QIZILQUM CHO'LI TUPROQ COLEOPTERA (QO'NG'IZLAR) HASHAROTLARINING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI VA ULARNING EKOLOGIK AHAMIYATI

288 QIZILQUM CHO‘LI TUPROQ COLEOPTERA (QO‘NG‘IZLAR) HASHAROTLARINING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI VA ULARNING EKOLOGIK AHAMIYATI Bekbanov A.J. Qoraqalpoq davlat universiteti, [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752106 Annotatsiya. Ushbu maqolada Qizilqum cho‘li agroekotizimlarida yashovchi Coleoptera (qo‘ng‘izlar) oilalarining ekologik moslanishlari, tuproq sharoitiga moslashgan biologik xususiyatlari hamda ular ishtirokidagi biotsenotik jarayonlar tahlil qilindi. Kalit so‘zlar. Coleoptera, qo‘ng‘izlar, Qizilqum cho‘li, cho‘l entomofaunasi, Tenebrionidae, Scarabaeidae, Carabidae, tuproq hasharotlari, kserofil organizmlar, cho‘l ekotizimi, moslanish, bioekologiya, biogeotsenoz. Abstract. In this article, the ecological adaptations of Coleoptera (beetles) families living in the agroecosystems of the Kyzylkum Desert, their biological characteristics adapted to soil conditions, and biocenotic processes involving them were analyzed. Keywords. Coleoptera, beetles, entomofauna of the Kyzylkum desert, desert, Tenebrionidae, Scarabaeidae, Carabidae, soil insects, xerophilic organisms, desert ecosystem, adaptation, bioecology, biogeocenosis. Qizilqum cho‘li O‘zbekistonning yirik cho‘l zonasini tashkil etib, yuqori harorat, namlikning keskin kamayishi, qumli tuproqning aeratsiyasi va past organik moddalar miqdori bilan tavsiflanadi. Bunday sharoitlar hayvonot dunyosida, ayniqsa hasharotlarda, kuchli adaptatsiyalarni talab qiladi. Cho‘l entomofaunasining muhim qismini Coleoptera qo‘ng‘izlar tashkil qiladi. Ular tuproqdagi chirindi aylanishida, o‘simlik qoldiqlarining parchalanishida, zararli hasharotlar sonini nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Qizilqum tuproqlari va ularda yashovchi qo‘ng‘izlarning abiotik omillarga moslanishi Qizilqumda yozgi tuproq harorati 60 °C gacha ko‘tarilishi, qish faslida esa keskin pasayishi kuzatiladi. Bu holat Coleopteralarning quyidagi moslanishlariga olib kelgan: Kutikula qalinlashgan suv yo‘qotilishining sekinlashishi. Raketasimon oyoq tuzilishi bo‘sh qumlarda tez harakatlanish. Tuproq ostiga chuqur kirish xulqi +5…+8 °C doimiy qatlamlarga tushish orqali termoregulyatsiya. Ko‘plab Tenebrionidae vakillari (darkling beetles) kunning kechki yoki tunki faol bo‘lish orqali issiqlik stressidan qochadi. Tungi faollik energiyani tejaydi, suv yo‘qotilishini kamaytiradi. Bu adaptatsiya aynan qumli cho‘l qo‘ng‘izlariga xos bo‘lib, populyatsiya yashovchanligini oshiradi. Tenebrionidae (Qoratosh qo‘ng‘izlar) Qizilqumning eng ko‘p uchraydigan qo‘ng‘izlar oilasi. Suvsizlanishga chidamli, kutikulasi mumli qoplamli. O‘lik o‘simlik qoldiqlari va chirindilardan oziqlanadi. Ko‘pchiligi saprоfag, tuproq organik moddasini qayta ishlaydi. Larvalar tuproqning 10–40 sm qatlamida rivojlanadi. O‘simlik qoldiqlarini mayda fraksiyalarga ajratib, gumus hosil bo‘lishini 289 tezlashtiradi.Cho‘l ekotizimida asosiy destruktorlar guruhiga kiradi [7]. Scarabaeidae (Qum qo‘ng‘izlari va go‘ng qo‘ng‘izlari) Qum mintaqasida ba’zi turlari keng tarqalgan. Biologik xususiyatlari, tuproqda chuqur inlar qazadi. O‘simlik ildizlarini yemiruvchi turlari ham, go‘ng bilan oziqlanuvchi turlari ham mavjud. Harakatlanish mexanizmi qumda oson yurishga moslashgan. Go‘ngni ko‘mish orqali tuproqni bo‘shashtiradi va aeratsiyasini yaxshilaydi. Tuproqdagi organik azotning mineralizatsiyasiga hissa qo‘shadi [4]. Carabidae (Yer qo‘ng‘izlari) asosan yirtqich turlar biologik xususiyatlari: Zararli hasharotlarning (tuxum, lichinka, imago) tabiiy dushmani. Qizilqumda ko‘plab turlari kunning salqin vaqtida faol. Yirtqichlik ularga energiya tejamkor trofik strategiya beradi. Cho‘l agroekotizimlarida zararkunandalarni tabiiy tartibga soluvchi bioagent hisoblanadi. Agrofitotsenozlarda o‘simliklarni zararkunandalardan himoya qiladi [4]. Tuproq tarkibining qo‘ng‘izlar populyatsiyasiga ta’siri Tuproq omili Ta’siri Qum fraksiyasi yuqori bo‘lishi Qazish oson, lekin namlik past suv tanqisligiga chidamli turlar ko‘p Chirindi kamligi Saprofaglar sonining pastligi, ammo o‘simlik qoldig‘idan foydalanadigan Tenebrionidae ko‘p Haroratning keskin o‘zgarishi Faollik tungi ritmga siljiydi Tuzlilik Scarabaeidae va Carabidae ayrim turlari chidamli Tahlil:Qizilqumda organik modda kam bo‘lgani uchun Coleopteralar asosan kserofil va oligotrof guruhga mansub. Bu ularning morfologik va fiziologik moslanishlarini shakllantirgan [4]. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati 1. Абдуллаев, Т. А. Пустынные экосистемы Узбекистана. – Тошкент: Фан, 2000. 2. Рахимов, А., Саидов, Ш. Зоология: Насекомые. – Тошкент: Университет, 2012. 3. Мирзаев, М. Ўзбекистон чўл ҳайвонот олами. – Тошкент: Фан, 1991. 4. Бердиев, Х., Қодиров, Ф. Ўзбекистонда топилган Coleoptera турлари таҳлили. – Тошкент: Фан, 2015. 5. Исломов, З. Чўл экосистемаларида биоэгологик ўзаро муносабатлар. – Нукус: Каракалпакстан, 2016. 6. Қодиров, Ж. Ўзбекистон чўл зоналаридаги Tenebrionidae инсон фаолияти таъсиридаги динамикаси. – Тошкент, 2018. 7. Qizilqum choʻlining tuproq entomofaunasi: coleoptera oilalarining biologik va ekologik tahlili. Bekbanov A.J., Perdebaeva I.B. 8. Qizilqum cho‘li sharoitida coleoptera (qo‘ng‘izlar) faunasi va ularning ekologik xususiyatlari. Bekbanov A.J., Perdebaeva I.B.