ÚSTIRT PLATOSINDAǴI KSEROFIL TÚRDEGI KEMIRIWSHILERDIŃ QUBLA ARALBOYI BIOLOGIYALIQ KÓPTÚRLILIGIN SAQLAWDAǴI ROLI

290 ÚSTIRT PLATOSINDAǴI KSEROFIL TÚRDEGI KEMIRIWSHILERDIŃ QUBLA ARALBOYI BIOLOGIYALIQ KÓPTÚRLILIGIN SAQLAWDAǴI ROLI Bektursınova Dilnura Pulat qızı Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752120 Annotatsiya: Maqalada Ústirt platosındaǵı kemiriwshilerdiń kserofil túrleriniń ekosistemadaǵı ornı hám olardıń Qubla Aralboyı arid ekosistemalarınıń biologiyalıq kóptúrliligin saqlap qalıwdaǵı áhmiyeti haqqında sóz etiledi. Qumshıqlılardıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biologiyalıq ózgeshelikleri, ekstremal shárayatlarǵa beyimlesiwleri hám shól populyatsiyaları strukturasına tásiri haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen. Sonday-aq, klimattıń qurǵaqlasıwı, region tábiyiy biotoplarınıń degradatsiyası hám antropogen júk penen baylanıslı házirgi ekologiyalıq qáwip-qáterler atap ótildi. Tayanısh sózler: Ústirt platosı, kserofil kemiriwshiler, biologiyalıq kóptúrlilik, qurǵaq ekosistemalar, túrlerdiń saqlanıwı. Abstract: The article describes the role of xerophilic rodent species on the Ustyurt plateau in the ecosystem and their importance in preserving the biodiversity of arid ecosystems in the Southern Aral Sea region. Information is provided on the biological features of the most common gerbil species, their adaptation to extreme conditions and their impact on the structure of desert populations. The current environmental risks associated with climate aridization, degradation of the region's natural biotopes, and anthropogenic stress were also noted. Keywords: Ustyurt plateau, xerophilic rodents, biodiversity, arid ecosystems, species conservation. Házirgi kúnniń áhmiyetli ekologiyalıq mashqalalarınan biri biologiyalıq kóptúrliliktiń azayıwı hám tábiyiy ekosistemalardıń degradaciyası bolıp esaplanadı. Qubla Aralboyı klimat hám antropogen ózgerisler eń kúshli tásir kórsetken aymaqlar qatarına kiredi. Qurǵaqlasıw hám shólleniw fonında ekstremal sharayatlarǵa shıdamlı kserofil kemiriwshiler sıyaqlı túrler ayrıqsha áhmiyetke iye bolmaqta. Olar ósimlikler dúzilisi, topıraq payda bolıwı hám trofikalıq shınjırlardıń qáliplesiwine tásir etken halda, Ústirt platosındaǵı qurǵaqlıq ekosistemalarınıń shólkemlesiwinde tiykarǵı rol oynaydı. Izertlew Ústyurt platosınıń Qaraqalpaqstan aymaqlarında kserofil kemiriwshilerdiń tarqalıwı hám ekologiyalıq ózgeshelikleri boyınsha ádebiyatlar hám zamanagóy maǵlıwmatlardı ulıwmalastırıw tiykarında ámelge asırıldı. Kemiriwshilerdiń kserofil túrleriniń tarqalıw ózgeshelikleri, azıqlıq minez-qulqı hám tábiyǵıy sharayatlardıń ózgeriwine beyimlesiwi talqılandı. Ústirtte eń kóp tarqalǵan túrler boyınsha salıstırmalı maǵlıwmatlardan paydalanıldı: gerbenshik (tamariskalı) 291 qumshıqlısı (Meriones tamariscinus), tús qumshıqlısı (Meriones meridianus) hám qızılquyrıq qumshıqlı tıshqanı (Meriones libycus)[5]. Ústirt platosı Orta Aziyanıń eń qurǵaq aymaqlarınan biri bolıp, onıń tábiyat kompleksleri ekstremal klimat sharayatları, topıraq ónimdarlılıǵı tómenligi hám biologiyalıq kóp túrli emesligi menen ajıralıp turadı. Biraq tap usınday sharayatta ıǵallıqtıń jetispewshiligi hám temperaturanıń joqarı amplitudasına beyimlesken organizmlerdiń turaqlı jámáátleri qáliplesedi. Ósimlikler qatlamınıń tiykarın kserofit túrler qurap, olar kserofil kemiriwshilerdiń jasawına sharayat jaratadı[2]. Ádebiy maǵlıwmatlar[2,4,5] hám sońǵı jıllardaǵı baqlaw nátiyjeleri boyınsha Ústirtte qurǵaq hám yarım shól ekosistemalarında jasawǵa beyimlesken kserofil qumshıqlılardıń salıstırmalı turaqlı populyaciyaları saqlanıp qalmaqta. Bul túrler klimat ózgerislerine shıdamlı bolıp, qolaysız dáwirlerden keyin sanın tiklew qábiletine iye. Gerbenshik pesshankası yaki tamarisk qumshıqlısı (lat. Meriones tamariscinus) – Shıǵıs Kavkaz aldı hám Tómengi Volga boylarınan Ózbekstan, Tájikstan, QublaShıǵıs Qazaqstanǵa shekem bolǵan aralıqtaǵı shól hám yarım shóllerdiń salıstırmalı ıǵal shárayatlarında jasawǵa beyimlesken mezofil túr [4]. Qaraqalpaqstanda jıńǵıl qumshıqlısı dep atalatuǵın bul tıshqan onsha úlken emes, denesiniń uzınlıǵı ortasha 180mm ge jetedi. Dene awırlıǵı 96 grammnan 162,5 grammǵa shekem jetedi, ortasha 122,1 gramm. Gerbenshik pesshankası hár qıylı jasaw orınlarında ornalasadı. Ásirese, qumlı jerlerde olar ushın putazarlar tartımlı esaplanadı. Bul túrdegi qumshıqlılar Ústirt platosınıń saz topıraqlı, shor oypatlıqlarında jasaydı. Gerbenshik pesshankası hár qıylı ósimlikler hám putalardıń tuqımları menen azıqlanadı, biraq jasıl bólekleri hám tamırların da kóplep jeydi. Olardıń eń kóp sanı gúzde, generativ dáwir tamamlanǵannan keyin, eń az sanı bolsa qıs hám báhárde baqlanadı [2,5]. Tús qumshıqlısı - Meriones tuwısınıń eń mayda wákili bolıp esaplanadı: denesiniń uzınlıǵı 90-140 mm, quyrıǵınıń uzınlıǵı 85-125 mm bolıp, qum eteklerindegi putalıq jerlerde, qum etegindegi jıńǵıllar, toǵaylar arasında kóbirek gezlesedi [3,4]. Qaraqalpaqstan shárayatında bul tıshqan 43 túrli ósimliklerdi azıqlıq ushın paydalanadı[5]. Túski qumshıqlılar sanınıń máwsimlik ózgeriwi basqa qumshıqlılar sanına qaraǵanda sezilerli dárejede boladı. Sanınıń kóbeyiwi júdá tez júz beriwi múmkin: bir-eki máwsimde haywan az sanlıdan kóp sanlıǵa aylanadı [4]. Qızılquyrıqlı qumshıqlı tıshqanı (lat. Meriones libycus) Orta Aziyadaǵı kemiriwshilerdiń hár qıylı sharayatlarda jasawǵa beyimlesken kóp sanlı túrleri qatarına kiredi. Ústirt platosındaǵı gipsli shólde keń tarqalgan. Bul túr túslik tawshóllerden kelip shıqqan bolıp, ádette úlken qum massivlerinen qashadı, dizbekler 292 aralıq oypatlıqlardıń sazlı topıraqlarında, taqırlardıń bekkemlengen qumlar menen tutasqan jerlerinde jasawdı abzal kóredi[1,2]. Ádebiyatlarda keltirilgen maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Ústirttegi bul túr kemiriwshilerdiń sanı kóp emes, ayırım jerlerde 1 ga maydanda 2-3 yamasa 8-9 dana, qarabaraq ósken qumlardıń shetlerinde ayırım jılları ortasha 10-12 dana boladı. Tiykarınan dán (tuxım) menen azıqlanadı, al báhárde ósimliklerdiń japıraqları, shaqaların awqatqa paydalanadı. Jerdiń keńligine qarap jılına 2-3 márte kóbeyedi. Kóbeyiw intensivligi ortalıq temperaturası, jawınshashın muǵdarı (ásirese báhár-jaz máwsiminde) hám azıqlıq qorlarına baylanıslı [1,3]. Qumshıqlılar (pesshankalar) áhmiyetli ekologiyalıq roli menen bir qatarda epizootologiyalıq áhmiyetke iye bolıp, bir qatar tábiyiy oshaqlı kesellikler (oba, leyshmanioz) qozǵatıwshılarınıń rezervuarları esaplanadı[2,4]. Bul olardı tek biologiyalıq kóp túrlilik elementleri sıpatında emes, al ortalıq jaǵdayınıń bioindikatorları sıpatında da úyreniwge kompleksli qatnasta bolıwdı talap etedi. Aridizatsiyanıń artıp barıwı sharayatında olardıń sanı hám populyaciyalarınıń dinamikasın monitoring etiw zárúr, bul bolsa region ekosistemalarınıń ulıwma jaǵdayın bahalaw imkaniyatın beredi. Ótkerilgen tallawlar sonı kórsetedi, Ústirt platosınıń kserofil kemiriwshileri Qubla Aralboyı faunasınıń tiykarǵı wákilleri bolıp, shól ekosistemalarınıń turaqlılıǵın belgileydi. Olardıń klimat ózgeriwi hám jasaw orınlarınıń degradaciyasına beyimlesiw qábileti aymaq biotası transformaciyasınıń ulıwma baǵdarın sáwlelendiredi. Sonıń menen birge, qurǵaqshılıqtıń dawam etip atırǵanı, sanaat zonalarınıń keńeyip atırǵanı hám tábiyǵıy jasaw orınlarınıń buzılıwı ekosistemalar turaqlılıǵın saqlap qalıwǵa qáwip tuwdırmaqta. Juwmaqlap aytqanda, kserofil kemiriwshilerdi saqlap qalıw tek ǵana ayırım túrlerdi saqlap qalıw wazıypası emes, al biologiyalıq hár túrlilikti tiklew hám regionnıń ekologiyalıq turaqlılıǵın saqlap qalıwǵa qaratılǵan Qubla Aralboyı regionın turaqlı rawajlandırıw strategiyasınıń áhmiyetli elementi bolıp esaplanadı. Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi 1. Бектурсынова Д. П. ИЗУЧЕНИЕ ОБЩЕГО ОЧЕРТАНИЯ АРЕАЛОВ КРАСНОХВОСТОЙ ПЕСЧАНКИ //Теория и практика современной науки. – 2024. – №. 6 (108). – С. 36-39. 2. Колесников И. И. О позвоночных животных Южного Устюрта и их хозяйственном значении //Труды САГУ. Ташкент. – 1952. – №. 32. – С. 6-78. 3. Мамбетуллаева, С.М., Бектурсынова, Д.П. Экологические подходы в оценке динамики численности популяций в условиях Южного Приаралья. //Материалы Республиканской научно-практической конференции «Гидрологические и гидроэкологические проблемы Южного Приаралья: настоящее и будущее». Нукус: Nur Turan Print –2023. –C.196-199. 4. Павлинов И. Я. и др. Песчанки мировой фауны. Москва: Наука. 368 с. – 1990. 5. Реймов Р. Р. Грызуны Южного Приаралья (систематика, экология и хозяйственное значение) //Ташкент, ФАН. УзССР. – 1987.