КОРРУПЦИОН ЖИНОЯТЛАРНИНГ ДАВЛАТ ФУҚАРОЛИК ХИЗМАТИ СОҲАСИДА СОДИР ЭТИЛИШИ ВА ХАЛҚАРО ИМПЛЕМЕНТАЦИЯ

ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 1 КОРРУПЦИОН ЖИНОЯТЛАРНИНГ ДАВЛАТ ФУҚАРОЛИК ХИЗМАТИ СОҲАСИДА СОДИР ЭТИЛИШИ ВА ХАЛҚАРО ИМПЛЕМЕНТАЦИЯ Атоев Фаррух Анварович Ўзбекистон Республикаси Ҳуқуқни муҳофаза қилиш академияси магистранти Аннотация: Ушбу мақолада давлат фуқаролик хизмати соҳасида коррупцион жиноятлар содир этилишининг ҳуқуқий ва институционал асослари, уларнинг келиб чиқиш омиллари ҳамда жиноятларнинг давлат бошқаруви самарадорлигига таъсири ҳар томонлама таҳлил қилинади. Шу билан бирга, БМТнинг Коррупцияга қарши конвенцияси (UNCAC), OECDнинг Коррупцияга қарши конвенцияси ва бошқа ҳужжатлар таҳлил қилинади. Мақолада коррупцияга қарши курашиш соҳасидаги ҳуқуқий ислоҳотлар самарадорлигини оширишга қаратилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга таклифлар ишлаб чиқилган. ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 2 Калит сўзлар: давлат хизмати, Давлат фуқаролик хизмати, коррупцион жиноятлар, коррупцияга қарши сиёсат, халқаро имплементация Жамиятнинг коррупция келтириб чиқарадиган муаммо ва таҳдидлардан хавфсизлигини таъминлаш ҳар қандай демократик давлатнинг устувор вазифалари сирасига киради. БМТнинг Коррупцияга қарши конвенцияси муқаддимасида таъкидланишича, "коррупция энди маҳаллий муаммо эмас, балки барча мамлакатлар жамияти ва иқтисодиётига таъсир кўрсатадиган трансмиллий ҳодисага айланди [1]. Коррупцияни жамият тинчлигига асосий таҳдидлар қаторига киритиш унинг мавжудлигининг ўта салбий оқибатлари билан асосланади. Коррупция хусусий ва ижтимоий манфаатлар ўртасидаги зиддиятларни кескинлаштиради, ижтимоий неъматларнинг адолатли тақсимланишига тўсқинлик қилади, жамиятда ижтимоий кескинликни кучайтиради, оммавий бошқарувни иқтисодий муносабатлар объектига айлантиради. Коррупциянинг муҳим салбий оқибатлари қаторига унинг давлат ҳокимияти ва маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органларини шакллантириш жараёнларига ҳалокатли таъсир кўрсатиши киради. Қонуний сиёсий кураш ва фуқароларнинг қонуний хоҳиш-иродаси ниқоби остида ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 3 сайловлар ва бошқа демократик тартиб-таомиллар натижаларига коррупциявий таъсир кўрсатишнинг реал имконияти мавжудлиги нафақат муайян минтақада, балки умуман давлатда ҳокимиятни эгаллаб олишга олиб келиши мумкин. Шундай қилиб, давлат хизматидаги коррупция ҳам ички, ҳам ташқи суверенитет учун хавф туғдиради, шу муносабат билан сайлов муносабатларини коррупцион тажовузлардан ҳимоя қилишни таъминлаш алоҳида давлат аҳамиятига молик вазифадир. Коррупция схемаларининг хилма-хиллиги, пора миқдори, етказилган моддий зарарнинг катталиги каби омиллар жамиятда салбий муносабатни келтириб чиқаради ва натижада обрўни туширади ҳамда давлат ҳокимияти институтларига бўлган ишончга путур етказади. Бундан юз йил муқаддам В.Н.Ширяев порахўрлик ва тамагирлик жиноятларини тадқиқ этишда мансабдорлик жиноятларининг объектив хавфини умумий жиноятлар келтириб чиқарадиган хавфдан юқори қўйган эди: “Ҳар бир мансабдорлик жинояти ижтимоий ҳуқуқий онгда ўзига хос тарзда акс этади. Унинг вайронкор таъсири давлат, жамоат ва хусусий манфаатлар соҳасидаги бевосита натижалардан ташқари, халқ оммасининг қонунийлик туйғусига оғриқли таъсир кўрсатади: ҳокимият вакилларига ва нафақат жиноят содир этганларга, балки унинг содир этилишига йўл қўйган ёки айбдорни таъқиб қилишда етарлича куч кўрсатмаганларга нисбатан ҳурматни йўқотади, ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 4 мансабдорлик жинояти уларга ва уларнинг фаолиятига бўлган ишончни пасайтиради, қонуннинг ўзига бўлган ҳурматни, унинг кучи ва дахлсизлигига бўлган ишончни сусайтириши мумкин“ [2]. Жиноятчиликнинг ҳар қандай тури каби коррупцияга оид жиноятлар ҳам ўзига хос белги ва хусусиятларга эга. А.Н.Варигиннинг фикрича, ички ишлар органларидаги коррупция “ходимларнинг ўз хизмат мавқеидан ва ушбу мавқе билан берилган имкониятлардан жисмоний ва юридик шахслардан моддий ва бошқа неъматлар олиш ҳамда уларнинг талабларини таъминлаш учун хизмат манфаатларига зид хатти-ҳаракатларни амалга оширишда қонунга хилоф равишда фойдаланишдан иборат ҳодисадир” [3]. Қонун чиқарувчи коррупцияни асосан жиноий-ҳуқуқий жиҳатдан очиб, унинг мазмунига фақат коррупцияга оид жиноятларни киритиб, дунёда қонун билан тақиқланмаган, лекин коррупциявий қилмишларнинг асоси бўлиб хизмат қиладиган ва улар билан узвий боғлиқ бўлган кўринишлар мавжудлигини эътиборга олмайди [4]. Коррупцияга оид жиноятчиликка қарши курашишнинг самарали моделини яратишда коррупцияга оид жиноятларнинг детерминантлари, сабабий боғлиқлигини тадқиқ этиш алоҳида аҳамият касб этади. Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ходимлари томонидан коррупцияга оид ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 5 жиноятлар содир этилишининг сабабларини очиб бериш ушбу турдаги жиноятчиликнинг ривожланишига таъсир этувчи омилларни аниқлаш, ушбу турдаги жиноятчиликка қарши курашиш методологиясини ишлаб чиқиш ва унинг асосида ҳуқуқ ижодкорлиги, маъмурий, ахборот ва бошқа ресурсларни ўз ичига олган комплекс механизмни яратиш имконини берди. Маҳаллий ҳокимият органлари тизимидаги коррупциянинг иқтисодий сабабларидан бири сифатида маҳаллий аҳоли турмуш даражасининг кескин пасайиши билан боғлиқ “жамият иқтисодий саломатлиги индикатори”нинг кескин пасайишини кўрсатиш мумкин. Кейинги салбий тенденция ўрта ва кичик бизнес ҳамда маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органлари вакилларининг қўшилиб кетиши билан боғлиқ бўлган ҳокимиятнинг тобора кучайиб бораётган “капиталлаштирилиши”дир. Коррупция тарқалишининг дунёқараш ва ҳуқуқий маданият билан боғлиқ ижтимоий ва маънавий сабаблари, манфаатларнинг тарқоқлиги ва жамиятнинг ахлоқий бузилиши, ахлоқий қадриятларнинг емирилиши, ҳуқуқий нигилизм, ижтимоий қутбланиш ва бошқалар муҳим аҳамиятга эга. Коррупцияга оид жиноятларнинг содир этилиш сабаблари қонунга хилоф тажовузлар мотивлари билан чамбарчас боғлиқ. Коррупция маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органлари ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 6 хизматчиларининг шахсий ғаразли манфаатларини қондиришга қаратилган "сиёсий иродаси"нинг намоён бўлиши сифатида қаралади. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардаги мавжуд юридик-техник бўшлиқлар ва коллизияларни коррупсиоген омиллар деб эътироф этиш лозим [5]. Ноқулай табиий-иқлим омиллари аҳолининг кам сонлилиги, яшаш ва турмуш шароитларини ташкил этишдаги муайян мураккабликлар, иқтисодий инқироз шароитида ишлаб чиқариш объектлари сонининг кескин қисқариши, инфратузилманинг ривожланмаганлиги, маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органлари тўпланадиган жойнинг маъмурий марказлардан, бинобарин, давлат назорати ва текшируви органларидан олисда жойлашганлигини ҳисобга олиш зарур. Мазкур ҳолатлар маҳаллий аҳамиятга молик долзарб масалаларни ҳал этишни қийинлаштирмоқда. Транспортдаги узоқлик ва мулкий мақомнинг пастлиги аҳолининг хизматчилар ва маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органларининг ноқонуний хатти-ҳаракатлари устидан маъмурий ва суд тартибида шикоят қилиш ҳуқуқини амалга оширишда қийинчиликлар туғдирмоқда. Халқаро қонунчилик коррупцияга қарши курашишнинг бирламчи сабаби бўлиб, ушбу ҳодисанинг белгиларини аниқлайдиган ягона ёндашув мавжуд эмас. Масалан, биринчи марта “коррупция” тушунчаси 1979 йилда ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 7 Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимларининг хулқ-атвор кодексида мустаҳкамланган. Кодекснинг 7-моддасида мансабдор шахсларга қўйиладиган талаблар белгиланган. Биринчиси - ҳар қандай коррупцион ҳаракатларни содир этишни мажбурий тақиқлаш. Иккинчи муҳим талаб - коррупцияга қарши курашиш бўйича мажбуриятларни жорий этиш. Бугунги кунда ушбу ғоялар қонунчиликда амалга оширилганини кўришимиз мумкин. Халқаро ташкилотлар “коррупция” ҳодисасининг мураккаблигини тушунган ҳолда, коррупция жиноятларига қарши ҳамкорликда миллий манфаатлар ва қонунларни ҳисобга олган ҳолда (7-модданинг “б” банди) халқаро ҳамжамият томонидан ишлаб чиқилган тавсияларга таянишни тавсия этади. Шу билан бирга, коррупцияга инвестиция киритиш қуйидаги ўзига хос хусусиятларга эга. Биринчидан, бу мансабдор шахснинг ўз ваколатлари доирасида ҳаракатлар содир этиши ёки қилмаслиги. Иккинчидан, совғалар, пул ва баҳоланган қийматга эга бўлган бошқа буюмлар тарзида қонунга хилоф равишда ҳақ олиш (7-модданинг “б” банди). Шундай қилиб, коррупциянинг дастлабки халқаро таърифи кўриб чиқилаётган жиноятни порахўрлик ва давлат мансабдор шахсларининг коррупциясига олиб келди, шу муносабат билан бундай қилмишларнинг предмети аниқ қийматга эга бўлган моддий нарсалар ва мол-мулк сифатида белгиланди. ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 8 Кейинги халқаро ҳужжатларда коррупция тушунчаси анча кенг талқин этила бошланди. Масалан: Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг "Коррупцияга қарши халқаро кураш тўғрисида"ги Маълумотномасида кўриб чиқилаётган таъриф уни ташкил этувчи иккита асосий постулатга асосланган - бу давлат ҳокимиятини суиистеъмол қилиш ва шахсий мақсадларда моддий фойда олиш. Юқоридагилар коррупциявий қилмишларнинг субъекти фақат давлат органларининг функцияларини бевосита амалга ошириш бўйича ўз ваколатларини амалга ошираётган шахс бўлиши мумкин, дейишга асос бўлади. Хусусан, мазкур қоида фақат коррупциявий хизматлар кўрсатувчи ва уларни бажарганлик учун ҳақ олувчи шахсларга нисбатан қўлланилиши мумкин. Бироқ, мансабдор шахсларни пора эвазига оғдириб олишни амалга оширувчи шахслар ҳам коррупциявий қилмишларнинг субъектлари ҳисобланади ва бунда улар коррупциявий хусусиятларга эга бўлади. Шу муносабат билан Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг 2003 йилдаги Коррупцияга қарши конвенцияси кўриб чиқилаётган ғайриқонуний хаттиҳаракатлар предметини кенгайтиради ва унга ҳам пора олган, ҳам пора берган томонларни киритишни тавсия қилади. ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 9 Конвенция, шунингдек, таъсирни ғаразли мақсадларда суиистеъмол қилишга қаратилган. Хусусан, мукофот эвазига мансабдор шахснинг қарорига таъсир кўрсатишга қасддан ваъда бериш ҳам коррупцияга оид жиноятларнинг мустақил тури сифатида қаралади. Таҳлил қилинаётган халқаро-ҳуқуқий ҳужжатда коррупция тушунчаси торайтирилган бўлса-да, у мансабдор шахслар ва тижорат ёки бошқа ташкилотларда бошқарув функцияларини бажарувчи шахсларнинг порахўрлиги сифатида қаралади. Коррупцияга қарши кураш соҳаларини ривожлантириб, Европа Кенгаши коррупция учун фуқаролик жавобгарлиги тўғрисидаги конвенцияни ҳам қабул қилди. Унда келтирилган коррупцияга берилган таърифда коррупциянинг замонавий моҳиятини очиб берувчи бир қатор муҳим белгилар мавжуд. Коррупциянинг энг тўлиқ таърифларидан бири 1999 йилда қабул қилинган коррупцияга қарши кураш тўғрисидаги намунавий қонунда келтирилган. Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлигига аъзо давлатлар Парламентлараро Ассамблеяси уни ишлаб чиқиш ва қабул қилиш ташаббуси билан чиқди. Унинг қабул қилинишига иштирокчи мамлакатларнинг коррупцияга қарши курашиш борасидаги миллий қонунчилигини келтириш зарурати сабаб бўлди. Қонунда мустаҳкамланган коррупция тушунчаси доирасида моддий неъматлар ёки хизматларни қонунга хилоф равишда олиш