Биология и хозяйственное значение промысловых хищных видов рыб, проникших из реки Амударьи в водоемы низовья бассейна реки Зарафшан: Автореф. дис. ...канд. биол. наук. – Ташкент: ТашГУ. 1995. – 24 с. 207. 8. Pardayev S. H. et al. Information on hydrobiology and ichthyology of lake Kumsultan //Science and Innovation. – 2022. – Т. 1. – №. 8. – С. 245-256.